Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə91/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   87   88   89   90   91   92   93   94   ...   191

316

bu cür müstəqillikdə öz əksini tapır.  Həmin keyfiyyətə malik

olan adamlar başqalarından asılı olmur, onların öz düşüncə, fi-

kir tərzləri mövcud olur.



Ağlın tənqidiliyi keyfiyyətinə gəldikdə bu insanın öz

idrak obyektlərinə tənqidi yanaşmaq bacarığında ifadə olunur. 

Ağlın tənqidiliyi keyfiyyətinə malik olan adamlar duyub

qavradıqları cisim və hadisələr arasındakı yğunsuzluğu asan-

lıqla görə bilir və bununla əlaqədar olaraq öz fikirlərini

əsaslandıra bilirlər. 



Özünü yoxlamaq üçün sual və tapşırıqlar

1.Təfəkkür nəyə deyilir?

          2.Təfəkkürlə hissi idrak arasında əlaqəni şərh edin.

          3.Hissi idrakla məntiqi idrak arasındakı fərqlər nədədir?

          4.Təfəkkürün ümumi xarakteristikasını şərh edin.

          5.Fikri proseslər hansılardır? Onları şərh edin.

          6.Təfəkkürün formaları hansılardır? Onlar haqqında ayrı-

ayrılıqda danışın.

           7.Təfəkkürün növlərini şərh edin.

           8.Ağlın keyfiyyətləri dedikdə nəyi başa düşürsünüz? 

Onları ayrı-ayrılıqda şərh edin.

Referat, məruzə və müstəqil tədqiqat üçün mövzular

1Təfəkkür və məsələ həlli.

2. Yaradıcı təfəkkürün psixologiyası.

3. Ağlın keyfiyyətləri və onların inkişafı vasitələri.

4. Təfəkkür proseslərinin qarşılıqlı əlaqəsi.

5. Dil və təfəkkürün qarşılıqlı əlaqəsi.



Ədəbiyyat

Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya, 2-ci nəşri –

Bakı, 2002 səh.326-357




317

Bayramov Ə.S. Şagirdlərdə əqli keyfiyyətlərin inkişaf

xüsusiyyətləri. – Bakı, 1987



Əlizadə Ə.Ə. Müasir Azərbaycan məktəbinin psixoloji

problemləri. – Bakı, 2004 səh 37-90



Qədirov Ə.Ə. Uşaqlarda idrak proseslərinin inkişafı. –

Bakı, 1970

Vozrastnıe i individualğnıe osobennosti obaznoqo

mışleniə. – M, 1989



Qalğperin P.Ə. Kotin N.R. K psixoloqii tvorçeskoqo

mışleniə//  Voprosı psixoloqii.  – 1982.  - №5, 

s.80-84

Qleytman Q.  ,  Fridlund A.,  Raysberq D. Osnovı

psixoloqii.  – Sankt-Peterburq,  2001.  s.349-

399; 449-458

Luriə A.R. Əzık i mışleniə. – M., 1979

Mayers D.  Psixoloqiə.  – Minsk.  2001.  s.  28-67;  412-

449


İssledovaniə reçevoqo mışleniə v psixolinqvistike.  –

M., 1976


Slobin D., Qrin Dj. Psixolinqvistika. – M., 1976

Xomski Noam. Dil və təfəkkür. – Bakı, 2006

Davıdov V.V. Vidı obobheniə v obuçenii. – M., 1972

Tixomirov O.K. Psixoloqiə mışleniə. – M., 1984. s.6-

33; 87-100; 107-210

Xrestomatiə po obhey psixoloqii. Psixoloqiə mışleniə. / 

Pod red.  Ö.B.Qippenreyter,  V.V.Petuxov.  –

M.1981

Rubinşteyn S.L. Osnovı obhey psixoloqii.  T.1.  – M., 

1989, s.360-400



Rubinşteyn S.L. O mışlenii i putə eqo issledovanii.  –

M., 19



318

12-ci FƏSİL

  

TƏXƏYYÜL VƏ YARADICILIQ

Q ı s a   x ü l a s ə

         Təxəyyül haqqında anlayış. Təxəyyül ali psixi  funksiya kimi. 

Təxəyyül və digər psixi proseslər.  Təxəyyülün fizioloji əsasları. 

İnsanın həyat və fəaliyyətində təxəyyülün əhəmiyyəti. Autotreninqdə

və psixoterapiyada təxəyyüldən istifadə olunması.



Təxəyyülün növləri.  Passiv və fəal təxəyyül;  xülya,  röya, 

bərpaedici və yaradıcı təxəyyül,  onların başlıca xüsusiyyətləri. 

Xəyal.

Təxəyyül surətlərinin yaradılması prosesi.  Təxəyyül

surətlərinin yaradılmasının təhlil və tərkib xarakteri.  Təxəyyül

surətlərinin yaradılmasında istifadə olunan tərkib üsulları:  aqqlyuti-

nasiya, hiperbolizasiya, nəzərə çarpdırılma.       



Təxəyyül və oyun. Uşaqlarda təxəyyülün inkişafında oyunun

rolu.  Oyun zamanı uşaq təxəyyülünün yaradıcı funksiyasının yeri. 

Oyun prosesində uşaq fantaziyasının xüsusiyyətləri.

Təxəyyül və yaradıcılıq. Təxəyyül və yaradıcılığın qarşılıqlı

əlaqəsi. Ədəbi – bədii yaradıcılıqda təxəyyülün yeri.

                                               

      

IV. 12.1.  Təxəyyül haqqında anlayış

İnsan nəinki duyğu üzvlərinə bilavasitə təsir edən cisim

və hadisələri  qavrayaraq, yaxud keçmişdə qavradıqlarını yada

salaraq onların surətlərini beyində yaradır, həm də heç zaman

bilavasitə qavramadığı,  hətta heç mövcud olması mümkün ol-

mayan cisimlərin, hadisələrin surətlərini də beyində yarada bi-

lir.  İnsanın psixikası ilə bağlı olan bu proses təxəyyül,  yaxud

fantaziya adlanır.



Təxəyyül insanın qavrayışı və hafizəsi ilə bağlı


319

təsəvvürlərin yenidən işlənməsi, yeni qaydada birləşdirilməsi

əsasında yeni surətlərin yaradılmasından ibarət olan psixi

prosesə deyilir.

Təxəyyül ali psixi funksiyalardan biri kimi diqqəti cəlb

edir.  İnsan təlim və əmək fəaliyyətində təkcə öz yaddaşına

əsaslanmır.  O,  öz fəaliyyətinə yaradıcı şəkildə yanaşır, 

yaddaşında olan təsəvvürləri dəyişdirir,  yeni qaydada

birləşdirir, yeni  surətlər yaradır və fəaliyyət göstərir. Yeninin

yaradılması ilk əvvəl ideal şəkildə,  fikirdə həyata keçirilir və

sonra maddi,  əməli şəkildə reallaşdırılır.  İnsanın öz

təsəvvürlərinin

ideal


şəkildə

fikirdə


birləşdirilməsi, 

dəyişdirilməsi və bu əsasda yeni surətlərin yaradılması

təxəyyül prosesidir.

Təxəyyül bir sıra özünəməxsus xüsusiyyətləri    ilə digər

psixi proseslərdən fərqlənir.  Bildiyimiz kimi duyğu,  qavrayış, 

hafizə,  hətta    təfəkkür kimi psixi proseslərin elementləri hey-

vanlarda da bu və ya başqa şəkildə özünü göstərir.  Təxəyyül

isə bir psixi proses kimi ancaq insana məxsusdur. 

Təxəyyülün köməyi ilə insan nəyi isə yaradır,  özünün

fəaliyyətini planlaşdırır və onu idarə edir.  Demək olar ki, 

bəşəriyyətin yaratdığı maddi və mənəvi dəyərlər insan

təxəyyülünün məhsuludur.  Təxəyyül insanı hal-hazırdakı

vəziyyətdən kənara çıxarır,  ona keçmişi daha əyani şəkildə

görməyə kömək edir,  onu gələcəyə aparır.    İnsan öz təxəyyül

fəaliyyətinin vasitəsilə ayrı - ayrı    orqanlarının fəaliyyətinə

təsir edə bilir.  Bunu autotreninq təcrübələrində aydın şəkildə

görmək mümkündür.  Təxəyyül fəaliyyətindən istifadə edərək

xəstəliyin müalicəsinə təsir göstərmək, başqa sözlə, psixotera-

piyada təxəyyül obrazlarının yaradılmasından geniş istifadə

edilir.   

Təxəyyül bir psixi proses kimi qavrayış,  hafizə və

təfəkkür prosesləri arasında aralıq mövqe tutur. 

Təxəyyül fəaliyyəti zamanı bizim yaratdığımız surətlər, 

hətta onlar fantastik mahiyyətə malik olduqda belə, onun ayrı-






Dostları ilə paylaş:
1   ...   87   88   89   90   91   92   93   94   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə