Magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda



Yüklə 0,61 Mb.
səhifə4/6
tarix14.09.2018
ölçüsü0,61 Mb.
1   2   3   4   5   6

Qeyd: «+»-yüksək təşkilatlanma dərəcəsi; «┴» orta; «-» aşağı
Eyni zamanda, təklif olunan sistemin kəmiyyət qiymətləndirilməsi üçün istehlak malları və xidmətləri bazarı ilə bağlı bütün iqtisadiyyat sahələrinin təcrübi məlumatlarının təhlili zəruridir.

Buraya hər şeydən əvvəl aşağıdakılar aiddir:

-istehlak malları istehsal edən sənaye sahələri;

-istehlak malları istehsal edən kənd təsərrüfatı sektorları;

-istehlak bazarına daxil olan idxal malları;

-istehlak mallarının topdan və pərakəndə ticarəti;

Bu istiqamətlərdən hər biri kompleks və sistemli təhlil tələb edən öz müəyyən bazarına malikdir.

Respublikanın emal sənayesinin (bazar münasibətləri sahəsinə baxın), daha doğrusu istehlak malları istehsal edən sahənin praktiki olaraq inkişaf etməməsinin təsdiqi kimi 2.2 №-li cədvəlin məlumatlarını təhlil edək.

Təhlil göstərir ki, 2000 -2011-ci illərdə (sənayenin surətli inkişaf dövründə) istehlak mallarının (iaşə məhsulları, toxuculuq və tikiş malları, ayaqqabı və s.) mütləq artımı müşahidə olunsa da, istehlak mallarının sənaye istehsalının sahəvi strukturu nəinki yaxşılaşmış, əksinə pisləşmişdir. Belə ki, məsələn, sənaye istehsalının ümumi həcmində yeyinti qida məhsulları və içki istehsalının payı 2000-ci ildəki 2,6%-dən 2007-ci ildə 2,4%-ə qədər aşağı düşmüşdür, müvafiq surətdə tütün məmulatları 0,5%-dən 0,1%-ə, toxuculuq malları – 0,9%-dən 0,2%-ə, tikiş malları- 02,%-dən 0,1%-ə qədər azalmışdır. 2011-ci ilin məlumatlarına görə bu göstəricilər müvafiq olaraq aşağıdakı kimi olmuşdur: 2,1% ,0,1%, 0,2,0,1%.

İstehlak mallarının digər mal qrupları üzrə də heç bir pozitiv dəyişikliklər müşahidə olunmamışdır. 2014-2016-cı illərdə ölkə iqtisadiyyatında mövcud olan problemlər isə istehlak əmtə və xidmətləri bazarında 2015- ci ilin yuxarıda qeyd edilən parametrlər üzrə göstəricilərinə öz mənfi təsirini etmişdir.



Cədvəl № 2.2

Ayrı-ayrı istehlak mallarının sənaye istehsalının həcmi və onun sahəvi strukturu (mln. manat, müvafiq illərin faktiki qiymətləri ilə və yekuna görə faizlə)1

(34)




2000

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2010

2015

Bütün sənaye

--//--//--//--



3639

100


4019

100


4982

100


5961

100


9291

100


15509

100


22441

100


27928

100


34028

100


Yeyinti məhsullarının, içkilərin istehsalı

--//--//--//--


681


2,6

773


3,5

994


3,4

1036


4,5

1167


3,2

1251


2,4

1387


2,4

2094,8


2,0

2351,0


2,1

Tütün məmulatlarının

istehsalı

--//--//--//--

17,7


0,5

28,8


0,85

28,7


0,7

21,0


0,4

30,5


0,4

27,0


0,2

22,4


0,1

22,3


0,1

22,8


0,1

Toxuculuq sənayesi

--//--//--//--


27,5


0,9

18,7


0,55

23,0


0,6

23,2


0,4

41,7


0,5

57,7


0,4

41,8


0,2

29,4


0,1

32,7


0,2

Paltar istehsalı

--//--//--//--


5,2


0,2

9,3


0,3

10,0


0,2

6,3


0,1

9,4


0,1

14,3


0,1

17,5


0,1

34,7


0,1

38,6


0,1

Dəri,dəri məmulatları və ayaqqabı istehsalı

--//--//--//--


2,7


0,1

5,7


0,2

3,2


0,1

4,7


0,1

4,5


0,1

6,9


0,1

16,2


0,1

20,9


0,08

20,8


0,06

Televizor, radioqəbuledicilərin və rabitə cihazlarının istehsalı

--//--//--//--


1,2


0,04

1,0


0,03

1,1


0,03

1,0


0,03

1,9


0,02

2,3


0,02

4,8


0,02

54,6


0,2

72,5


0,2

Mebel və hazır məmulatlar istehsalı

--//--//--//--


5,0


0,2

6,0


0,2

7,8


0,2

20,0


0,4

33,5


0,4

29,6


0,2

37,6


0,2

51,5


0,2

45,7


0,14

Sənayenin yeyinti sahəsi üzərində xüsusilə müfəssəl surətdə dayanmaq istərdik, çünki ərzaq malları bazarı iaşə məhsulları istehsalı ilə birbaşa əlaqədar olub, ərzaq probleminin əsas həlli bazası sayılır.

Həmin qlobal vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün bütün zəruri imkanlar vardır ki, bunların da sırasına bioresursların istifadə edilməsi və torpaqların məhsuldarlığının yüksəldilməsi, istehlak mallarının digər çoxlu faydalı xassələrini inkişaf etdirməklə kənd təsərrüfatı bitkiləri sortlarının keyfiyyətli çeşidinin genişləndirilməsini aid etmək olar.

Bütövlükdə qeyd etmək lazımdır ki, yeyinti sənayesi sahələri iqtisadiyyatın digər sahələrindən daha çox kənd təsərrüfatı ilə əlaqədardır, belə ki, ondan xammal alırlar. Odur ki, yeyinti sənayesi ərzaq bazarı sayılır və istehsal, nəqliyyat proseslərinin çox geniş mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması ilə, suni soyuq havanın və vakuum texnikanın texnoloji proseslərinin sürətləndirilməsi üçün ən yeni fiziki metodların, kimyəvi və bioloji prepatların, çox böyük müxtəlif şəkilli yeni məhsulların tətbqi ilə xarakterizə olunur. Əksər müəssisələr müasir texnika ilə təchiz olunmuşlar. Elmi-texniki tərəqqinin nailiyyətlərindən dünyanın yeyinti sənayesinin yerləşməsindəki irəliləyişə daha böyük təsiri fiziki və iqtisadi cəhətdən daşınması mümkün olan yeyinti məhsullarının artırılmasına aid olan amillər göstərmişlər. Böyük təsiri həm də germetik hava keçirməyən tarada məhsulların saxlanmasının yeni üsulları göstərmişlər. Hazırda təzə çörəyin və digər qida məhsullarının bir neçə həftəyə qədər saxlanmasına imkan verən üsullar geniş istifadə edilir. Ərzaq mallarının yeni effektiv və təhlükəsiz kimyəvi və bioloji konservantları tapılmışdır [35].

Respublikanın emal sənayesini geridə qalmasını iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə istehlak mallarının sənaye istehsalı indeksləri göstərir (2.3№-li cədvələ baxın).

Əgər bütövlükdə bütün istiqamətlər üzrə sənaye indeksləri son dərəcədə yüksəkdir(keçən ilə nisbətən faizlə: 2005-ci ildə-133,5, 2006-cı ildə -133,6, 2007-ci ildə -124,0%; 2000-ci ilə nisbətən %-lə: 2006-cı il -2007 –ci il -2 dəfə çox), 2011-ci ildə - 3dəfə çox, emal sənayesinin sahələri üzrə ümumi müsbət meyllər mühaşidə olunmur. O cümlədən, yeyinti məhsulları istehsalı indeksləri (keçən ilə nisbətən %-lə) 2006-cı və 2007-ci illərdə müvafiq olaraq 104,6% və 108,5% təşkil etmişdir; toxuculuq məmulatları istehsalı indeksləri -76,7% və 70,7% ; paltar istehsalı indeksləri – 76,7% və 106,1; dəri, dəri məmulatları və ayaqqabı istehsal indeksləri – 80,1 və 156%; televizorların və radioqəbuledicilərin istehsal ıindeksləri -74,4% və 198,6% və s. (son iki mal qrupları 2007-ci ildə yüksək artım tempinə malik olsalar da, 2000-ci illə müqayisədə kəskin surətdə geri qalırlar).

Cədvəl № 2.3

Ayrı-ayrı istehlak mallarının sənaye istehsalının iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə indeksləri, keçən ilə nisbəti %-lə və 2000=100)2 [36,37,38]




2000

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2010

2015

Bütün sənaye

--//--//--//--



106,9

100


103,6

108,9


106,1

115,6


105,7

122,1


133,5

163,0


136,6

222,7


124,0

276,1


102,6

326


97,8

315


Yeyinti məhsullarının, içkilərin istehsalı

--//--//--//--


107,4


100

102,4


109,2

105,5


115,2

101,5


116,9

106,0


123,9

104,6


129,6

108,5


140,6

106,5


105,7


Tütün məmulatlarının

istehsalı

--//--//--//--

3,9


100

71,0


157,8

102,6


161,9

61,8


100,1

137,9


138,0

91,9


126,8

75,9


96,2

65,4

92,4


Toxuculuq sənayesi

--//--//--//--


122,5


100

126,2


185,5

116,5


165,5

106,0


122,4

140,2


171,6

76,7


131,6

70,7


95,0

94,2

110,8


Paltar istehsalı

--//--//--//--


122,5


100

126,2


77,3

116,5


61,3

106,5


42,5

140,2


89,3

76,7


82,2

106,1


87,7

110,1

143,5


Dəri,dəri məmulatları və ayaqqabı istehsalı

--//--//--//--



2,5

100


177,3

92,4


72,0

66,5


108,2

72,0


102,2

73,6


80,1

59,0


156,0

92,0

118,6

63,4


Televizor, radioqəbuledicilərin və rabitə cihazlarının istehsalı

--//--//--//--



125,1

100


44,3

57,2


194,2

111,1


45,5

50,6


50,3

25,5


74,4

19,0


198,6

37,7

119,6

128,2


Mebel və hazır məmulatlar istehsalı

--//--//--//--



118,0

100


47,2

286,4


78,1

223,7


99,9

223,5


144,7

323,4


120,9

391,0


132,5

518,1

24,1

134,2

Zənnimcə, həm sənaye, həm də investisiya siyasətinin formalaşması zamanı iqtisadi göstəricilərə təsir edən müəyyən amillər mövcuddur. Əgər iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə istehlak malları istehsalı və onların istehsalı üçün respublikanın sənaye sektoruna yönəldilən investisiya göstəricilərini təhlil etsək, onda biz bu sferada geri qalmanın əsas səbəblərini tapa bilərik.

İstehlak malları istehsal edən sənaye sahələrində investisiya-innovasiya fəaliyyətinin strukturunu təkmilləşdirmədən ölkənin istehlak bazarını praktiki olaraq möhkəmləndirmək mümükün deyildir.

Eyni zamanda, əgər istehlak malları istehsal edən sənaye sahələrində maliyyələşmə mənbələri üzrə texnoloji innovasiyalara çəkilən xərclər haqqında məlumatları təhlil etsək, görərik ki, onlar əsasən xüsusi vəsaitlər hesabına, dövlətin köməyi olmadan formalaşır.

İstehlak bazarının mal resursları ilə təmin olunmasında əhəmiyyətli yeri sənaye ilə yanaşı, kənd təsərrüfatı tutur.


Fəsil 3. Müasir şəraitdə istehlak bazarının təhlili və idarəetmə qərarlarının təkmilləşdirilməsi istiqamətləri

3.1. Bazar proseslərinin effektivlik ğöstəricilərinin diaqnostik təhlili
Bazar iqtisadiyyatı şəraitində mal və xidmətlərin istehlak bazarının bazar münasibətləri sahəsinin strukturunun əvvəlki təhlili və müəyyən edilməsi göstərdi ki, tədqiq edilən bir çox sistem ayrı-ayrı bazarlarla sıx qarşılıqlı əlaqədə yerləşir. Məhz burada qeyd etmək lazımdır ki, hər bir ayrıca bazar öz rəqabət mühitinə malikdir və eyni zamanda öz təsirini mal və xidmətlərin istehlak bazarının özünün rəqabət mühitinə göstərir.

Odur ki, vacib problem tədqiqatların, bir tərəfədən, “ayrı –ayrı” bazarların rəqabət mühiti istiqamətində, digər tərəfdən istehlak malları və xidmətləri bazarı ilə qarşılıqlı əlaqədə rəqabət mühiti istiqamətində aparılması sayılır.

Bütün mövcud bazarlar kimi, mal və xidmətlərin istehlak bazarı rəqabət mühitinə malikdir. Hər şeydən əvvəl, mal və xidmətlərin istehlak bazarının rəqabət mühiti ümumi və spesfik prinsiplərə əsaslanır. Bazarların və sahələrin rəqabət mühitinin formalaşmasının ümumi prinsipləri yaxşı məlumdur və iqtisadi ədəbiyyatda kifayət qədər geniş işıqlandırılmışdır. Məsələn, M.Porterin tədqiqatlarına əsasən, müəyyən bazarda (istehlak bazarı) rəqabətin vəziyyətini beş rəqabət gücü ilə xarakterizə etmək olar: bir sahənin rəqib satıcıları arasında rəqabət; əvəzedicilər və qiymət baxımından rəqabət qabiliyyətli sayılan digər sahələrin firmalarının istehsal etdiyi mallar tərəfindən rəqabət; sahəyə yeni rəqiblərin daxil olması təhdidi; təchizatçıların iqtisadi imkanları və əmtəə qabiliyyəti; alıcıların iqtisadi imkanları və əmtəə qabiliyyəti [39].

İstehlak bazarında beş güc modelinin istifadəsi rəqabət üstünlüyünün dəstəklənməsi üçün əlverişli və əlverişsiz şəraiti aşkara çıxarmaq imkanı verir.

Bu modelin tərkibinə istehlak bazarı subyektinin düzülüşü, onun strukturu və rəqabət daxildir. Lakin, əgər istehlak bazarının müəssisələri arasında rəqabət yoxdursa, onda prinsipcə rəqabət mühiti yoxdur.

İstehlak bazarının bu modelinin növbəti hissəsi tələb parametrləri sayılır ki, bunlar da qiymət üzrə tələb elastikliyinə, gəlirlərin səviyyəsinə və s. əsaslanan alıcıların istehlak keyfiyyətlərindən ibarətdir.

Modelin yekun hissəsi kimi istehlak bazarının yaxın və dəstəklənən sahələrini hesab etmək olar. Bu sahələr istehlak bazarının subyektlərini həm rəqabət, həm də dəyər ifadəsində zəruri materiallarla dəstəkləyir və təmin edirlər.

İstehlak bazarının rəqabət üstünlüyünün ümumi modelini sxematik olaraq aşağıdakı kimi təsvir etmək olar (Şəkil 3.1).



Rəqabət, dəyər ifadəsində əmtəələr



Istehlak əmtəə və xidmətlər bazarında əməkdaşlıq sistemi, onun strategiyası.

Tələbin keyfiyyət ğöstəriciləri; qiymətlərə dair tələb elastikası



Əmtəə və xidmətlər bazarının ümumi infrastruktur modeli

Şəkil.3.1. Əmtəə və xidmətləri bazarları üçün rəqabət üstünlüklərinüğin modelləşməsi.
Qeyd etmək lazımdır ki, istehlak bazarının rəqabət mühitinin müəyyən edilməsi və rəqabət üstünlüyünün aşkara çıxarılması xeyli dərəcədə spesifikliyi ilə fərqlənə bilər ki, bunların da sırasına sahibkarlıq biznesi subyektlərinin rəqabət fəaliyyətini aid etmək olar.

Əmtəə və xidmətlərin istehlak bazarı subyektlərinin rəqabət fəaliyyəti rəqabət üstünlüklərinin və təsirin əldə olunması üsulu kimi, onların istifadə üsulu kimi çıxış edirlər, rəqabət üstünlükləri həmin subyektlərin rəqabət potensialı hesabına əldə olunur. Adətən rəqabət metodları qiymət və qeyri-rəqabət metodlarına bölünürlər. Bu cür bölgü, ilk növbədə, şirkətin işgüzar fəaliyyətinin əsas kəmiyyət parametri kimi, ikincisi, daxilində sövdələşmə iştirakçılarının işgüzar maraqlarının pul ifadəsində nisbətlərinin cəmləşdiyi struktur kateqoriyası kimi əmtəənin qiymətinin başa düşülməsinə əsaslanmışdır [10].

Bununla əlaqədar, biz tanınmış Belarus alimi M.V.Petroviçin belə bir fikrini təqdir edirik ki, tələbin malın qiymətindən asılılığını tələb qanunu kimi şərh etmək olmaz. Ona görə ki, daha aşağı qiymətlə daha çox mal alına biləcəyi ehtimalı heç də bütün mallar üzrə və bütün istehlakçı qrupları üçün təsdiq olunmur. Yüksək gəlir malik istehlakçı qruplarında malın qiyməti ləngidici amil sayılır, bəzi hallarda isə “Veblin effekti” kimi məlum olan əks əlaqə izlənir. Sonra qeyd olunur ki, orta və az gəlirli qruplarda da elə bir hədd həyati cəhətdən zəruri vasitələrə qiymətin yüksəlməsi, o cümlədən tələb vasitəsilə ,onların istehlakını aşağı salmır. Hətta istehlakçıların sosial-səlahiyyətli qruplarında nemətlərin qiymətlərinin aşağı salınması zamanı tələbin artırılmasının sosial-etik və fizioloji məhdudiyyətlər vardır.Buradan nəticə çıxarılır ki,gəlirin tələbə təsiri həmişə müəyyən iqtisadi və sosial dairədə yerləşir və tələbə tənzimləyici təsir yalnız onların çərçivəsində mümkündür [40].

Rəqabət qüvvələrinin meydana çıxmasında vacib yeri istehlak bazarına yeni məmulat və malların tətbiqi tutur ki, bunları da adətən malların differensiasiyası adlandırırlar. Bu zaman malların differensiasiyası sistemini qəbul edən sahibkarlıq strukturları öz fəalliyyətini gələcəkdə proqnoz qiymətləndirilməsi məqsədilə kafi və qeyri-kafi tələbin öyrənilməsinə yönləndirirlər.

Təcrübədə malların differensiasiyası aktiv və ya passiv xarakter daşıyır. Passiv xarakter halında o, tədiyyə qabiliyyətli tələbin dəyişməsinə yönləndirilir, aktiv xarakter halında isə o, məcburi tələbin dəyişməsinə yönləndirilir.

Təbii ki, malların differensiasiyası zamanı kommersiya müəssisələri rəqabət mübarizəsinə daxil olurlar, tələbin modelləşdirilməsinə qabaqcadan cəhd olunur, lakin rəqabət üstünlüyünün başlıca cəhəti birbaşa və ya dolayı rəqiblərin aşkara çıxarılması sayılır.

İstehlak mallarının differensiasiyasının əsas elementlərinə kommersiya firmalarının malların istehlak xassələrini yaxşılaşdırmağa qabil olduğu hallarda qeyr-qiymət rəqabəti metodlarının məcmusunu aid etmək olar. Eyni zamanda, bu zaman kommersiya müəssisələri malların istehlak xassələrinin siyahısını, yaradılan malların bazar seqmentlərinin siyahısını həll etməyə qabil olmalıdırlar.

Differensiallaşmanın növbəti tipi kommersiya firmalarının fəaliyyətinin məhsul satışının stimullaşdırılmasına yönəldildiyi halda malların satışının diferensiallaşdırılması sayılır.

Bütövlükdə isə, istehlak bazarı subyektlərinin rəqabət fəaliyyətinin və rəqabət üstünlüklərinin üsul və metodlarının məcmusunu aşağıdakı kimi təsvir etmək olar ( Şəkil 3.2).

Ц
Rəqabət mexanizm və metodları


еновые

Qiymət rəqabəti

Qeyri-qiymət rəqabəti

Bilavasitə



Dolayısı

Satışın səbəbi



Əlaqə

Qiymət rəqabətinin ortaya çıxması


Əmtəə və xidmətlərin fərqləndirilməsı


Xarici


Daxili




Kommersiya müəssisələrinin rəqabət üstünlükləri barədə məlumat

Qiymət yüksəlişi



Qiymət enməsı


Qiymətlərin

struktur elementləri

Qiymətlərin tarazlığı

Stabilləşdirmə üsulları





Rəqabət mühitinin spesifik xüsusiyyətləri



Dayanıqlı inkişaf





Şəkil. 3.2. Istehlak əmtəə və xidmətləri bazarında rəqabətin idarə olunması mexanizmləri

İqtisadi təhlillərə əsasən, o cümlədən Herfindal-Hirşman və Entropiya indekslərindən, eləcə də Cinni indeksindən istifadə etməklə istehlak bazarının rəqabət mühiti üzrə aparılmış tədqiqatlar belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, hazırda respublikada əsas istehlak malları istehsal edən kiçik və orta firmalar hakim mövqeyə malikdirlər və bu firmaların aşağı iqtisadi göstəriciləri ondan xəbər verir ki, kiçik və orta firmalar əksər hallarda yüksək keyfiyyətli istehlak malları buraxmağa qabil deyillər. Bir sözlə, əsasən iri firma hesabına yaradıla bilən rəqabət mühiti istehlak mallarının yerli mal istehsalçıları bazarında praktiki olaraq yoxdur.

Müasir dövrdə strateji bazar idarəetməsi məsələləri işin nəzəri hissəsində təhlil edilmişdir. Bu mürəkkəb sistemin başlıca problemi dövlətin və bazarın idarəetmə səviyyələrinin müəyyən edilməsi və ayrılması sayılır.

Lakin dərin və ciddi maliyyə böhranının dünya iqtisadiyyatını əhatə etdiyi və əksər inkişaf etmiş bazar ölkələrinin sosial-iqtisadi inkişafının kəskin vəziyyətə düşdüyü bu gün həmin problem məhz bütövlükdə bazarın və o cümlədən istehlak bazarının təşkilati idarəetmə mexanizminin təkmilləşdirilməsi məsələlərinə yeni tələblər qoyur.

Bütün bunlar qabaqlayıcı tədbirlər sisteminin işlənib hazırlanmasını tələb edir ki, onalrın da sırasına qarşıya qoyulmuş sosial-iqtisadi məqsədlərə nail olmaq üçün kommersiya və sahibkarlıq dairələrindən ötrü xarici və daxili təhdidlərin meydana çıxmasının qarşısını almağa qabil çevik funksional idarəetmə sisteminin yaradılmasını aid etmək olar. Bir sözlə, istehlak bazarının idarəetmə sistemi təkcə qarşıya qoyulmuş vəzifələri həll etməyə deyil, həm də müasir kommersiya və sahibkarlıq strukturlarının müəyyən dayanıqlıq səviyyəsini təmin etməyə qadir olmalıdır. Böhran şəraitində istehlak malları bazarının idarəetmə sisteminə ikinci vacib tələb mürəkkəb iqtisadi sistemlərin idarə edilməsinin ümumi qəbul edilmiş metod və üsullarına əsaslanan xarici iqtisadi amillərlə bağlı idərəetmə məsələlərinin yerinə yetirilməsi sayılır. Müasir iqtisadiyyat sosial-iqtisadi sistemlərin idarə olunmasına üçüncü spesifik tələb keçidli böhran iqtisadiyyatları üçün səciyyəvi olan qeyri-müəyyənlik şəraitinə uyğunlaşmaq imkanıdır. Bu tələbin ödənilməsi üçün, proqnozlaşdırma və planlaşdırma fazasında qeyri-müəyyənliyin və ya onun mövcudluğu nəticələri dərəcəsinin idarə edilməsi sistemi: birincisi, sosial-iqtisadi sistemin faktiki fəaliyyət parametrləri və planlaşdırma fazasında qeyri-müəyyənlik şəraitində proqnoz nəticələri sayılan parametrlər arasında əks əlaqənin həyata keçirilməsi üçün kifayət qədər informasiya kanallarına malik olmalıdır və ikincisi, sistemin fəaliyyətinin planlaşdırılmış parametrlərdən müəyyən kənarlaşmalarına lazımi sürətlə reaksiya vermək imkanına malik olmaq üçün kifayət qədər çevik və strukturlaşdırılmış olmalıdır [41].

Məlumdur ki, hazırda Azərbaycan Respublikasında istehlak bazarının vahid dövlət idarəetmə orqanı yoxdur, daha doğrusu, bu bazarda əmtəə istehsalçılarının və ticarət sferasının maraqlarını optimal olaraq uyğunlaşdıra bilən dövlətin iştirakının işlək mexanizmi yoxdur. Belə mexanizmin zəruriliyi həm real sosial-iqtisadi vəziyyətlə, həm də mövcud müvafiq dünya təcrübəsi ilə müəyyən edilir.

Hazırda inkişaf etmiş ölkələrdə ticarət naziriklərinin, iqtisadi inkişaf və ticarət nazirliklərinin, sənaye və ticarət nazirliklərinin və s. şəxsində (ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Yaponiya və s.təcrübəsində ) istehlak bazarının dövlət idarəetmə və tənzimlənməsinin müxtəlif modelləri uğurla fəaliyyət göstərir və mövcuddur. Lakin bu zaman dövlət idarəetməsi və bazar prosesləri fuksiyalarının optimal uyğunlaşması üzrə müəyyən şərtlərə riayət olunur.

Azərbaycan Respublikasında istehalk bazarının tənzimlənməsinin yuxarıda göstərilən funksiyalarını İqisadiyyat Nazirliyi daşıyır.

Lakin respublikanın İqtisadiyyat Nazirliyinin işinin həcminin çox olması və çox funksionallığı səbəbindən istehlak bazarının tənzimlənməsi sahəsində əhəmiyyətli nəticələrə nail olunmamışdır. Bunun nəticəsində yaradılmış idarəetmə mexanizmi mal istehsalçılarının, satıcıların, alıcıların və istehlakçıların maraqlarının bölünməzliyi problemini həll etməyə imkan verməmişdir. Bu, təcrübi müstəvidə istehlak bazarında vahid dövlət siyasəti çərçivəsində bu maraqların bölgüsünün obyektiv olaraq yolverilməzliyini real surətdə qabaqcadan müəyyən etməkdədir.

Bu sahədə müəyyən nöqsan kimi onu hesab etmək olar ki, kommersiya və sahibkarlıq strukturlarında istehlak bazarı subyektlərinin razılaşdırılmış strateji və taktiki fəaliyyəti yoxdur. Nəticədə elə bir vəziyyət yaranmışdır ki, istehlak bazarı subyektlərinin iqtisadi maraqları istehlakçıların iqtisadi maraqlarından yuxarı qoyulmuşdur.

Müasir şəraitdə menecmentin effektivliyi ilə bağlı məsələlər prioritetlərə çevrilir ki, bunlar da iqtisadi ədəbiyyatda onun faydalı nəticəsinin və bunun üçün istifadə olunmuş resursların nisbəti kimi şərh edilir. Lakin iqtisadi idarəetmə effektinin alınması uzunmüddətli xarakter daşıyır və əsasən prespektivə yönəldilmiş olur.

İdarəetmənin effektivliyinin yekun nəticələri idarə olunan obyektin: firmaların, sahələrin, ölkələrin fəaliyyətinin son məqsədlərini ifadə edir. Xüsusilə də, istehlak malları bazarında kommersiya və sahibkarlıq strukturlarının idarə edilməsinin effektivliyi son nəticədə əks olunur.

Bir sözlə, müasir şəraitdə həm mal istehsalçılarının, həm də istehlak mühitinin tələblərinə cavab verən istehlak bazarının effektiv və çevik idarəetmə sistemini yaratmaq zəruridir.

Fikrimizcə, istehlak bazarı iştirakçılarının və ya subyektlərinin maraqlarının balansında pozuntular onların optimallaşdırılmasında dövlətin iştirakının zəruriliyini və mümkünlüyünü müəyyən edir.

İstehlak bazarının həmin təşkilati-idarəetmə mexanizmi istehlakçıların sosial-iqtisadi maraqlarının müdafiəsi məsələsini həll etməyə qadir olmağa və dövlət sosial-iqtisadi inkişaf proqramlarının reallaşdırılmasında irəlidə olmağa çalışmalıdır.

Bizim fikrimizcə, istehlak bazarının təklif olunan təşkilati dövlət idarəetmə mexanizmi aşağıdakı struktura malik olmalıdır (Şəkil 3.3).


İstehlak bazarının menecment sistemi



Makroiqtisadi menecment strukturları

Sahəvi qurumlar







Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə