Psixologiya 1



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə55/197
tarix20.09.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   51   52   53   54   55   56   57   58   ...   197

 

 

 



185 

 

III. 5. 6. ġəxsiyyətin mənlik Ģüuru 

 

Ġnsanın bir Ģəxsiyyət kimi formalaĢmasında onda mənlik 



Ģüurunun  inkiĢafı  xüsusi  rol  oynayır.  Mənlik  Ģüurunun  

formalaĢması insana özü haqqında təsəvvürlərini, özünün zahi-

ri 

görkəmini, 



əqli, 

mənəvi, 


iradi 

keyfiyyətlərini 

qiymətləndirmək  imkanı  verir.  Bu  baxımdan  mənlik  Ģüuru 

insanın  özünü  Ģəxsiyyət  kimi  tanıması  və  dərk  etməsi 

prosesindən  ibarətdir.  Psixoloji  ədəbiyyətda  «mənlik  Ģüuru» 

dedikdə  insanın  özünün  tələbat  və  qabiliyyətlərinə,  fikir  və 

hisslərinə, davranıĢ və fəaliyyət motivlərinə Ģüurlu münasibəti 

nəzərdə  tutulur.  Ġnsan  baĢqa  adamlarla  qarĢılıqlı  əlaqə  və 

ünsiyyət  prosesində  özünü  ətraf  mühitdən  ayırır,  özünü  fiziki 

və  psixi  cəhətdən  dərk  etməyə  baĢlayır,  bir  növ  öz  «mənini» 

baĢa  düĢür,  anlayır.  Öz  məni  haqqında  subyektiv  təəssürat  ilk 

növbədə onda ifadə olunur ki, insan özünün hazırda, keçmiĢdə 

və gələcəkdəki eyniliyini anlayır. 

Ġnsanın  öz  «mənini»  kəĢf  etməsi  Ģəxsiyyətin  uzun-

müddətli  inkiĢaf  prosesinin  nəticəsidir.  Bunun  əsası  bir  növ 

hələ  körpəlik  dövründən  qoyulur.  Hələ  üç  yaĢlı  uĢaqda  özü 

haqqında təsəvvür yaranmağa baĢlayır. Bu dövrdə uĢaq «mən» 

kəlməsini iĢlətməklə özünün müstəqilliyə olan meylini büruzə 

verir.  Onda  mənlik  Ģüurunun  ibtidai  forması  müĢahidə  olunur. 

UĢağın  öz  «mən»ini    kəĢf  etməsi      sonrakı  dövrdə  – 

yeniyetməlik  və  ilk  gənclik  yaĢ  dövründə  özünü  daha  aydın 

göstərir.  Yeniyetmədə  özünə,  öz  Ģəxsi  həyatına,  Ģəxsiyyətinin 

xüsusiyyətlərinə 

marağın 


yaranması 

onda 


özünüqiymətləndirmə  tələbatı,  özünü  baĢqaları  ilə  müqayisə 

etmək  meyli  yaradır.  Nəticədə  yeniyetmə  özü  üçün    öz 

«mən»ini bir növ kəĢf edir. Ġlk gənclik dövründə məktəblilərdə 

böyüklük hissi yüksəlir. Onlar özlərinin artan imkanlarını dərk 

etməyə  baĢlayırlar.  Bu  dövrdə  məktəblilərdə  mənlik  Ģüuru, 

özləri haqqında təsəvvürləri dəyiĢir. Oğlan və qızlarda mənlik 

Ģüurunun  məzmunu  dəyiĢir,  özləri  haqqında  təsəvvürləri  artır. 



 

 

 



186 

 

Onlar  özlərinin  xarici  görkəmini,  simalarını  tamamilə  yeni 



Ģəkildə  qavramağa  baĢlayırlar.  Bütün  bunlar  böyük 

məktəblilərdə  «mən» obrazının formalaĢmasına gətirib çıxarır. 

«Mən»  obrazının  əsasını  insanın  özü  haqqında  bilikləri  təĢkil 

edir.  «Mən»  obrazında  insanın  öz-özünə  münasibəti  də  xüsusi 

yer tutur. Ġnsan öz özünə baĢqalarına bəslədiyi kimi münasibət 

göstərə  bilər,  hörmət  və  ya  nifrət  edər,  sevər  və  ya  zəhləsi 

gedər, hətta özünü anlaya və anlamaya bilər. 

Həyati  faktlar  göstərir  ki,  insanda  «mən  –  obraz»  eyni 

vaxtda müxtəlif xarakterli ola bilir. Bunlara «real mən», «ideal 

mən» və «sosial mən» obrazlarını aid etmək olar. 

«Real  mən»  dedikdə  insanın  indiki  anda  özünü  necə 

təsəvvür  etməsi,  özünün  bacarıq  və  qabiliyyətlərini,  rollarını, 

statusunu necə qavraması, əslində necə adam olmasını təsəvvür 

etməsi  nəzərdə  tutulur.  Bu  zaman  insan  özünə  öz  gözü  ilə 

baxır,  özünü  obyektiv,  necə  varsa  elə  də  qiymətləndirir. 

Təcrübə  göstərir  ki,  bəzən  insan  özünün  bu  obrazını 

baĢqalarından gizlədə bilir. 

 «İdeal  mən»ə  gəldikdə  burada  insanın  özündə  görmək 

istədiyi  keyfiyyətlərə  malik  obrazı  nəzərdə  tutulur.  Burada 

insanın  özü  haqqında  idealları  xüsusi  yer  tutur.  «Ġdeal  mən» 

obrazında  insanın  yüksək  qiymətləndirdiyi  keyfiyyətlər  öz 

əksini  tapır.  Ġnsan  daima  öz  «ideal  mən»inə  nail  olmağa  can 

atır.  


«Sosial mən» digər mən – obrazlardan fərqlənir. Burada 

insan  həmiĢə  özünə  baĢqalarının  gözü  ilə  baxır.  «Sosial  mən» 

obrazı  aĢağıdakı  suallara  uyğun  yaradılır:  baĢqa  adamlar  onu 

necə  görürlər?  O,  özünü  baĢqalarına  necə  göstərmək  istəyir? 

Özünü necə göstərsə baĢqalarının rəğbətini qazana bilər? Məhz 

buna görə də insan baĢqa adamlarla ünsiyyətə girərkən özünün 

«sosial mən»indən çıxıĢ edir.  

Özünüqiymətləndirmə  və  Ģəxsiyyətin  iddia  səviyyəsi

Özünüqiymətləndirmə Ģəxsiyyətin özünü, öz imkanlarını, key-

fiyyətlərini,  qabiliyyətlərini,  özünün  baĢqa  adamlarla 



 

 

 



187 

 

münasibət  sistemindəki yerini qiymətləndirməsindən ibarətdir. 



Özünüqiymətləndirmə  insanın    özünüdərketməsi  ilə  sıx 

bağlıdır. 

Bu 

baxımdan 



insanın 

mənlik 


Ģüurunun 

formalaĢmasında özünüqiymətləndirmə xüsusi yer tutur.  

Özünüqiymətləndirmə  zamanı  adətən  qiymətin  əxlaqi, 

estetik,  intellektual,  emosional  və  s.  növlərindən  istifadə  olu-

nur. Lakin təcrübə göstərir ki, bütün hallarda onların içərisində 

emosional  qiymətlər  əsas 

yer  tutur.  Bütün  hallarda 

özünüqiymətləndirmədə  emosional  çalar  üstünlük  təĢkil  edir. 

Özünüqiymətləndirmə 

səviyyəsində 

qiymətverən 

və 


qiymətləndirilən  eyni  adam  olduğuna,  mən-mənə  qiymət 

verdiyinə görə burada özünüsevmə, özünəhörmət, ləyaqət hissi 

özünə  geniĢ  yer  edir.  Ona  görə  də  burada  subyektiv  amillərin 

təsiri qaçılmaz olur.  

Psixoloji 

tədqiqatlar 

özünüqiymətləndirmənin 

üç 


səviyyəsini  müəyyənləĢdirməyə  imkan  vermiĢdir:  1)  Adekvat 

özünüqiymətləndirmə.  Bu  cür  özünüqiymətləndirmə  zamanı 

insan  özünün  bütün  keyfiyyətlərini  olduğu  kimi,  imkanlarına 

uyğun  qeyd  etməklə  özünü  düzgün  qiymətləndirir.  2)  Qeyri  – 

real 

yüksək 

özünüqiymətləndirmə

Bu 


cür 

özünüqiymətləndirmə  zamanı    insan  özünü  onda  olan 

keyfiyyətlərdən, imkanlardan yüksək qiymətləndirir. Adətən bu 

cür  özünüqiymətləndirmə  ĢiĢirdilmiĢ  xarakter  daĢıyır,  insanın 

özündən  bədgümanlığı  ilə  nəticələnir.  Ona  görə  də  bu  cür 

adamlar  baĢqaları  tərəfindən  rəğbətlə  qarĢılanmırlar.  3)  Qeyri-



real aşağı özünüqiymətləndirmə. Bu cür özünüqiymətləndirmə 

zamanı  insan  özünün  keyfiyyətlərini,  imkanlarını  layiq  olduğ-

undan aĢağı qiymətləndirir.  

 Qeyri-real 

yüksək 

və 


qeyri 

– 

real 



aĢağı 

özünüqiymətləndirmə  eyni  dərəcədə  ziyanlıdır.  Məsələn,  öz 

imkanlarını  qeyri-real  yüksək  qiymətləndirən  Ģagird  və  ya 

tələbələrdə  çox  vaxt  özünəarxayınçılıq  hissi  yaranır.  Nəticədə 

nəzərdə  tutduqları  məqsədlərinə  nail  ola  bilmirlər.  Öz 

imkanlarını  qeyri-real  aĢağı  qiymətləndirən  Ģagird  və  ya 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   51   52   53   54   55   56   57   58   ...   197


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə