Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə93/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   89   90   91   92   93   94   95   96   ...   191

323

təxəyyül üstünlük təşkil etsə,  belə adamlara xülyaçı, 

xülyapərəst adamlar deyilir. Bu cəhət şəxsiyyətin mənfi cəhəti

olub, onu passivləşdirən, fəaliyyətdən qoyan bir cəhətdir.

Passiv təxəyyülün niyyətsiz növü adətən şüurun, insanda

ikinci siqnal sisteminin fəaliyyəti zəiflədiyi zaman baş verir. 

Məsələn, siz sərin otaqda yatmısınız və üstünüzü isti yorğanla

örtmüsünüz. Gecə sizin əliniz ya da ayağınız yorğandan kənara

çıxır.  Bu zaman siz soyuğu hiss etməyə başlayırsınız.  Bu

duyğu sizdə təxəyyül prosesinin əmələ gəlməsinə səbəb olur, 

siz yuxu görürsünüz.  Görürsünüz ki,  qarın üstə ayaqyalın

gəzirsiniz,  soyuqdan gizlənməyə çalışırsınız və s.  Bütün röya

obrazları niyyətsiz passiv təxəyyül fəaliyyətinin nəticəsi kimi

təzahür edir.

Passiv təxəyyül niyyətli və niyyətsiz növlərə ayrılırsa, 

fəal təxəyyül həmişə niyyətli xarakterə malik olub, bərpaedici

və yaradıcı təxəyyül növlərinə ayrılır.

Bərpaedici təxəyyül təsvirə,  sxemə əsasən surətlərin

yaradılması prosesidirMövcud olmuş, yaxud mövcud olan, la-

kin bizim tərəfimizdən heç zaman bilavasitə qavranılmamış

obyektlərin təsvirə əsasən surətlərinin yaradılmasına bərpaedici

təxəyyül deyilirMəsələn, bədii əsərlərdə təbiət təsvirlərinə aid

parçaları

oxuyarkən

gözümüzün

qarşısında, 

yəni


təxəyyülümüzdə bizim heç vaxt olmadığımız bir yerin, ərazinin

obrazı yaranır.  Həndəsədə fiqurların fəzada vəziyyətinə aid

teoremanın şərtlərində verilən faktlara əsasən biz onun obrazını

təxəyyülümüzdə yarada bilməsək,  teoremanı isbat etmək ol-

maz.  Şagird tarix,  coğrafiya fənnləri ilə bağlı materialları

öyrənərkən, beləcə, dərslikdə verilən təsvirlərə əsasən, müxtəlif

coğrafi əraziləri,  tarixdə baş verən döyüş səhnələrini,  onların

obrazlarını təxəyyülündə yaradır.  Bütün bunlar da öz

növbəsində təlim materialarının mənimsənilməsində,  uzun

müddət yadda saxlanılmasında çox böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bərpaedici təxəyyül insanın həyat və fəaliyyətində



324

mühüm əhəmiyyətə malik olmaqla təlim fəaliyyətində

müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

Yaradıcı təxəyyül fəaliyyətin tərkib  hissəsini  təşkil edən

yeni    surətlərin yaradılmasıdır.  Təxəyyülün bu növü heç bir

sxemə, təsvirə istinad etmədən, müstəqil olaraq yeni surətlərin  

yaradılmasından ibarətdir.  Bəzən yanlış olaraq yaradıcı

təxəyyüllə, yəni, yeni orijinal obrazların yaradılması prosesi ilə

yaradıcılıq deyilən fəaliyyət prosesini eyniləşdirirlər.  Təbii ki, 

insanın yaradıcılıq fəaliyyəti yaradıcı təxəyyülə çox bağlıdır. 

Lakin,  bunlar eyniləşə bilməz.  Təxəyyül və yaradıcılıq

haqqında sonrakı bölmədə söhbət  açacağıq. Burada isə ancaq

yeni obrazlar yaratmaqdan söhbət gedir. Yeni obrazın, surətin

yaradılması prosesi haqqında ayrıca danışacağıq.                        

