92
Siz sual
verə bilərsiniz ki, sabit, dəyişən və marjinal xərcləri müəyyənləşdirmək
nəyə gərəkdir. Məgər, real həyatda o nəyəsə lazımdırmı? Cavab belədir: Əlbəttə!
Bu
məqsədlə xərclərin harada və hansı formada lazım olduğunu izah etmək üçün
tədqiqatlarımızı davam etdirək.
Biz
artıq bilirik ki, firmanın gəliri onun buraxdığı məhsulun qiyməti ilə
miqdarının hasilinə bərabərdir. G + P ⋅ Q. Və təbii ki, ayaqqabı buraxılışı və
satışının miqdarını artırmaqla firma daha çox gəlir əldə edə bilər. Lakin, bu o
deməkdirmi, firmanın mənfəəti də artıb? Biz yəqin ki, hələ unutmamışıq ki,
sahibkar
mənfəətin əldə olunması naminə çalışır.
Bir
neçə hesablama aparaq. Tutaq ki, bir cüt ayaqqabı 60000 manata satılır.
Belə olan halda 30 cüt ayaqqabının satışından daxil olan gəlir 1 milyon 800 min
manata
bərabər olacaq (G= X Q=60 min man x 30). Oxşar hesablamaları istehsalın
müxtəlif səviyyələri üzrə aparmaqla əldə edilən nəticələri başqa bir cədvəldə əks
etdirək.
Cədvəl 13
Q
Məcmu
gəlir
Sabit
xərclər
Dəyişən
xərclər
Ümumi
xərclər
Mənfəət və ya
zərər
1
2
3
4
5
6
0
0
100
0
100
- 100
30
1800
100
900
1000
+800
31
1860
100
950
1050
+810
32
1920
100
990
1090
+830
33
1980
100
1025
1125
+855
34
2040
100
1055
1155
+855
35
2100
100
1090
1190
+910
36 2160
100
1150
1250
+910
37
2220
100
1225
1325
+895
38
2280
100
1310
1410
+870
1-ci sütunda
ayaqqabı istehsalının gündəlik miqdarı verilir.
2-ci sütunda
gəlirin həcmi, daha doğrusu 1-ci sütunda göstərilmiş miqdarla
ayaqqabının 1 cütünün qiymətinin hasili (60 min manat) təqdim olunur.
3, 4
və 5-ci sütunların məlumatları əvvəlki cədvəldən götürülüb.
İndi bizim qarşımızda duran başlıca vəzifə 6-cı sütun üzrə məlumatların
h
esablanmasıdır. Bu zaman 2-ci sütunun məlumatlarından 5-ci sütunun
məlumatlarını çıxmaq tələb olunur. Bu məqsədlə belə düstur tətbiq olunur: M=G-X.
Sütun (2)- sütun (5)=sütun (6)
Cədvəldən göründüyü kimi sıfırıncı istehsal səviyyəsi zamanı firma 100 min
manat h
əcmində zərərə davam gətirir ki, bu da onun sabit xərclərinin miqdarını
göstərir.
30 cüt
ayaqqabı istehsalı zamanı mənfəət 800 min manatdan ibarətdir və
bundan sonra da h
ər cüt ayaqqabı vahidinə düşən buraxılışın həcminin artımı
93
mənfəət məbləğini də çoxaldır.
Cədvəldən göründüyü kimi, mənfəətin maksimum məbləği 35-ci cüt ayaqqabı
buraxılışında mümkündür.
Lakin 37-ci cüt
ayaqqabı istehsalından sonra ümumi gəlir artsa da, mənfəət
azalır.
Bu
cədvəlin məlumatlarını 13-cü cədvəlin məlumatları ilə müqayisə edəndə
qeyd
olunanların nəyə görə baş verdiyini başa düşmək olar.
Məsələn, cədvəldən görünür ki, firma üzrə 36-cı cüt ayaqqabı istehsalına
ümumi
xərclər 60 min manat təşkil edir, lakin elə həmin cütün ümumi qiyməti də,
yəni satışının dəyəri də 60 min manatdır. Deməli, həmin cüt ayaqqabı istehsalı
mənfəət yoxdur və sonrakı cüt ayaqqabı istehsalında zərərin yaranmasına gətirib
çıxarır.
Sizcə, sahibkar özünüz olardınızsa, gündə neçə cüt ayaqqabı istehsal edərdiniz?
Əlbəttə ki, otuz beş cüt! Çünki, istehsalın yalnız bu səviyyəsində biz
maksimum
mənfəət əldə edə bilərik. Bu vəziyyəti qrafikin köməyi ilə təsvir edək.
R
MC –son
hədd xərcləri
MR – son
hədd gəliri
Q
R
MP – son
hədd mənfəəti
94
36 Q
Şəkil 24. Son hədd xərcləri və son hədd gəlirlərinin qarşılıqlı əlaqəsi
Qrafik bizim
əldə etdiyimiz nəticələri əyani surətdə təsdiq edir. Göründüyü kimi
ayaqqabı buraxılışının artırılması nəticəsində son hədd xərcləri və gəliri çoxaldır.
Son h
ədd mənfəəti bu iki göstərici arasındakı fərqlə müəyyənləşdirilir. Nə qədər
ki,
əyri üzərində MR=MC nöqtəsi əldə olunmayıb, o vaxta kimi mənfəət artır və
bu da
müsbət dəyişiklikləri xarakterizə edir. Bu nöqtəyə çatandan sonra mənfəət
aşağı düşməyə başlayır və beləliklə də son hədd mənfəəti mənfi işarə ilə ifadə
olunur.
Sual
verə bilərsiniz ki, nəyə görə belə vəziyyət yaranır? Hansı səbəbdən gəlir
xərclərə bərabər olur? Axı, belə vəziyyətdə onların fərqi sıfırı ifadə edir, bu isə o
deməkdir ki, mənfəət yoxdur?
Burada bir "sirr"
gizlənir. Bir çox hallarda ona o qədər də diqqət yetirilmir.
G
əlin, bir daha xərclərin tərkibinə nələr daxil olduğunu yada salaq?
Bazar
iqtisadiyyatlı bir çox ölkələrdə xərclərin tərkibinə biznesin təşkili və
mənfəətin minimumlaşdırılması naminə hətta "sahibkarlıq qabiliyyəti" resurslarına
görə ödənilən haqlar da daxil edilir.
B
elə olan halda sıfır mənfəətinin izahı ondan ibarətdir ki, istənilən istehsalat
fəaliyyəti nəticəsində əldə edilmiş gəlir istifadə olunmuş bütün 4 növ resurslara görə
h
aqların hamısını ödəyir və əlavə vəsait qalmır. Deməli, bu zaman sahibkar öz
mənfəətini xərcləri çərçivəsində qazanır.
Bu
mənfəətə, yəni sahibkarın öz işlərini təşkil etmək üçün əldə etdiyi vəsaitə
normal
mənfəət deyilir.
Bundan
aşaüı mənfəət sahibkarı qane etmir. Çünki, normal mənfəətdən az vəsaitlə
fəaliyyəti davam etdirmək sərfəli deyil və buna görə də sahibkar işlərini
dayandıraraq biznesinin başqa sahədə təşkilinə başlayır.
Normadan
yuxarı mənfəət iqtisadi mənfəət adlanır.
Biz
başa düşürük ki, hər bir sahibkar mənfəətin maksimumlaşdırılmasına
ç
alışmalıdır, çünki aşaüı mənfəət onun fəaliyyətini sərfəsiz edir.
Beləliklə, bəzi yekunlara diqqət yetirək: son hədd xərcləri adətən MC ilə
(
ingiliscə Marginal cost) işarə olunur və bu firmanın əlavə məhsul istehsalına
çəkdiyi məsrəfləri xarakterizə edir.
Əgər istehsalat artırsa onda son hədd xərcləri əvvəlcə azalır, sonradan artır və
maksimum
səmərəlilik nöqtəsini ötən kimi azalan qaytarma qanunu qüvvəyə minir.
Son h
ədd gəliri - hər bir sonrakı məhsul istehsalından əldə olunmuş əlavə
gəlirdir və MR (Marginal revenue) ilə işarə olunur.
Son h
ədd mənfəəti - son hədd gəliri ilə son hədd xərcinin fərqidir və
MP (marginal profit)
ilə işarə edilir.
Bu
istiqamətli fikirlərimizi yekunlaşdırarkən, qeyd etməliyik ki, firma istehsalın
Dostları ilə paylaş: |