Filologiya məsələləri, 2017
5
təşəkkülündə rus alimləri İ.A.Melçuk, A.K.Jolkovski və başqaları mühüm rol
oynamışlar (17,36). Xomskinin əsərlərinin əhəmiyyətinin artması ilk növbədə
kütləvi kommunikasiya problemlərinin həlli ilə bağlı meydana çıxan praktiki
məsələlərlə izah olunur.
N.Xomskinin adı ilə bağlı olan radikal dəyişikliklər hər bir elmi inqlab
kimi keçmiş strukturalist biliklərlə əlaqəni kəsirdi və yeni transformasiya-
törədici istiqamətə yol açırdı. "Törədici qrammatika" terminin özü 70-ci illərin
əvvəlində C.Serl və Fr.Nyumeyerin əsərlərində meydana çıxmışdır. ABŞ-da
strukturalizm ənənələrindən tam imtina göz qabaqığında idi. N.Xomskinin
əsərləri psixologiya sahəsində dəyişikliklər yaratmış, o, davranışı stimullara
fizioloji reaksiyalar kimi qəbul edən biheviorizmdən imtina etmişdi.
Heç bir alimə dilçilik tarixində yaradıcılığının bütün aspektlərinə
N.Xomski qədər diqqət yetirilməmiş, ziddiyyətli qiymətlər verilməmişdir. Onun
konsepsiyasının əsas müddəası alimin ümumiyyətlə biliyə və o cümlədən dilçilik
biliyinə fərqli yanaşmasıdır. Hələ 80-ci illərdə koqnitivizmlə bağlı üç problem
fərqləndirilir: biliyin təbiəti, insan şüurunda biliklər sisteminin meydana
çıxması, biliklərin istifadə olunması mexanizmləri. Lakin buna oxşar məsələləri
N.Xomski daha erkən əsərlərində nəzərdən keçirmişdi. Bütövlükdə Xomskinin
etdiyi inqlab biliklərin üç yeni sahəsinin meydana çıxması ilə bağlıdır:
sintaksisin semantikası, qrammatikanın formal xüsusiyyətləri və koqnitiv-
yönəldilmiş psixologiya.
Xomski paradiqmasının bütün bu tərəfləri Xomskiyə həsr olunmuş
çoxsaylı əsərlərdə öz inkişafını tapmışdır. Dilçilərin (Xomskinin özünün də)
xüsusi diqqətini koqnitivistikanın dilçiliklə əlaqələri, koqnitiv elminin əsas
anlayışlarının dilin təhlili ilə qarşılıqlı əlaqədə tədqiqinin perspektivliyi cəlb
edirdi. E.S.Kubryakova qeyd etdiyi kimi, törədici qrammatikanın təşəkkülü
sadəcə olaraq koqnitiv elmin meydana çıxması illərinə təsadüf etməmişdi: hər
ikisi insan ağılının və onun əsas tərkib hissəsi olan dilin tədqiqinə yeni
yanaşmaları gətirdi(12,193).
Beləliklə, törədici qrammatika insanın bütün təbiətinə və onun
davranışına baxışın dəyişməsində mühüm amilə çevrildi. İnsanın davranışının
onun biliklərindən, qabiliyyətlərindən, bioloji təşkilindən asılı olduğu fikri irəli
sürüldü. Xomskinin ayrı-ayrı müddəalarının mübahisəli olmasına baxmayaraq,
məsələn, dil şüurunun andangəlmə olması haqqında fikir, məsələnin belə
qoyuluşu elmi fikrin inkişafına təkan verdi.
ABŞ-da törədici qrammatika üstün mövqe tutdu, lakin Avropada onu canlı
insan ünsiyyətinə yönəlmiş modellər – nitq aktları nəzəriyyəsi, məntiqi
semantika sıxışdırdı. Nitq aktları sahəsindəki kəşf ondan xəbər verir ki, dil təkcə
reallığı təsvir etmir, eyni zamanda özü onun bir hissəsidir. 60-cı illərin
performativ fərziyyəsinə görə, bütün fellər potensial olaraq performativdir və
bütün cümlələr potensial nitq aktlarıdır.
Filologiya məsələləri, 2017
6
Bütövlükdə koqnitiv dilçilik N.Xomskinin təlimi ilə mübahisədə öz
mövqelərini möhkəmləndirirdi. Bu istiqamət bir sıra tanınmış adlarla təmsil
olunurdu: L.Talmi, Ç.Fillmor, R.Lanqaker, C.Lakoff, U.Çeyf, R.Cekendorff.
L.Talmi obyektin koqnitiv təmsilçisi anlayışını işləmişdi ki, onun müxtəlif
komponentləri dilin leksik və qrammatik yarımsistemləri ilə səciyyələnir (11,91).
"Dildə və təfəkkürdə güclərin dinamikası", "Mədəniyyətin koqnitiv sistemi",
"Narrativ koqnitiv təsəvvürlər çərçivəsində" kimi əsərlərin müəllifi olan L.Talmi
bir çox koqnitiv kateqoriya və anlayışları dəqiqləşdirdi; onun axtarışları rus
tədqiqatçıları A.A.Xolodoviç, T.B.Bulıginanın tədqiqatlarına tipoloji cəhətdən
yaxındır.
Obyektin koqnitiv təmsilçisi cümləni, nitq situasiyasının, fon mənaların
anlanılmasını təşkil edən referensial mənaların müxtəlif koqnitiv proseslərin
elementlərinin köməyi ilə yaradılır. Koqnitiv təmsilçini izah etmək üçün L.Talmi
dilin iki yarımsisteminin dixotomiyasının – leksik və qrammatik səviyyələrinin
universallığını qeyd edir. «Hər iki sistem bir-birinə münasibətdə zəruri və əlavə
olan aydın semantik funksiyalara malikdir. Bu zaman cümlə (yaxud diskursun
hər hansı digər hissəsi) dinləyicinin şüurunda onun təcrübəsinin müəyyən
hissəsini fəallaşdırır və həmin hissə koqnitiv təmsilçidir(11.94).
L.Talmiyə görə, cümlənin qrammatik və leksik yarımsistemləri koqnitiv
təmsilçinin müxtəlif komponentlərini ümumi halda səciyyələndirir. Cümlənin
qrammatik elementləri koqnitiv təmsilçinin strukturunu müəyyənləşdirir, leksik
elementləri isə onun məzmununun böyük hissəsini təşkil edirlər. Beləliklə,
cümlədəki yaxud diskursun digər elementindəki qrammatik xarakteristikalar
konseptual çərçivəni yaxud Talminin izah etdiyi kimi, leksik cəhətdən ifadə
olunan konseptual material üçün özülü təmin edir. Qrammatik elementlər cəm
şəkildə ciddi müəyyən olunmuş çoxsaylı əsas konusitləri səciyyələndirir;
qrammatik cəhətdən ifadə olunan çoxçaylı anlayışlar dilin əsas konseptual
strukturyaradıcı sistemini təşkil edir: geniş mənada qrammatika dildə koqnitiv
sistemdəki kimi konseptual strukturu müəyyənləşdirən amildir və belə anlamda
qrammatika müasir dilçilikdə əsas obyektə çevrilir(11,97).
Qeyd edildiyi kimi, koqnitiv tədqiqatlarda nitq aktları nəzəriyyəsi, onların
tanınması və interpretasiyası barədə fərziyyələr mühüm rol oynayır. Nitq
ünsiyyətini səmərəli və adekvat edən qayda və şərtlərin təbiəti qrammatik
səriştəliyi həmişə nəzərdə tutur, qrammatik nəzəriyyənin özünün töhfəsi
mübahisə doğurur. Hər hansı bir dilxarici kontekstə müraciət etmədən bu və ya
digər söyləmi dəqiq təfsir etmək olmaz, çünki o, eyni bir qrammatik
xarakteristikalar zamanı hə təsdiq, həm sual, həm də xahiş kimi səslənə bilər.
Amerika dilçisi G.Fava "illokutiv gücün dil göstəriciləri" anlayışı ilə bağlı
morfosintaktik meyarlar dəstinin adekvat təsvirinin mühümlüyünü müdafiə edir.
Morfosintaktik meyarlar dəsti dedikdə söyləmi müəyyən növ hərəkət kimi,
hərəkətə vadar etmə, sual, təsdiq, inandırma və s. kimi şərh etməyə imkan verən
Dostları ilə paylaş: |