M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə119/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   115   116   117   118   119   120   121   122   ...   171

285 

 

Kamal Abdullanın “Unutmağa kimsә  yox” romanının mәtnindә dә  paralel  dünyalar,  möhtәşәm 



ahәng  vә  hadisәlәrin  üfüqü  vә  ya  üfüq  çizgisi  anlayışları  eyni  zamanda  ayrı-ayrı  üst  qavramlar 

sәciyyәsi daşıyır. Müәllif dәrk etmә әsnasında müәyyәnlәşәn qavrayışları semiotik işarәlәrin vә 

proseslәrin vә ya semiozislәrin müxtәlif zaman vә mәkan semiosferalarındakı hәrәkәtlәri ilә bir 

әdәbi-bәdii yazıçı gerçәkliyi olaraq ifadә edir. Qısacası, paralel dünyaların, ilahi mәntiqin vә ya 

ahәngin  inkişaf  mexanizmini  onun  alt  qavramları  vә  kateqoriyaları  ilә  açır.  Vә  müxtәlif  tarixi 

hadisәlәrin, psixoloji yazıçı tәhkiyәlәrinin, qissәvari rәvayәt vә hekayәtlәrin bәdii-ritorik açılımı 

әsanasında isә oxucusuna yeni bir bәdii qavramlar dünyası tәqdim edir.  

Kamal Abdulla mәtni türkoloji filologiyada bütövlükdә koqnitiv elmә (koqnitologiyaya), 

ayrılıqda  isә  müasir  әdәbi-linqvistik  tәhlilә  qavramlar  dünyası  vә  ya  qavramlardan  hәrәkәtlә 

davam  etdirilәcәk filoloji  tәdqiqatların vә  araşdırmaların qapılarını  axıra qәdәr  açır. Sözügedәn 

mәtn  artıq  XXI  yüzilin  lap  әvvәllәrindә  “Azәrbaycan  dili  açar  sözü”nü  (Seçdirmә  bizimdir- 

M.M.)  bütün  semantik-funksional  çalarları  vә  әdәbi-bәdii  ifadә  potensialı  ilә  bizlәrә  vә  gәnc 

nәsillәrә tәqdim edir.  

Bu  gün  çağdaş  yozumlanması  ilә  insanoğlunun  intellektinә  vә  onun  bir  bütün  olaraq 

dәrk edilәn tәcrübәsinә dair mücәrrәd vә konkret qavramların birlәşdirilә bilәn bütün mümkün alt 

kateqoriyaları ilә fәrqli konseptual açıqlanmalardakı  tәsviri işini bütövlükdә koqnitologiya  elmi 

hәyata keçirir. Ayrılıqda isә hәmin işi koqnitiv xarakterli yeni yönüm vә yöntәmlәrlә dilçilik vә 

әdәbiyyatşünaslıq vә ya müasir filologiya elmi vә eyni zamanda digәr uyğun elm sahәlәri yerinә 

yetirir.  Yuxarıda  da  göstәrildiyi  kimi,  dünyanın  dil  xәritәsini  “kainat,  kosmos,  yol,  din,  dil, 

inanc, müharibә, sülh, demokratiya, xoşbәxtlik, düşmәnlik, dostluq, acı, ağrı,  mәrhәmәt vә 

s.”  ümumi  kulturoloji  әsaslı  qavramlar  tәşkil  edir.  Bu  qavramlar  koqnitiv  linqvistikada  insana 

mәxsus  özәlliklәrә  bağlı  olaraq  gerçәk  prototiplәri  ilә  müәyyәnlәşdidrilir.  Onlar  dil  sistemindә 



“mәzәmmәt etmәk, tәәssüf, niyyәt, istәk, arzu, sәbәb, mәqsәd, dәyәrlәndirmә, sevgi, nifrәt, sevinc 

vә  s.”kimi  semantik  anlam  sahәlәrini  ehtiva  edәn  özәlliklәri  ilә  ifadә  olunur.  Bu  kontekstdә 

“mәhәbbәt-mәrhәmәt”  vә  ya  “sevgi-nifrәt”  kimi  linqvistik  qavramlar  konkret  diskursiv 

variantları ilә diqqәti çәkir. Belәliklә, hәm konkret dil göstәricilәri, hәm dә konseptual amillәrlә  

ifadә edilәn anlayışlar linqvistik qvramlar olaraq tәrif edilir. 

Qeyd.  Linqvistik  qavram  anlayışı,  yuxarıda  da  göstәrildiyi  kimi,  insanoğlu  tәrәfindәn 

antrpoloji  sәviyyәdә  dәrk  edilәn  vә  koqnitiv-konseptual  bir  şüur  düzәnindә  kamillәşdirilәn 

tәfәkkürün  tәşәkkülü  vә  inkişafı  prosesinin  formalaşmasına  vә  dil  çәrçivәli  amillәrlә  getdikcә 

sürәtlәndirilmәsinә bağlı olaraq müәyyәnlәşdirilmәkdәdir. Bu baxımdan yuxarıda haqqında bәhs 

edilәn  “çeviri  vә  ya  әdәbi  mәtn  uyğunlaşdırması,  ona  uyğun  elm  vә  tәcrübә”  anlayışı  bir 

linqvistik qavram olaraq tәrif edilmәkdәdir. Bәdii mәtnlәrin özәl mәtnqurucu işarәlәri anlayışı da 

çağdaş  informatika  vә  ya  informasiya  texnologiyaları  epoxası  elmşünaslığında  bir  linqvistik 

qavram olaraq XX yüzilin son qәrinәsindәn etibarәn yer almaqdadır.   

Әslindә  hәr  bir  yazıçının  özünә  mәxsus  olan  vә  bәdii  yazılarında  ifadә  olunan 

bir  qavramlar  dünyası  vә  buna  bağlı  olaraq  ifadә  etdiyi  konkret  bir  yazıçı  gerçәkliyi 

vardır.  Bu  qavramlar  dünyası  vә  yazıçının  özünә  mәxsus  olan  dәrk  etmә  vә  fikir 

gerçәkliyi onun işlәtdiyi bәdii dil vә özәl әdәbi

-

bәdii mәtnqurucu işarәlәrin hәrәkәtlәri ilә 



ifadә  olunur.  Yazıçı  hәr  hansı  bir  bәdii  mәtni  qurarkәn  sadәcә  fonemlәrdәn, 

morfemlәrdәn,  sintaktik  vahidlәrdәn,  leksemlәrdәn  vә  frazemlәrdәn  gәlişigözәl  olaraq 

istifadә etmir

44

. O, öz yazıçı gerçәkliyini ifadә etmәk üçün, hәr şeydәn öncә, milli dilә vә 



                                                 

44

 Hәr hansı bir bәdii әsәr sadәcә göstәrilәnlәrdәn ibarәt olsaydı, onda hәmin әsәr monoton cümlәlәrdәn 



tәşkil olunan söz yığınından başqa bir şey olmazdı. 

 



286 

 

mentalitetә  mәxsus  olan  semiotik  mahiyyәtli  vә  özünün  şәkillәndirdiyi  әn  müxtәlif 



mәtnqurucu  işarәlәrdәn  istifadә  edir  vә  bәdii  mәtni  onlarla  qurur.  Fәrqli  dil  işarәlәri, 

әdәbi  vә  konseptual  sәciyyәli  özәl  mәtnqurucu  işarәlәrin  funksional  vә 

semantik 

parametrlәrinin bir

-

birinin üzәrinә düşmәsi isә bәdii mәtnin uğurlu olmasını şәrtlәndirәn 



başlıca amillәrdәndir. Elә Kamal Abdulla mәtnini dә uğurlu edәn başlıca amillәrdәn biri 

sözügedәn işarәlәrin bir çox halda mәhz bir

-

birilә örtüşmәsidir. Aşağıda



 

hәrәkәtlәri bir

-

birilә üst



-

üstә düşәn vә ya örtüşәn dil vә әdәbi

-

bәdii sәciyyәli özәl mәtnqurucu işarәlәrә 



qısaca 

olaraq 


toxunulacaqdır. 

 

3.4.2. 



İşarәlәrin seçimi dünyasında 

 

Dildәki  quruluş

-

ifadә  fәrqliliyinin  milli  mentalitetdә  dә  bir  özәllik  vә 



özünәmәxsusluq  olaraq  әks  olunduğu  çağdaş 

etnolinqvistikada  (

alm.  Etnolinguistik,  fr. 

etnolinguistique,  ing.  ethnolinguistics,  rus.  Этнoлингвиcтикa)

 

önәmlә  vurğulanır.  Bu  isә  o 



demәkdir ki, hәr hansı bir dil dillәr ailәsindә özünә mәxsus unikal bir “dünya xәritәsi”nә 

malikdir. 

Hәmin fikir daha XX yüzilin әvvәllәrindәn etibarәn öz mәşhur әsәrlәri vә dәrin 

elmi-linqvistik 

nәticәlәri ilә dilçilik tarixindә önәmli bir yer tutan dilçilәrdәn Humbolta vә 

Sepir-


Uorfa  mәxsusdur.  Mәşhur  dilçi  Anna  Vejbitski  vә  Moskva  semantik  dilçilik 

mәktәbinin  nümayәndәlәr

i  d

ә  sözügedәn  ümumi  fikri  müdafiә  edir



.  Bu 

fikrә  görә  hәr 

hansı bir dil, hәr şeydәn öncә,

 

“öz xәritәsi” ilә



 

dә qohum olan vә olmayan digәr әn yaxın, 

yaxın  vә  uzaq  dillәrdәn  seçilir. 

Bu 


baxımdan  Kamal  Abdulla  mәtnindә  dә  Azәrbaycan 

Türk dilinin sözügedәn unikal “dünya xәritәsi”dәn bir әsas yol göstәrici

 

olaraq yerindә vә 



uğurla  istifadә  olunmuşdur.  Bununla  bәrabәr,  Kamal  Abdulla  mәtnindә  sözügedәn  dünya 

xәritәsini ifadә edәn hәm dil, hәm dә digәr mәtnqurucu işarәlәr tәhtәlşüur olaraq çox düzgün vә 

yerindә seçilmişdir.

  

Biz indi neosfera vә biosfera ilә birlikdә hәm dә bәlli bir semiotik mәkanda, yәni 



semiosfera  (

Лотман  1984)

 

vә  konseptosfera  epoxasında  yaşadığımızın  fәrqindә 



olmalıyıq

Başqa  bir  sözlә,



 

özünә  mәxsus  müәyyәn  semiotik  işarәlәrlә  seçilәn 

konsep

tosferadakı  mövcudiyyәtimizi  dәrk 



e

tmәliyik.  Әslindә  “Biz  indi  işarәlәrin  seçimi 

dünyasında  Yaradanın  iradәsi  ilә  yaşayırıq  desәk”  daha  doğru  olar.  Sözügedәn 

romanda  da  paralel  dünyalardakı  roman  qәhrәmanları  çox  zaman  hәr  hansı  bir  seçim 

qarşısındadır! Hәyat vә ya ölümün seçimi, yazı vә ya mifin seçimi! Karyera, gözәllik

 

vә 



ya  hakimiyyәtin,  gücün  seçimi  vә  s.

 

Hәr  hansı  bir  seçim  romanda  müәyyәn 



semiotik 

işarәlәrlә göstәrilir. Mәsәlәn, romanın qәhrәmanlarından Bәhram kişi tәki  “Mağaradakı 

çiçәkli  yazının  sirri  açılsın  deyә”  ölümü  seçir.  Ölümün  әsas  semiotik  işarәsi  vә  ya  icra 

edәni isә romanda, hәr şeydәn öncә, “Mağaranın ruhu” obrazı ilә ifadә olunur. O, hәr an 

Bәhram kişini tәqib  edir.  Әlbәttә,  ölüm konkret,  gözlәgörünәn vә müşahidә edilәn,  ruh 

isә  mücәrrәd  vә  gözlә  görülmәyәn  substansiyadır.  Necә  ki,  hәyat  fanidir,  ruh  isә 

әbәdiyyәn  mövcuddur.  İnsan  öldükdәn  sonra  ruh  Allahın  iradәsi  ilә  onun  bәdәnindәn 

ayrılır.  Mağaranın  ruhu  fenomeni  mifoloji  sәciyyәli  bir  imtiyazlı  sәs  vә  ya  nәfәs  olaraq 

hәm  dә  keçmiş

imiz


dәn  gәlir  vә  romanda  özәl  bir  mәtnqurucu  işarә  olaraq  çox  uğurla 

işlәnilir. 

 

 

3.4.2.1. Kamal Abdulla mәtnindә mәtnqurucu işarәlәrin işlәnilmәsi 



 

Bәs  işarәlәr  anlayışı  nә  demәkdir?  Burada,  hәr  şeydәn  öncә,  müasir  dilçilik 

elminin  banisi 

Ferdinant  de  Sössürün  müәyyәnlәşdirdiyi  sәrbәst  xarakter

li  dil-nitq 

işarәlәri  xatırlanır  (Coccюр  1977).  Bunlarıın  bәzilәrini  yuxarıda  sadaladıq.  Ancaq  “yol 

işarәlәri, tüstü (od yanmasa, tüstü çıxmaz), sәs,  qoxu”

 

vә bunun kimi



 

digәr işarәlәr dә 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   115   116   117   118   119   120   121   122   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə