TəBİƏt elmləRİ VƏ Tİbb seriyasi series of natural sciences and mediCİNE



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə40/86
tarix10.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   86

- 81 - 
səbəb  olurlar.  Balının  tərkibində  olan  diterpenoid  alkoloidi  insanla  müqayisədə    arılara  daha  az 
toksiki  təsir  göstərir. 
Ranunculus  L.-  Qaymaqçiçəyi  cinsi  Azərbaycanda  33,  Naxçıvan  MR-də  isə  16  növlə  təmsil 
olunur.  Qaymaqçiçəyi  nümayəndələrinin  tərkibində  uçucu  xassəyə,  kəskin  iyə  və  yandırıcı  dada 
malik  olan  protoanemonin  maddəsi  vardır,  bitki  quruduqda  isə  həmin  maddə  tədricən  buxarlanaraq 
uçur.  Aparılan  təhlillər  nəticəsində  Ranunculus  repens.  L.-  Sürünən  qaymaqçiçəyi,  R.  caucasicus 
Bieb.  –  Qafqaz  qaymaqçiçəyi,  R.  oreophilus  Bieb.-  Dağ  qaymaqçiçəyi  növü  çiçəkləmə  zamanı  xeyli 
alkaloid  olduğu  halda,  digər  hissələrində  nisbətən  az  miqdarda  alkoloid  olduğu  aydınlaşmışdır. 
Ranunculus  sceleratus  L.  -  Zəhərli  qaymaqçiçəyi,  Ranunculus  dissectus  Bieb.(R.  szowitsianus 
Boiss.,  R.  napellifolius  auct.  non  DC.)  -  Soviç  q.,  R.  repens  L.  -  Sürünən  q.,  R.  meyerianus  Rupr.  - 
Meyer  q.,  R.  caucasicus  Bieb.  -  Qafqaz  q.,R.  oreophilus  Bieb.  -  Dağ  q.,  R.  grandiflorus  L.  (R. 
kotschyi  auct.    non  Boiss.)  -  İriçiçək  q.,  R.  brachylobus  Boiss.  &  Hohen.  -  Qısadilim  q.,  R. 
strigillosus  Boiss.  &  Huet  -  Qıllı  q.,  R.  aucheri  Boiss. (R. elbrusensis Boiss.) - Oşe q., R. illyricus L. 
(R.  meridionalis  Grossh.)  -  İlliri  q.,  R.  oxyspermus  Willd.  -  Sivrimeyvə  q.,  R.  arvensis  L.  -  Çöl 
qaymaqçiçək  növləri  otlaq  və  biçənəklərin  başlıca  zəhərli  bitkiləri  olub,  kənd  təsərrüfatı 
heyvanlarına  və  arıcılığa  ciddi  ziyan  vurur.  Yüksək  toksiki  xüsusiyyətə  malik  olan  "protoanemonin" 
yağı  ifraz  edir.  Tərkibində    qlikozid  və  ranunculin  toksini  var.  Nektar  və  çiçək  tozu  zəhərli 
olduğundan,  pətəyin  zəhərlənməsinə  səbəb  olur.  Petekdə  saxlanılan  polenləri  ən  azı  3  il  zəhərli 
təsirini  saxlayır.  Qaymaqçiçəyi  cinsinin  çiçəkləri  qızılı-sarı  rəngdə  olur,  iyun-avqust  aylarında 
çiçəklədiyindən  bütün  növləri  arılarda    zəhərlənmə  yaradır  və    ölümünə  səbəb  olur.  Gənc  arılar 
zəhərlənmə  zamanı    pətəyin  girişində  titrəyir  və  uça  bilməyirlər,  qısa  zaman  içində  məhv  olurlar[3, 
4].  
Solanaceae  Adans.-  Badımcankimilər  fəsiləsinin  Datura  L.  -  Dəlibəng  cinsinə  10-a  qədər 
növ  daxildir  ki,  onlardan  da  ikisi  regionumuzda  vardır.  Bunlardan  Datura  stramonium  L.  -  Adi  
dəlibəng  yabanı  florada,  D.  inoxia  Mill  -  Hind  dəlibəngi  isə  mədəni  florada  yayılıb.  Hər  ikisi  zəhərli 
bitkidir.  Bunlardan  bir  növü  Datura  stramonium  L.  -Adi  dəlibəng  yabanı  halda  Naxçıvan  MR-in 
bütün  rayonlarında  alaq  bitkisi  kimi  əkin  yerlərində,  çəpər  dibində,  yol  kənarında  rast  gəlinir.  Belə 
sıx  təmiz  cəngəllik  Culfa  rayonunun  Ərəfsə  və  Ləkətağ  kəndləri  və  Ordubad  rayonunun  Nüsnüs 
kəndi  yaxınlığındakı  Sarı  yarğanlar  ərazisində  rast gəlinir.   
Datura  stramonium  L.  -  Adi    dəlibəng  Stramonium  latınca  “dəli  edən”  mənasını  verir. 
Dəlibəng  ilə  əlaqədar  ilk  sınaqlar  Vyanada  kral  həkimi  Störck  tərəfindən  1762-ci  ildə  edilmiş  və 
onu  digərləri  izləmişdir.  Çiçəkləri  yaz  aylarında  açıq  ağ  və  ya  sarı  rənglidir.  Quraq  bölgələrdə, 
əlverişsiz  şəraitdə  də  məhsuldar  olaraq  yetişir.  Dəlibəng  20-100  sm    hündürlüyündə,  dik  gövdəli, 
birillik  zəhərli  ot  bitkisidir.  Çiçəkləri  çox  iri  olub,  qıfşəkillidir.  Kasacıq  5  kasa  yarpağından 
ibarətdir,  bu  yarpaqlar  3-5  sm  uzunluğunda  olub,  boru  əmələ  gətirir.  Tac  iridir,  5  ədəd  ağ  rəngli 
ləçəkdən  təşkil  olunmuşdur.  Ləçək  yarpaqları  10  sm-ə  qədər  uzunluqda  olub,  bitişərək  boru  əmələ 
gətirir.  Erkəkcikləri  5  ədəddir.  Dişicik  2  meyvə  yarpağından  təşkil  olunub,  üst  yumurtalıqlıdır.  Bitki 
iyun-sentyabr  aylarında  çiçək  açır,  meyvələri  oktyabr  ayında  yetişir.  Bitkinin  cicək  və  yarpaqlarında 
0,30-0,75%  zəhərli  alkaloidlər:  hiosiamin,  az  miqdarda  skopolamin  vardır.  Eyni  zamanda 
gövdəsində  0,15%,  kökündə  0,12-0,27%,  toxumlarında  isə  16-25%  yağ,  0,22%  alkaloid  vardır.  Bu 
alkaloidlərdən  ən  mühümü  hiosiamindir.  Hiosiamin  alkaloidi  dəlibəngin  yarpağını  toplayıb 
quruduqda  öz  izomeri  olan  atropin  alkaloidinə  çevrilir.  Beləliklə  adi  dəlibəngin  tərkibində  əsas 
təsiredici  aktiv  maddələri  tropan  sırasi  alkoloidlərinə  aid  olan  atropin  qruplu  alkaloidlərdir  .  
 
Hyoscyamus  L.  –  Batbat.  Naxçıvan  MR-də  bu  cinsin  Hyoscyamus  niger  L.-  Qara  batbat,  H. 
pusillus  L.  -Kiçik  batbat  və  H.  reticulatus  L.  -Torlu  batbat  olmaqla  3  növü  yayılmışdır.  Bu  növlərin 
hamısı  da  hiyosiyamin  qrupu  alkaloidləri  daşıdığından  insan,  heyvanlar  və  arılar  üçün  zəhərlidirlər. 
Başlıca  alkaloidləri  hiyosiyamin  və skopolamindir.   
 
Hyoscyamus  niger  L.-  Qara  batbat  60-70  sm  hündürlükdə,  yoğun  mil  kökə  malik,  ikiillik  və 
ya  birillik  ot  bitkisidir.  Kasacıq  5  kasa  yarpağından,  açıq  və  ya  tünd  sarı  rəngdə  olan  tac  5  ləçək 
yarpağından  əmələ  gəlib,  yumurtalıq  üst  vəziyyətdədir,  ikiyuvalıdır.  Toxumları  1-1,5  mm 
uzunluğunda  olub,  böyrəkşəkillidir.  Çox  zəhərli  bitkidir.  Tərkibində  0,02-0,1%  hiosiamin,  atropin 
alkaloidlori  və  sxopolamin  vardır.  Flavonoidlərdən  rutin  aşkar  edilmişdir.  Alkaloidlərin  miqdarı 


- 82 - 
bitkinin  köklərində  0,15-0,18%,  gövdədə  0,01%,  yarpaqlarda  0,045-0,1%,  toxuınlarda  0,06-0,1% 
təşkil  edir.  Toxumlarının  tərkibində  35%-ə  qədər  piyli  yağ  vardır.  Yarpaqlarında  karotin 
(provitamin  A)  və  82%-ə  qədər  C  vitamini  olmasına  baxmayaraq,  zəhərli  olduğu  üçün  vitaminli 
bitki  kimi  istifadə  etmək  olmur.  Bitkiden  nektar  toplayan  arıların  bir  kismi  məhv  olur,  nektarı 
daşıyan  arılar  ise  bala  toksiki  maddələri  qarışdırır.  Çox  miqdarda  alkoloidlərlə  qarışan  ballarla 
bəslənən  bala  arılar  məhv  olurlar.  1956  yılında  Ermənistanda  50  arı  ailəsindən  24-ü  bitkidən 
zəhərlənmiş,  qalanı  isə  zəifləmişdir.  Naxçıvan  MR-in  Gilançay,  Havuş,  Biləv,  Behrud,  Parağa, 
Nəsirvaz,  Teyvaz,  Milax,  Boyəhməd  və b.  ərazilərdə  ehtiyatı  kifayət  qədərdir. 
 
 Laboratoriyada  diaqnozu  qoymaq  üçün  alkoloidlər  sinir  sisteminə  daha  çox  təsir  etdiyi  üçün 
ölməktə  olan  arıları  diqqətlə  izlmək  lazımdır.  Arılar  əvvəl  sinirli  olur,  hücum  etməyə  və  sancmaya 
meyli  olurlar.  Bu  vəziyyətdəki  arılar  açılmış  və  titrəyən  qanadlarıyla  oraya  buraya  uçur,  dairəvi 
hərəkətlər  edir.  Daha  şiddətli  zəhərlənmələr  zamanı    uçma  qabiliyyətini  itirir  sonunda  arxası  üstə 
düşüb  ölürlər.  Zəhərlənmədən  şübhəli  bilinən  arı  pətəklərindən    xəstə  və  ölmüş  arılar  götürülüb  qısa 
müddətdə  laboratoriyaya  çatdırılmalı,  analizləri  izlənilməlidir.  Arının  ayaqlarına  ilişən  çiçək  tozları,  
bitki  növləri  baxımından  araşdırılmalıdır.  Beləliklə  arının  ziyarət  etdiyi  bitkilər  müəyyən  oluna 
bilər.  Arı  pətəklərində  polen  ya  da  nektar  zəhərlənməsi  görüldüyündə  zaman  itirmədən  zəhərli 
polen  ya  da  nektar  dolu  çərçivələr  çıxarılır  və  yerlərinə  şəkər  sərbəti  doldurulmuş  çərçivələr 
qoyulur.  Zəif  pətəklərə  yumurta  qoyulmuş  çərçivələr  verilərək  pətək gücləndirilir  [3, 4]. 
 
Zəhərli  bal  nə  qədər  zəhərli  olsa  da,  bir  çay  qaşığından  az    istifadə  edilərsə,  faydası 
sonsuzdur.  Az  miqdarda  istifadəsi  sinir  sisteminə,  şəkər  xəstəlinə,  mədə  və  bağırsaq  problemlərinə, 
yüksək  təzyiqə  yaxşı  təsir  edir.  Yəni  zəhərli  bal  həm  dərman,  həm  də zəhərdir.   
 
ƏDƏBİYYAT 
1.
 
Quliyev  Ə.M., Quliyev  V.Ş. Azərbaycan  yaylaqlarının  zəhərli  və zərərli  bitkiləri  və onlarla 
mübarizə  tədbirləri.  Bakı,  Azərnəşr,  1961, 184 s. 
2.
 
Исмаилов Н.М. Алкалоидоносные растения Азербайджанской ССР. Баку,  Элм, 1975, 
199 с. 
3.
 
 www.veterinerx.com/dosyalar/Zehirli%20Bitkiler%201.pd 
4.
 
http://www.  arılarda  zehirlenmeye  bağlı  ölümler 
 
ABSTRACT 
Farida  Safarova                         
 
The  article  studied  toxic  substances  that  affect  the  chemical  composition  of  honey,  honey 
such  a  positive  effect  on  the  human  body  have  been  studied.  Nakhichevan  Autonomous  Republic 
was given  information  about  poisonous  plants  that  affect  beekeeping.     
 
РЕЗЮМЕ 
 
 
 
 
 
 
         Фарида Сафарова 
 
В  статье  изучены токсические вещества, которые влияют на химический состав меда, 
такой  мед  были  изучены  положительный  эффект  на  организм  человека.  Нахичеванская 
Автономная  Республика  была  предоставлена  информация  о  ядовитых  растениях,  которые 
влияют на пчеловодство.                                             
 
 
NDU-nun  Elmi  Şurasının  28  aprel  2015-ci  il  tarixli  qərarı  ilə  çapa  tövsiyə 
olunmuşdur  (protokol  № 09) 
         Məqaləni  çapa təqdim  etdi:  Biologiya  üzrə fəlsəfə doktoru, dosent M.Piriyev 
 
 
 
 
 
 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   86


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə