Elmi redaktor: amea-nın həqiqi üzvü, əməkdar elm xadimi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Fuad Qasımzadə



Yüklə 2,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə85/164
tarix17.11.2018
ölçüsü2,86 Mb.
#80535
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   164

təsirlər haqqındakı məlumatlan qoruyur (yadda saxlayır), xarici 

mühitdən  alınan  siqnalları  yenidən  işləyir  və  dəyişdirir.  Ali 

heyvanlarda  əsəb  hüceyrələrindən  təşkil  olunmuş  və  xarici 

mühitlə qarşılıqlı münasibət və təsir sahəsindəki bütün fəaliyyəti 

idarə edən xüsusi orqan - beyin var. 

Şüur ruhi fəaliyyətin ali formasıdır. Daha dar mənada isə şüur 

insanın  xüsusi  orqanı  olan  baş  beynin  funksiyasıdır.  Beyin 

əksolunmanı  həyata  keçirən  və  daim  təkmilləşdirən  çox 

mürəkkəb quruluşa malik bir sistemdir. Beyin, canlı materiyanın 

ən ali, ən mürəkkəb və ən yaxşı təşkil olunmuş formasıdır. Baş 

beyində daim qarşılıqlı təsirdə olan təxminən 100 milyard sinir 

hüceyrələri  (neyronlar)  var.  Lakin  sistemin  mürəkkəbliyi  onu 

təşkil edən elementlərin sayından çox, bu elementlər arasındakı 

əlaqələrin sayı ilə müəyyən edilir. 

İnsan  beyninin  qüvvəsi  müasir  paralel  kompüter  sisteminin 

qüvvəsindən  artıqdır.  İnsanın  uzunmüddətli  yaddaş  tutumu 

potensial olaraq qeyri-məhduddur. 

Bəziləri deyirlər ki,  baş  beyindən kənarda şüur  mövcud ola 

bilməz, başqaları isə təsdiq edirlər ki, şüur, ruh müstəqil mövcud 

ola bilər. Materialistlər göstərirlər ki, düşüncənin kütləsi, enerjisi 

yoxdur. Lakin bunun əksinə olan fikirlər də mövcuddur. Bir çox 

alimlər  belə  hesab  edirlər  ki,  şüur  hadisələri  (hissi  obrazlar, 

fikirlər,  ideyalar)  xarici  gerçəklik  haqqındakı  məlumatdan 

yaranır,  başqalan  isə  deyirlər  ki,  şüur  hadisələri  daxili  əqli 

prosesin nəticəsidir. 

Xarici  əşyalan  gördükdə,  onlar  haqqında  fikirləşəndə  və 

yaxud  bir  şeydən  estetik  zövq  aldıqda,  biz  beyində  nə  baş 

verdiyini  bilmirik.  İnsan  elə  qurulubdur  ki,  şüur  hadisələrində 

ona  məlumat  «təmiz»  şəkildə  verilir.  Məlumatın  bu  yolla 

alınmasına  və  ondan  istifadə  etmək  qabiliyyətinə  biz  həyatın 



ideal sahəsi deyirik. Subyektiv obraz yalnız informasiya şəklində 

mövcud  olmur.  Deməli,  ideal  sahə  insan  fəaliyyətinin  mənəvi 

sferasının  qnoseoloji  (idrakı)  ifadəsidir.  Şüurdan  kənarda  ideal 

yoxdur.  İdeal  sahə  -  şüurun  fəlsəfəsi  (dünyagörüşü)  ifadəsinin 

xüsusi formasıdır. 

256 



3. Şüur və ictimai inkişaf (marksist baxış) 

İnsan  şüurunun  meydana  gəlməsinin  səbəbləri  məsələsində 

Çariz  Darvin  özünün  təkamül  nəzəriyyəsində  bioloji  amillərin 

həlledici  rolundan  bəhs  edirdi.  Marksizm  isə  şüuru  ictimai 

inkişafın məhsulu hesab edir. Bu barədə F.Engelsin «Meymunun 

insana  çevrilməsi  prosesində  əməyin  rolu»  əsərində  ətraflı 

danışılır.  Engelsin  fikrincə  əməyin  inkişafı  ilə  əlaqədar  insanın 

gerçəkliyə  prinsipcə  tamamilə  yeni  münasibəti  meydana  gəlir. 

Əmək zəruri olaraq düşüncə aparatının olmasını tələb edir, çünki 

bu  aparatın  köməkliyi  ilə  arzu  olunan  nəticəni  ideal  formada 

təsəvvür  etmək  mümkün  olur,  yəni  məqsəd  əvvəlcədən 

müəyyənləşdirilir və onu həyata keçirmək vasitələri tapılır. Sonra 

Engels  sübut  etməyə  çalışır  ki,  əmək  fəaliyyəti  təfəkkürün, 

mənlik şüurunun inkişafı, insanın özünü ətraf mühitdən ayırmaq 

qabiliyyəti,  dilin  ünsiyyət  və  qarşılıqlı  anlaşma  vasitəsi  kimi 

inkişafı üçün həlledici amildir. 

Beləliklə,  marksistlərin  fikrinə  görə  şüur  ictimai-tarixi 

məhsuldur,  əmək  fəaliyyətinin  və  dilin  meydana  gəlməsi  və 

inkişafı  prosesində  insan  cəmiyyəti  ilə  birgə  yaranır  və  yalnız 

sosial mühitdə, fərdlərin daimi ünsiyyəti şəraitində formalaşır. 



4.

 

Şüur və insanın mənəvi-ruhi dünyası 

Şüur - fəlsəfənin əsas anlayışlanndan biri kimi yalnız insana 

xas olan hadisəni ifadə edir və insanın mənəvi-ruhi fəallığının ən 

yüksək mərhələsini göstərir. 

Ruh və ondan törəyən şüur özünün bütün formalan ilə birlikdə 

insanın  mənəvi  dünyasını  təşkil  edir.  Bu  fəlsəfənin  daimi 

problemidir. 

Ruh (lat. «spritus», yun. «pneuma») - antik fəlsəfədə «hərəkət 

edən  hava»,  «havanın  əsməsi»,  «nəfəs»  (həyat  daşıyıcısı  kimi) 

mənasında  işlədilirdi.  Ruh  elə  mahiyyətdir  ki,  bədəni  ya 

müvəqqəti, ya da daimi tərk edə bilər; o həyatın özüdür; Allahın 

mahiyyətidir; Allah Ali Ruhdur, insan ruhu İlahidən gəldiyi üçün 

ölməzdir; ruh bütün dünyanın daxili mahiyyətidir: 

257 



yerin  ruhu,  dünyanın  ruhu;  ruh  incəsənət  əsərinin  ideya 

məzmunudur; nəyinsə daxili mənəvi, məsələn, dövrün ruhu, milli 

ruh, korporativ ruh və s. xarakteristikasıdır. 

Platon  və  yeni  platonçulara  görə  ruh  bədəndən  əvvəl 

mövcuddur  və  ölməzdir.  Sufilərin  fikrincə  ruh  ilahi  mənşəyə 

malikdir və bədənin ölümündən sonra öz əslinə qayıdır (Allaha 

qovuşmaq yollan haqqında artıq danışmışıq). 

Əl-Fərabi isə göstərirdi ki, ruh bədənlə eyni vaxtda meydana 

gəlir.  O,  yazırdı:  «Bədən  cisimdir.  Onun  bir  hissəsində,  məhz 

ürəyin dərinliyində yerləşən ruh canın ilk saxlanılan yeridir. Ruh, 

Platonun dediyi kimi, bədəndən əvvəl mövcud ola bilməz, eləcə 

də  ruhun  köçməsi  təliminin  tərəfdarlarının  dediyi  kimi  bir 

bədəndən başqa bədənə keçə bilməz. 

Bədənin  ölümündən  sonra  ruh  həm  məmnunluq,  həm  də 

iztirab  keçirir.  Belə  vəziyyət  nəyə  layiq  olmalarından  asılı 

olmayaraq müxtəlif ruhlarda fərqli olur. Bütün bunlar zərurət və 

ədalət ilə müəyyən edilir».” 

Ruh haqqında olduqca çox fikirlər var. Burada isə bizi daha 

çox şüur problemi maraqlandırır. 

Şüurun özü subyekt deyil, onun ruhi fəaliyyətinin nəticəsidir. 

İnsanın bioloji təbiəti onun beyni ilə birlikdə şüurun yaranması 

üçün zəruri təbii şəraiti təşkil edir, lakin öz-özlüyündə təfəkkürün 

və  praktiki  fəaliyyətin  subyekti  deyil.  Burada  insanın  ictimai 

təbiətinin  böyük  rolu  var,  çünki  cəmiyyətdən  kənarda  subyekt 

yoxdur. Təfəkkür öz təbiətinə görə cəmiyyət ilə qırılmaz surətdə 

bağlıdır. 

Subyekt  və  obyektin  qarşılıqlı  təsir  prosesində  subyekt  fəal 

tərəf kimi çıxış edir, obyektə təsir edir, onu dəyişdirir və məhz bu 

prosesdə  təfəkkür  gerçəkliyin  nəzəri  cəhətdən  mənimsənilməsi 

vasitəsi kimi daha da təkmilləşir. 



Ajı-OapaÖH. EcrecrBeıiHo-nayMHbic TpaKTaTbi. c.

249-250.

 

258 



Yüklə 2,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   164




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə