M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə104/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   100   101   102   103   104   105   106   107   ...   171

254 

 

filoloq,  türkoloq  vә  tәlәbәlәrimizin  diqqәtini  sözügedәn  elmi-filoloji  zәmindә  xalq 



mahnılarımızın  bәzi  әdәbi-linqvistik  özәlliklәrinin  diaxronik-arxetipik  görünümdә  konseptual 

olaraq öyrәnilmәsinә cәlb etmәk istәdik.  

Azәrbaycan türk poetik-folklorik mәtnindә yer tutan, ancaq sözlü olaraq ifadә edilmәyәn 

“ozan-aşiq”  vә  “Sarı  gәlin”  prototiplәri  әdәbiyyatımızın  mifoloji  dövrdәn  dastan  çağına  keçid 

dönәmindә şәkillәnәn arxetipik  proobrazlarındandır. Onlar poetik-folklorik mәtnyaratmada özәl 

mәtnqurucu semiotik işarәlәr olaraq işlәnilir. Bu baxımdan “Sarı gәlin” xalq mahnısında müraciәt 

edәnin  vә  müraciәt  olunanın  etnik-milli  kimliyi  şeirlә  ifadә  olunan  әsas  qavramın  vә  ya 

qavrayışın  (konseptin)  mәzmunu  ilә  çox  yaxından  bağlıdır.  Hәmin  mәzmun  әslindә  öncә 

“Türklük”  vә  “Azәrbaycançılıq”  qavramlarının,  sonra  isә  onlara  bağlı  olaraq  abır-hәya,  sevgi-

mәhәbbәt  duyğularının  bәdii  açıqlanmasıdır.  Bu  açıqlanma  vә  ya  milli-folklorik  fikir  reallığı 

Beyrәklә Banuçiçәk, Aşıq Qәriblә Şahsәnәm sevgisi vә hәsrәti bәdii gerçәkliyinin eynisidir, Әsli 

vә  Kәrәm arasındakı eşqdәn isә tamamilә fәrqlidir. Vә bütövlkdә saf vә müqәddәs mәzmunu ilә 

seçilәn vә xalq şerimizdә bütün bu incәliklәri ilә ifadә olunan әlçatmaz “әflatuni sevgi-hәsrәt”dәn 

ibarәtdir. Bu hәsrәt şeirdә ikinci bәndin orta mәrhәlәsini vә söylәnilәn әsas fikrin mәğzini tәşkil 

edәn “Nә ola bir gün görәm, Nazlı yarın üzünü” misraları ilә çox açıq bir şәkildә ifadә olunur.  

 Sözügedәn  xalq  mahnısı,  yәni  yeddihecalı  klassik  gәraylı  xalq  şeri  “aaba”  şәklindә 

qoşulmuşdur.  Bütün  bәndlәrdә  birinci,  ikinci,  dördüncü  misralar  hәmqafiyә,  üçüncü  misra  isә 

sәrbәstdir.  Şeir  üç  bәnddәn  ibarәtdir.  Hәr  üç  bәndin  sonunda  gәlәn  “Neynim  aman,  aman,  sarı 

gәlin”  nәqәratı  Azәrbaycan  türk  şerindә  çox  tәsadüf  edilәn  bir  sintaktik  tәkrir  olaraq  da 

qiymәtlәndirilә bilәr.  

Sözügedәn  sintaktik  tәkrir  folklorik-әdәbi  makromәtni  tәşkil  edәn  hәr  üç  mürәkkәb 

sintaktik  bütövün  sonluq-komponenti  yerindә  işlәnilir.  Bu  isә  hәmin  sintaktik  tәkririn  hәm 

bütövlükdә  folklorik-әdәbi  makromәtnin,  hәm  dә  sözügedәn  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәrin 

konseptual sәciyyәli mәtnqurucu әlamәti olaraq işlәnildiyini göstәrir. 

Maraqlıdır  ki,  birinci  bәndin  ikinci  misrasının  sonunda,  digәr  bәndlәrin  vә  elә  birinci 

bәndin dә sonunda “Neynim aman, aman”  yardımçı dil-nitq vasitәlәri ilә işlәnilәn “Sarı Gәlin” 

müraciәt-ifadәsi  gәlmәkdәdir.  Bu,  fikrimizcә,  makromәtni  tәşkil  edәn  mikromәtnlәrdә,  yәni 

mürәkkәb sintaktik bütövlәrdә sıralanan sintaktik paralellәrin qrammatik-sintaktik formalaşması 

ilә  dә  bağlıdır.  Birinci  bәnddә  vә  ya  mürәkkәb  sintaktik  bütövdә  felin  inkar  şәklindә,  qeyri-

müәyyәn  gәlәcәk  zamanla  ifadә  olunan  bir  geniş  zaman  anlayışı  vardır.  Qeyd  olunmalıdır  ki, 




255 

 

qeyri-müәyyәn  gәlәcәk  zamanla  geniş  zaman  anlayışının  çox  açıq  olaraq  ifadә  edilә  bilmәk 



özәlliyi türk dillәri arasında әn çox Azәrbaycan dilinә mәxsusdur. Çәrçivәlәnmәyәn hәmin geniş 

zaman anlayışı şerin ilk iki misrasıda  “Saçın ucun hörmәzlәr, Gülü sulu dәrmәzlәr, sarı gәlin” 

deyim-frazeologizm quruluşundakı interospektiv sәciyyәli qәlib-ifadәlәrlә ifadә olunmuşdurBu 

isә şerin birinci bәndindә “Sarı gәlin” ifadәsinin iki dәfә işlәnilmәsini zәruri edәn mәtnlinqvistik 

sәbәblәrdәn biridir.     

Mәtn  dilçiliyi  baxımından  “Sarı  gәlin”  Azәrbaycan  xalq  mahnısının  makromәtni  üç 

mikromәtndәn, yәni mürәkkәb sintaktik bütövdәn tәşkil olunur. Daha doğrusu, şerin hәr bir bәndi 

müstәqil  bir  mürәkkәb  sintaktik  bütövdәn  ibarәtdir.  Burada  abzas,  bәnd  vә  mürәkkәb  sintaktik 

bütövlәrin  sәrhәdlәri  üst-üstә  düşür.  Şerin  poetik-folklorik  uğurunu  şәrtlәndirәn  mәtnlinqvistik 

özәlliklәrdәn biri, bәlkә  dә birincisi elә budur! Hәmin bәndlәrdә vә  ya sintaktik bütövlәrdә isә 

birinci,  ikinci  vә  dördüncü  misralar  sintaktik  paralellәrlә  ifadә  edilir.  Şerin  bütün  bәndlәrindә 

birinci  vә  ikinci  misralar  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  baş,  üçüncü  vә  dördüncü  misralar  orta, 

Neynim aman, aman, sarı gәlin” sintaktik tәkriri ilә ifadә olunan komponenti isә onun  sonluq 

mәrhәlәsini tәşkil edir.  

Sözügedәn  xalq  mahnısı  ümumtürk  mәtninin  әsas  qurucu  vasitәlәrindәn  biri  olan 

sintaktik  paralelizm  hadisәsinin  işlәnilmәsilә  qәdim  türk  epik  şerinin  formalaşdığı  erkәn 

dönәmdә  tәşәkkül  tapmış  folklorik  bir  mәtn  örnәyidir.  Bunu,  hәr  şeydәn  öncә,  yuxarıda  Oğuz 

qrupu  türk  dillәrindәn  gәtirilәn  “Anasına  bax,  qızını  al,  qırağına  bax,  bezini  al.”  “Atalar  sözü 

konteksti” ilә aparılan konseptual-linqvistik müqayisә dә sübut edir. Belә ki,  hәmin kontekstdә 

ifadә  olunan  vә  Azәrbaycan  türk  gözәlinә  aid  edilәn  “abır-hәya,  ismәt,  utancaqlıq  vә  bütün 

bunlara  bağlı  olaraq  da  eşq-mәhәbbәt  qavram”ı  sözügedәn  xalq  mahnısının  da  konseptual 

mәzmununu tәşkil edir. 

Belәliklә,  çox  zaman  bir  sadә  geniş  cümlә  vә  ya  yuxarıda  göstәrildiyi  kimi,  sadә 

quruluşlu mürәkkәb sintaktik bütövlәrlә ifadә edilәn atalar sözlәrimiz daha ilk folklor mәtnlәrinin 

yarandığı  “Animizim,  totemizim  vә  antropomorfizm  epoxası”ndan  “Mifologiya  çağı”na  keçid 

dönәmindә ortaya çıxmışdır. Sözügedәn “Sarı gәlin” xalq mahnısı isә öncәkilәrdәn fәrqli olaraq 

artıq  mürәkkәb  quruluşlu  sintaktik  bütövlәrlә  ifadә  olunur.  Burada  da  sintaktik  bütövlәri  tәşkil 

edәn sintaktik paralellәr, atalar sözü örnәyindә olduğu kimi,  sadә cümlәlәrdәn ibarәtdir. Ancaq 

“Sarı  gәlin”  vә  heca  vәznindә  yazılan  digәr  qafyәli  xalq  şeirlәrimiz  sözügedәn  sәlәf-xәlәf 

münasibәtlәri  kontekstindә  vә  ya  türk  epik  şerinin  “bayatı,  xalq  mahnısı”  kimi  müxtәlif 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   100   101   102   103   104   105   106   107   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə