Himalay Ənvəroğlu __________________________
171
Sabirin bədii obrazları romanda realist istiqaməti gücləndirir. Bu
cəhət eyni zamanda tarixi materialların seçilməsində və
qiymətləndirilməsində özünü göstərir. Məsələn, "Qızlar bulağı",
"Qılınc və qələm", "Xudafərin körpüsü", "Qızılbaşlar", "Çaldıran
döyüşü", "Siyrilmiş qılınc" romanlarında tarixi dövrün "uzaqlığı"
bədii tədqiqata cəlb olunan materialın
xarakterinə, tarixi şəxsiy-
yətlərin romantik-qəhrəmani təbiətləri isə janrın üslubuna təsir
edərək ona müəyyən mənada nağıl, dastan xüsusiyyəti
aşılamışlar. Bu xüsusiyyəti "Nəğməyə dönmüş ömür", "Bakı –
1501", "Aləmdə səsim var mənim", "Yad et" romanları haqqında
da demək olar. Çünki həm müəllifin üslubu, həm də mövzunun
ahəngi süjeti daha çox daxili romantik planda inkişaf etdirməyə
meydan verirdi. Dastan süjeti əsasında yazılan "Boz atın belində"
romanında qəhrəmanın tarixi şəxsiyyəti folklor üstündə köklənir.
Beləliklə, müasir Azərbaycan romanında bu janr tipi təkcə zahiri
boy artımı ilə deyil, həm də tipoloji mənada mühüm şaxələrdən
birini təşkil edir. Çünki istər klassik sənətkarlarımız, istər Babək,
Xətai, Nəbi kimi tarixi-əfsanəvi şəxsiyyətlərimiz romana
gətiriləndə onların bədii obrazlarının
janra həm tarixi qəhrəman
tipologiyası, həm forma komponentləri, həm də məzmun
baxımından xeyli zənginləşdirmək potensiyalı meydana çıxır.
Başqa sözlə şəxsiyyətin "real" tarixi məzmunu sənət baxımı ilə
sintez təşkil edərək janrın estetik meyarına çevrilir.
Bu gün sənət hadisələrinin cəmiyyət həyatının siyasi və
iqtisadi vəziyyətindən bilavasitə asılı olmadığını bildirsək də, XX
əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycanda kəskin ədəbi
döyüşlər getdiyini etiraf etməliyik. Saf sənət yolunu tutanlar təqib
edilmiş, ədəbiyyata ümumproletar işinə xidmət etmək, ona
"təkərcik və vintcik" olmaq rolu verilmiş, bu zaman (30-cu illərin
sonu) hətta konfliktdən "köhnəliyin qalığı" kimi imtina etmək
irəli sürülmüşdür. Bütün bunlar ədəbiyyat tarixi üçün məlum ağır
nəticələrə və ədəbi simaların taleyini faciəli sonluqlara gətirib
çıxarmışdır. Lakin böyük qurbanlar bahasına olsa da, qadağanlara
daxili
müqavimət, başqa sözlə, sənət müqaviməti güclü olmuş və
ən başlıcası isə odur ki, şəraitin yüksək bədiilik üçün əlverişli
______________________
Азярбайъан романынын инкишаф проблемляри
172
olmamasına baxmayaraq kifayət qədər samballı ədəbiyyat
yaranmışdır. O cümlədən, dramaturgiyada və poeziyada hətta
böyük sənət uğurlarımız olmuşdur. Deyilənləri bütünlüklə həmin
mərhələnin roman təsərrüfatına aid etməsək də, demək lazımdır
ki, Azərbaycanda sinfi mübarizənin gücləndirildiyi mürəkkəb bir
şəraitdə nəsrin iri formasında tarixi dövrün ədəbi məhsulu
yaranırdı. Hadisələri sinfi mübarizə yönümündə təsvir etmək
dövrün bədii təsərrüfatı üçün səciyyəvi idi. Bu baxımdan hər bir
tarixi mərhələ özünəməxsus
mövzu və konfliktlər meydana
çıxarır. Həmin dövrün bədii nəsrində kollektiv təsərrüfat quru-
culuğu mövzusunda yazılmış ilk dəyərli roman Ə.Əbülhəsənin
adını dövrün "xarakterinə" uyğun seçdiyi "Yoxuşlar" (1939)
romanı olmuşdur. Romanın süjetini izlədikcə bəlii olur ki, bəziləri
bu yoxuşu çətinliklə çıxır, digər qismi ya heç çıxa bilmir, yaxud
da "uçuruma" yuvarlanır. Romanda zahiri mənada kollektiv
təsərrüfatı irəlilətməyin "yoxuşları" daha çox siyasi mənada
vurğulanır. Bununla belə, romanda kolxoz sədri kommunist Bün-
yaddan tutmuş kolxozun partiya özəyinin katibi Qumruya "orta-
bab" Babacana, kasıb kəndli Canı Lələyə, "sinfi düşmən" - "baş
milisioner" Kamala qədər hamısı eyni meyarla – xarakter meyarı
ilə qiymətləndirilməlidir. Yəni əsas məsələ budur ki,
sinfi ideolo-
giyasından asılı olmayaraq müəllif obrazı həqiqi sənət "yoxuş-
lar"ına qaldıra bilib və yaxud sadəcə olaraq, o, uğursuz cəhdin
"məhsuludur?" Bu baxımdan başlıca ideya, süjetin alt qatında
"gizlədilən" daxili məzmun kimi sənətkarın yaradıcılıq axtarışla-
rının təzahürü formasında özünü göstərir. Ona görə də məsələyə
kollektiv təsərrüfat quruculuğu və onun bədii qəhrəmanları baxı-
mından yanaşanda Bünyadın təcrübəsizliyinin, kənd şəraitini yax-
şı bilməməsinin, Qumrunun ehtiyatsız hərəkətlərinin, Muzdurun
solçuluğunun, Kamalın və Əhmədin "bandit" qiyamının öz "ti-
poloji" başlanğıcını C.Cabbarlının dramaturgiyasından ("Almaz",
"Yaşar") aldığını görərik. Lakin C.Cabbarlı sənətkarlığı nəticə-
sində Hacı Əhməd və Imamyar kimi torpağın sirrini, kəndlinin
psixologiyasını dərindən bilən el ağsaqqalları mükəmməl işlənmiş
bədii xarakter səviyyəsinə yüksəldikləri
üçün struktur ideya
Himalay Ənvəroğlu __________________________
173
çıxarmaq imkanını özlərinə həmişəlik təmin etdilər. "Yoxuşlar"da
isə "baş milisioner" Kamal bilavasitə "banditizm" qiyamı qaldıran
sinfi düşmən kimi birmənalı yozulur. Yəni romanda mənfi
qəhrəmanın ifşası əsasında təlqin edilən ideya açıq tendensiyalı
xarakter daşıyırsa, Cabbarlı öz "mənfi" tiplərinə (Hacı Əhməd və
Imamyar) psixoloji manevrlər etmək imkanı verir. Əbülhəsən tipi
siyasi tendensiya baxımından qiymətləndirməyə aludəçilik
göstərir. Nəticədə Cabbarlının qəhrəmanları zamanın sədlərini
aşıb, siyasi-ideoloji burulğanlardan çıxa bilirsə, Əbülhəsənin
qəhrəmanları yalnız öz zamanlarının və siniflərinin övladları
olaraq qalır və bizim günlərə yalnız zəif kölgə salırlar. 30-40-cı
illərdə özünün yüksəliş dövrünü yaşayan kollektivləşmə mövzusu
və onun qəhrəmanları tipoloji baxımdan qiymətləndiriləndə, həm
ilkin "mənbəyə" sədaqət və həm də ondan kənarda çıxan halları
aydın görünür. Bu baxımdan 30-cu illərin əvvəllərində
"Yoxuşlar"ın başladığı mövzunu M.Hüseyn "Tərlan" (1940)
romanında davam etdirdi. "Tərlan" "Yoxuşlar"dan 7-8il sonra
yazılsa da, hər iki romanda cərəyan edən hadisələr nəinki eyni bir
tarixi dövrdə, hətta eyni vaxtda baş vermişdir. Məsələn, hər iki
romanda "bitdili" hadisələrinin ümumi gedişindən başqa bəzi
kiçik detallar da üst-üstə düşür. Bu kimi tipoloji yaxınlıq
Bünyadla Tərlanın, Qumru ilə Tərlanın
süjetlərinin müşahidəsin-
dən də aydın görünür. Bu yaxınlıq qəhrəmanların düşdükləri şə-
raitin oxşarlığında və xarakterlərinin təşkilində özünü göstərir.
Məsələn, Bünyadın ətrafında qurulan torlar və xüsusilə onun "qol-
çomaq" Babacanla (əsərdə ortabab kəndli) yaxınlığı, hətta onunla
qohumluq əlaqəsi yaratmaq istəməsi, Qumru ilə münasibətlərində
meydana çxıan anlaşılmazlıqların yozulması Tərlanın "romanın"
(M.Hüseyn) psixoloji motivlərində davam etdirilir. Eyni zamanda
"bitdili" əhvalatı zamanı Tərlanın qardaşı ilə düşmən kimi
qarşılaşması və bundan sonra onun xarakterində özünü göstərən
kəskin siyasi, psixoloji dönüşlər və onların təsvirindəki yaxınlıq
"Yoxuşlar"dan gələn ənənənin davamını xatırladır. Bu illərdə
namuslu, cəsur kolxoz sədrlərinin və ümidverən qabaqcıl
adamların "banditlər" tərəfindən öldürülməsinin kollektivləşmə
______________________
Азярбайъан романынын инкишаф проблемляри
174
mövzusu ilə bağlı olan pyeslərdə və romanlarda təsvir edilməsi də
sanki tipoloji "sabitliyə" çevrilmişdir. Məsələn, "Yoxuşlar"
romanında Ayazın, M.Ibrahimovun "Həyat" (1934)
pyesində Ab-
basın, "Tərlan" romanında Fazil Şərifzadənin, S.Rəhimovun "Saç-
lı" (1948), romanında Seyfulla Zamanovun öldürülməsi hadisələri
zamanın ədəbi prosesində "çiçəklənən" dövrünü yaşayan
mövzunun əsas tipoloji motivi idi. "Almaz" pyesində Almazın
nişanlısı Fuadla münasibətləri Bünyad və Qumru ("Yoxuşlar"),
Həyat və Akif xəttindən ("Həyat") keçərək Ruxsarə və nişanlısı
Rizvanın ("Saçlı") süjetində yeni bir biçimdə, bir qədər də
psixoloji əsasda meydana çıxaraq "ənənəvi" motivi davam və
inkişaf etdirir.
Bu baxımdan qeyd etmək lazımdır ki, zamanın tələbi ilə
özünü göstərən ümumi mövzu yeni tipli qəhrəmanlar yetişdirirdi
ki, onların mənfilərində də, müsbətlərində də özlərinə məxsus bir
əməl oxşarlığı var idi, sevgiləri, nifrətləri,
səadət və ölümləri də
bir-birinə "bənzəyirdi".
Ilk dəfə Əli Vəliyev "Çiçəkli" (1951) romanında
Azərbaycan kəndində gedən kəskin sinfi döyüşləri deyil,
bilavasitə, yeniliklə köhnəliyin mübarizəsini təsvir etməyə
başlamışdır. Əslində bu tipli konfliktin əsası müəllifin 1949-cu
ildə yazdığı "Gülşən" povestində qoyulmuşdur. "Sosializm
yarışını" ədəbiyyata gətirib onun gedişini bədii konfliktə çevirən
Ə.Vəliyev insanların şüurunda meydana gələn dəyişikliyin ictimai
səbəblərini göstərməyə çalışmışdır. Povestdə o zamankı ənənəyə
uyğun olaraq komsomolçu gənclər manqasının başçısı sosializm
yarışında torpağa daha ciddi qayğı göstərərək təkəbbürlü dolanan,
iddialı keçmiş kolxoz sədri Xanpərinin manqasına qalib gəlir. Bu
əsərində canlı bədii xarakter yaratmaqdan daha çox siyasi əqidəni
hər şeydən üstün tutan, əmək adamının portretini yaratmağa
üstünlük verən yazıçı "Çiçəkli"də kənd mövzusunda axtarışlarını
davam etdirərək həyat lövhələrini kifayət qədər geniş və bir qədər
də bədii verməyə müvəffəq olmuşdur. 1941-1945-ci illər
müharibəsindən az sonra yazılan bir çox pyeslərin və romanların
qəhrəmanları müvafiq olaraq döyüş meydanlarından gələrək