Xəyal.  Təxəyyülün növlərindən biri də xəyaldır.  Xəyal

arzu edilən gələcəyə yönəlmiş obrazların yaradılması prosesi-

dir.  Xəyal xülya deyil.  Xəyalı xülyadan ayıran odur ki,  xəyal

əsasən real,  həyata keçirilməsi mümkün olan surətlərin

yaradılması prosesidir.  Xəyal insanın fəallığının çox qüvvətli

stimullarından

biridir.  Xəyal

insana


fəaliyyətində

mübarizəsində qarşıya çıxan çətinliklərə üstün gəlməkdə bir



güc,  qüvvə verir.  Xüsusilə gənclərin,  məktəblilərin gələcək

peşələri,  həyat mövqeləri haqqındakı xəyalları onları yaxşı

oxumağa, çalışmağa, özlərinin təhsil fəaliyyətlərinə daha ciddi

yanaşmağa sövq edir. Göstərdiyimiz bütün bu cəhətlərinə görə

xəyal insanı passivləşdirən xülyadan əsaslı şəkildə fərqlənir.

Xəyal insanın reallaşa bilən,  yaxud reallaşması mümkün

olan fantaziyasıdır.  Belə bir fantaziya,  xəyal rus yazıçısı

D.İ.Pisarevin dediyi kimi,  insanın faydalı işinə təkan verir. 

Xəyal insanın fəaliyyətinin təhrikedici səbəbi,    motivi kimi

meydana çıxır.  Məhz bu mənada demək olar ki,  insan əli ilə  

düzəldilmiş hər şey öz tarixi mahiyyətinə görə maddiləşmiş, 

həyata keçirilmiş insan xəyalıdır.  Xəyalın insanın işində, 

əməlində,  bir sözlə praktik fəaliyyətindəki rolunu böyük rus

psixoloqu S.L.Rubinşteyin belə ifadə etmişdir:  «Hər bir bədii




325

yaradıcılıq aktında və bütün həqiqi hisslərdə fantaziyanın kiçik

parçası var:  bir başa təsir edən faktların üzərində qurulan hər

bir mücərrəd fikirdə fantaziyanın kiçik parçası var; çox kiçicik

şəkildə aləmi dəyişdirə bilən insanın hər bir işində fantaziyanın

kiçik parçası var;  insan düşünərək,  duyaraq,  fəaliyyət

göstərərək, həyata bir damcı da olsa,  yenilik gətirir ki, burada

da fantaziyanın bir parçası var»

1

.

IV. 12. 3. Təxəyyül surətlərinin yaradılması



prosesi

Təxəyyül  surətlərinin  yaradılması   prosesi mühüm fikri  

proseslər olan təhlil-tərkib fəaliyyəti ilə bağlıdır.  Təhlil və

tərkib (analiz və sintez)  təkcə təfəkkür fəaliyyətinin əsasını

deyil, həm də təxəyyül surətlərinin yaradılmasının əsasını təşkil

edir. Bu cəhət yaradıcılığın bütün sahələrində həm elmi, texni-

ki, həm də ədəbi yaradıcılıq sahəsində çox aydın şəkildə özünü

göstərir.

Yazıçı bu və ya digər surəti yaratmaq üçün müşahidələr

aparır,  həyatda rastlaşdığı insanları,  onların hərəkətlərini

təhlildən keçirir,  daha sonra müxtəlif adamlarda müşahidə et-

diyi xüsusiyyətləri, əlamətləri birləşdirir.

Surətlərin yaradılmasında yazıçının həyata keçirdiyi bu

tərkib,  sintezləşdirmə fəaliyyəti müxtəlif tərzlərdə özünü

göstərir.  Məsələn,  böyük rus yazıçısı L.N.Tolstoy «Hərb və

sülh» əsərindəki Nataşa Rostova obrazını özünün həyat yoldaşı

Sofiya Andreyevanın və bir də baldızı Tanya Andreyevanın

şəxsiyyətlərinin

təhlilindən

əldə


edilən

xüsusiyyətləri

birləşdirməklə (tərkib) yaratmışdır.

Sintezləşdirmənin və tərkibin bu tərzi surətlərin

yaradılmasında daha çox təsadüf edilən və daha aydın görünən

növüdür.


                                                

1

Рубенштейн С.Л.  Основы общей психологии. М., 1946, с.329






Dostları ilə paylaş:
1   ...   89   90   91   92   93   94   95   96   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə