Xələfova Kamalə Rauf qızı
396
təmin olunur, burada aparıcı tərəfləri nəzərə almaqlamüxtəlif işlər həyata keçirilir.
Bunu üçün həm də sosial-iqtisadi sahələrdə insan resuslarının istifadə olunması
dərəcəsi müəyyən edilir. Hər bir ölkənin iqtisadi qüdrətini ilk növbədə onun insan
potensialnın əsas göstəriciləri təşkil edir – təhsili, peşə hazırlığı, həyat səviyyəsi,
məişətin və asudə vaxtın təşkili, iqtisadi sahələrin nisbəti strukturu və s.
Azərbaycanda baş verən struktur islahatlar təhsildə, elmdə, iqtisadiyyatda öz
ifadəsini ilk öncə insan resuslarının keyfiyyət göstəricilərinə təsir edir. İş sahələri
üzrə mövcud bölgüdə bir sıra dəyişikliklər baş verir. Son illərdə əldə edilən təcrübə
göstərir ki, əmək məhsuldarlığının artırılmasında insan resurslarının yeni geniş
imkanları açılır. İlk növbədə bazar şəraitində məşğulluq sahəsində işçilərin öz bilik
və bacarıqlarınınformalaşdırılması,işdə uğur qazanılması işində seçim imkanıxeyli
artmışdır. Ön planaişçilərin peşəkarlıqqabiliyyətləri, öz biliyi inkişaf etdirmək
bacarığı, məsuliyyət və işə maraq çəkilir.
Roma klubunun sədri A.Peççeinin haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, “indiki tərəqqi
mərhələsi insan nəsli qarşısında bir sıra mühüm vəzifələr qoymuşdur. Həmin
vəzifələrəuyğun olaraq bütün işlərində tarazlıq və ahəngdarlıq gözləməklə irəliyə
doğru addımlamaq işi də var. Yalnız mədəni təkamül əsasında insan bütün
təhlükələrin öhdəsindən gələ bilər. bu təkamülün vacibliyini başa düşməsək, ən
böyük və ən faciyəvi səhvə yol vermiş olarıq, çünki dövrümüzün bütün təlatümləri
və böhranları müasir şəraitə insanların kifayət qədər uyğunlaşmaması ilə əlaqədar baş
verir.
Bunların sırasında, planetimizi nəhəng əqrəb kimi əhatə edən demoqrafiya,
işsizlik, cəmiyyətin sosial və iqtisadi imkanlarından axıra qədər istifadə edilməməsi,
ehtiyatların çatışmazlığı və onlardan qeyri-səmərəli istifadə edilməsi, səmərəsizlik,
inflyasiya, əmin-amanlığın əldə edilməməsi, silahlanma, ətraf mühitin çirklənməsi və
biosferin dağıdılması, insanın iqlimə hədsiz dərəcədə mənfi təsiri və bir çox digər
məsələlər qeyd edilməlidir. Buna baxmayaraq bu günə kimi bunların heç birinin həlli
üçün səmərəli qərar qəbul edilməmişdir. Getdikcə bu məsələlərin həlli ağırlaşır və
həmin əqrəbin qolları planetimizi getdikcə daha çox bürüyüb sıxır... Çıxış yolu –
insan təfəkkürünün keyfiyyətcə yeni bir mərhələyə ucalması, davranışının əsaslı
şəkildə dəyişilməsindədir [2, s 15].
Beləliklə, alimlərin gəldiyi qənaətə görə qlobal miqyasda götürülən insan
resuslarından faydalı şəkildə istifadə olunması sistemli xarakter daşımalı, elmi və
praktik cəhətdən əsaslandırmalıdır.
Sosial – fəlsəfi mənada burada bir neçə vəzifə var ki, bunların ətrafında hal-
hazırda elmi ictimaiyyət tərəfindən tədqiqatlar aparılır, praktik vəzifələr
Sosial proseslərdə insan resursları: müasir baxış
397
müəyyənləşdirilir. Əsas yeri insan resusların səmərəli istifadə olunması məsələsi
tutur. Burada (xüsusilə iqtisadiyyatda) bir sıra marketinq imkanları var ki, onlardan
faydalanmaq olar: söhbət sosial-iqtisadi, sosial-siyasi proseslərin idarə olunması və
proqnozlaşdırılmasından gedir. Əgər bu istiqamətdə aparılan işdən söhbət gedirsə, ilk
növbədə müasir təşkilatların səmərəli inkişafı üçün metodlar və lazımi tədbirlərin
həyata keçirilməsi nəzərdə tutulması tədqiqat obyekti olmalıdır. Məlumdur ki, hər
hansı bir təşkilatın səmərəli fəaliyyəti üçün kadr potensialının keyfiyyət tərkibi
olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bununla əlaqədar bir misala müraciət edək. Məlumdur ki, Azərbaycan
cəmiyyətində gender bərabərliyinin təmin edilməsi məsələsi tədricən həyata
keçirilir, buna baxmayaraq, faktlar sübut edir ki, burada qadın işçi qüvvəsinin
resusları səmərəli istifadə edilmir. Əgər təhsildə gender bərabərliyi indeksi ildən-ilə
ucalırsa (təhsil pillərinə uyğun olaraq), işdə, məsələn, qeyri-aqrar sektorda, muzdla
işləyən qadınların payı mütləq çəkidə artsa da, keyfiyyəti mənanda hələ ki,
disproporsiyalar çoxdur (1990-cu ildə muzdla işləyən qadınların sayı qeyri-aqrar
sektorda ümumi götürülən işçilərin 40,5% təşkil edirsə, 2010-cu ildə ən yüksək
göstərici 1999-cu ilə aiddir – 49,9% işçiləri burada qadın idi. tez bir zamanda belə
inkişafın müşahidə olunmasının bir neçə səbəbi ola bilər: peşələrbölgüsündə
dəyişikliklər və bunun nəticəsində qadınlar üçün yararlı olan iş sahələrin sayının
azalması, qadınların tələbatlar strukturunda peşə oriyentasiyalarında baş verən
dəyişikliklər, həyat səviyyəsinin artmasl, yaş tərkibindətəmsilolunmanın təhrif
olunması vəs. [3, s. 9].
Belə mütənasibsizliklərin aradan qaldırılması üçün ilk növbədə insan resuslarına
tətbiq edilən, yəni gətirilən xərclərin, resusların tərkibi və formaları xüsusilə
vacibdir. Söhbət, aydındır ki, həm də təhsildən gedir. Təşkilatlar səviyyəsində də
təlim, özünüsavadlanma imkanlarından geniş istifadə olunmalıdır ki, burada çalışan
kadrlar keyfiyyət baxımından bütün imkanlarını səfərbər etməyə bacarsınlar. hal-
hazırda istənilən səviyyədə təşkilatlarda struktur dəyişikliklər aparılmadan onun
rəqabətə dözümlülüyü burada insan resuslarının inkişaf imkanları məhdudlaşar,
ümumi inkişaf yolundan geridə qala bilər.
Bazar iqtisadiyyatı şəraitində rəqabətə dözümlülük də insan resuslarının lazımi
səviyyədə idarə olunmasını tələb edir. İnsan resusları ilk növbədə əmək ehtiyatlarını
və insan potensialının intellektual imkanlarını nəzərdə tutulur. Hələ K.Marks vaxtilə
insan potensialının aparıcı məhsuldar qüvvəyə çevrilməsi ideyasını vurğulamışdır.
Hər bir cəmiyyət öz inkişafında elə bir imkanlardan istifadə etməlidir ki, insan
resusları, tədricən inkişaf edərək, insan kapitalına çevrilsin. Statistikaya görə