M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə100/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   96   97   98   99   100   101   102   103   ...   171

244 

 

vә poetika” kimi ortaq araşdırma-öyrәnilmә sahәlәri mövcuddur. XX yüzilin sonunda isә hәmin 



elm sahәlәrinin vә özәlliklә dә ikincisinin әdәbiyyatşünaslığı vә dilçiliyi birlәşdirәn mifopoetika, 

linqvopoetika  vә  generativ,  semantik  vә  orqanik  poetika  kimi  yeni  istiqamәtlәri  meydana 

çıxmışdır. Hәmin istiqamәtlәrdә  yazılan әsәrlәrdә әn çox poetik әsәrin ümumi linqvistik tәsviri 

verilir  (Штaйн

 

1993).  Bununla  bәrabәr,  bәdii  mәtnin  kommunikativ  funksiyası,  söylәmin 



emosional  quruluşu  vә  “ritorik  mәtnlәşmә”  (Seçdirmә  bizimdir-  M.M.)  kimi  mәsәlәlәr  dә 

hәrtәrәfli  elmi-filoloji  araşdırılmaya  cәlb  olunur,  mәtn  vә  әdәbi  yaradıcılıq  prosesinin 

komponentlәri arasındakı formal vә mәna әlaqәlәri müәyyәnlәşdirilir (Поляков 1986).  

MSB-nin  ümumi  funksional  nәzәriyyәsi  isә  dilçilikdә  1960-cı  illәrdәn  etibarәn 

formalaşdırılmaqdadır.  Funksiya  anlayışı  dil  kommunikasiyası  ilә  әlaqәlәndirilmәkdә  vә  onun 

“referensial,  fatik,  poetik,  emotiv,  konativ  vә  metalinqvistik”  olaraq  adlandırılan  sahәlәri 

göstәrilmәkdәdir  (Якoбcoн  1960;  1987;  1999).  Türkoloji  dilçilikdә  isә  sözügedәn  istiqamәtdә 

aparılan araşdırmalar ilk öncә daha çox mәtn dilçiliyi, mәtn sәrhәdlәri vә quruluşu qavramlarının 

açıqlanması  ilә  әlaqәdar  olaraq  meydana  çıxmışdır.  Mәtn  dilçiliyinә  aid  yazılan  digәr  özәl 

әsәrlәrdә  isә  mәtnqurucu  sәciyyәli  formal  vә  mәna  әlaqәlәrini  yaradan  mәtnlinqvistik  vasitәlәr 

araşdırılmaya  cәlb  olunur.  Hәmin  vasitәlәr  daha  çox  inkişaf  etmiş  türk  әdәbi  dillәrinin 

materialları әsasında öyrәnilir (Abdullayev 1999: 178-269; Mәmmәdov 2001; Musaoğlu 2003). 

Belәliklә,  türkoloji  dilçilikdә  MSB-nin  tәdqiqinin  әdәbiyyatşünaslıq  elmi  ilә  әlaqәdәr 

olaraq  aparılması  filologiyamızda  bәdii  mәtnlәrin  geniş  bir  koqnitiv-konseptual  kontekstdә 

retprosperspektivel vә interospektivel olaraq filoloji-linqvistik açıqlanmasına yol açmaqdadır. Bu 

baxımdan  aşağıda  bәdii  mәtnlәrimizdәn  gәtirilәn  örnәklәr  konseptual  özәlliklәri  vә  özәl 

mәtnqurucu semiotik işarәlәrinә әsasәn әdәbi-linqvistik araşdırılmaya cәlb olunmuşdur.   



3.1.1. Şeirlә söylәnilәn vә ya yazılan bәdii mәtn örnәklәri  

Ümumtürk folklorik mәtninin ilk örnәklәrindә sәrbәst olaraq ifadә olunan şeir parçaları 

әsasәn 2-24-28 saylarında gerçәklәşәn ritmik-tonik vә tәhkiyәvi-rifmik bir hecalanma sistemi ilә 

qafiyәlәnir  (Musaoğlu  1999:  10-13).  Qәdim  türk  şerindә  ilikin  mәtnlәşmә  әsnası  sözügedәn 

sәrbәst  qafiyәlәnmә  sisteminә  bağlı  olaraq  gerçәklәşir.  Buna  bağlı  olaraq  makromәtn  sәciyyәli 

mәtnlәşmә söz birlәşmәlәri vә qrupları, sadә vә mürәkkәb cümlәlәrlә qurulan sintaktik bütövlәrin 

daha  geniş  bir  mәtnlinqvistik  tәhkiyәdәki  simmetrik  vә  asimmetrik  sıralanmaları  ilә  özünü 

göstәrir.  Ancaq  bu,  formal  olaraq  belәdir.  Mәzmun  planı  etibarilә  müxtәlif  sintaktik 

konstruksiyaların  vә  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәrin  mәtndә  işlәnilmәsi  hәr  hansı  bir  ünsiyyәt 



245 

 

әsnasının  diskurs  ortamında  konkret  olaraq  geçәklәşmәsi  ilә  şәrtlәnir.  Bu  gerçәklәşmә  isә 



danışanın  vә  müәllifin  dinlәyәnin  vә  oxucunun  dәrk  etdiyi  әsas  bәdii  fikrinin  özәl  mәtnqurucu 

semiotik  işarәlәrlә

37

  geniş  oxucu  vә  dinlәyici  auditoriyasına  nә  dәrәcәdә  uğurlu  ötürülmәsi  ilә 



müәyyәnlәşir.  Özәl  mәtnqurucu  işarәlәrin  işlәnilmәsi  isә  danışan  vә  dinlәyәn  arasındakı 

informasiyavericiliyin  dayandığı  dәrindәki  vә  üzdәki  konkret  hadisәlәr,  fenomenlәr  vә  onlarla 

ifadә  edilәn  ana  fikirlәrlә  bağlı  olur.  Hәmin  işarәlәr  müasir  filologiya  elmindә  әdәbi-semiotik 

mahiyyәtli mәtnqurucu vasitәlәr olaraq öyrәnilir. Bu isә o demәkdir ki, hәr hansı bir әdәbi-bәdii 

mәtn  sadәcә  fonemlәrdәn,  morfemlәrdәn,  leksemlәrdәn,  frazemlәrdәn,  söz  birlәşmәlәrindәn  vә 

cümlәlәrdәn  ibarәt  deyildir.  Hәr  hansı  bir  bәdii  mәtnin  hәmin  semasioloji  dil  işarәlәri  ilә  ifadә 

olunan  özünә  mәxsus  semiotik  mahiyyәtli  özәl  mәtnqurucu  işarәlәri  dә  olur.  Hәmin  semiotik 

işarәlәrin hәrәkәtlәri isә mәtndә ifadә edilәn müәllif reallığını vә ya bәdii fikrini ayrı-ayrı konkret 

hadisәlәrlә, bәşәri vә milli-mәnәvi dәyәrlәri bildirәn fenomenlәrlә göstәrir.   

 

                                                 

37

 Özәl mәtnqurucu işarәlәr haqqında kitabın aşağıdakı bölmәlәrindә konkret örnәklәrlә daha geniş vә әtraflı 



mәlumat verilәcәkdir 


246 

 

Xalq mahnılarımızın poetik-musiqili mәtnlәri dә, hәr şeydәn öncә, haqqında bәhs edilәn 



özәl mәtnqurucu işarәlәrlә qurulur. Hәmin özәl mәtnqurucu işarәlәr bilavasitә xalqın sevgisinә, 

arzularına,  istәklәrinә,  dәrdinә-sәrinә,  gәlәcәyә  inamına,  onun  әn  dәruni  duyğularına  sintaktik, 

semantik  vә  praqmatik  bir  bütünlәşmә  olaraq  işarә  edir.  Bu  baxımdan  xalq  mahılarımızın 

başlıqları  әn  gözәl  seçilmiş  özәl  mәtnqurucu  işarәlәr  kimi  qiymәtlәndirilә  bilәr.  Mәsәlәn, 

“İrәvanda xal qalmadı”, “Qaragilә”, “Azәrbaycan maralı” mahnılarının başlıqları nә qәdәr gözәl, 

nә  qәdәr  uğurlu  seçilmişdir!  Hәmin  başlıqlar  saf  vә  sәmimi,  ailәsinә  vә  sevgilisinә  әn  dәruni 

duyğularla  bağlı  olan  bir  Azәrbaycan  gözәlinә  işarә  etmirmi?!  Әlbәttә,  edir.  Birinci  mahnının 

mәtnindә işlәnilәn vә üzә, gözәlә xüsusi yaraşıq, gözәllik  verәn, Azәrbaycan әdәbiyyatında vә 

xalq  mahnılarımızda  milli  mentalitetimizә  yönәlik  interospektiv  sәciyyәli  mahiyyәt  qazanan 

“qoşa  xal”  bәnzәtmәsi  Cabbar  Qaryağdıoğlunun  çox  uğurla  seçdiyi  özәl  bir  mәtnqurucu  işarә 

deyildirmi?!  Bәs  sözügedәn  poetik-musiqili  mәtnin  başlığında  işlәnilәn  “İrәvan”  mәtnqurucu 

toponimik  adı?  “İrәvan”  özәl  adı  hәm  sözügedәn  mahnı  mәtninin  әdәbi-konseptual 

semiosferasına,  hәm  dә  Azәrbaycan  adlı  dünyamızın  tarixi-mәkani  qavramlar  xәritәsinә 

retrospektiv,  prospektiv  vә  interospektiv  baxımlardan  işarә  edәn  әn  önәmli  mәtnqurucu 

işarәlәrdәn  biridir.  Bakı,  Gәncә,  Şuşa,  Xankәndi,  Naxçıvan,  Şәki,  Dәrbәnd,  Tәbriz  toponimik-

konseptual  adları  kimi!  Belә  özәl  mәtnqurucu  işarәlәr,  tәbii  ki,  “Sarı  gәlin”  vә  “Küçәlәrә  su 

sәpmişәm”  xalq  mahnılarımızın  mәtnlәrindә  dә  vardır.    Mәsәlәn,  “Sarı  gәlin”  vә  ya  sadәcә 

“Gәlin”  vә  Çoban”,  “Küçәlәrә  su  sәpmәk”  vә  “Yar”  söz-ifadәlәri.  Hәmin  bәdii  mәtnqurucu 

semiotik  işarәlәr  konseptosferik  sistemdә  “eşq,  sevgi,  mәhәbbәt  vә  son  dәrәcә  dәruni  insani 

duyğular”ı  bildirәn  qavramlarla  (konseptlәrlә)  çox  yaxından  bağlıdır.  Ancaq  sözügedәn  özәl 

mәtnqurucu  işarәlәr  burada  Azәrbaycan  adlı  qavramlar  dünyasının  milli-mәnәvi  mahiyyәt  vә 

konkret  olaraq  da  intim  yaşanmışlıq  vә  ya  hәyatilik  sәciyyәsi  daşıyan  elementlәrini  işarәlәyir. 

Buna  görә  dә  onlar  mili  mentalitetә  bağlı  interospektiv  sәciyyәli  faktların,  hadisәlәrin,  әn 

müxtәlif  folklorik  hekayәtlәrin  vә  rәvayәtlәrin  poetik  olaraq  dәrk  olunması  vә  konseptual 

müstәvidә  adlandırılmasıdır.  Bununla  da  xalq  mahnılarımızı  formalaşdıran  hәmin  özәl 

mәtnqurucu  işarәlәr  digәr  adekvat  semiotik  quruluşlardan  vә  ya  semiozislәrdәn  fәrqlәnirlәr 

(Musaoğlu 2011: 34-35).      





Dostları ilə paylaş:
1   ...   96   97   98   99   100   101   102   103   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə