Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə162/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   158   159   160   161   162   163   164   165   ...   223

330 

 

Azərbaycanın  siyasi,  iqtisadi  və  mədəni  mərkəzi  kimi  güclü  inkiĢaf 



mərhələsi  keçən  Bakıda  əhali  sürətlə  artırdı.  Belə  ki,  Bakının   əhalisi  1939-cu 

ildə  1926-cı ildəki  453,3  min nəfərdən  774,8  min nəfərədək

8

, ya xud  321,5  min 



nəfər  artmıĢdı.  Respublikada  Ģəhər  əhalisi  artımın ın  63,4  faizi  məhz  Bakın ın 

hesabına  idi.  Bakı  Ģəhəri  əhalisinin  digər  regionlardan,  xüsusən  RSFSR-dən 

gələnlər sayəsində artımı onun milli tərkibində ciddi dəyiĢiklik törədird i.  1926-

1939-cu  illərdə  Ba kı  və  onun  mədən  rayonlarında  azərbaycanlıların  sayı  138,3 

mindən  235,8  min  nəfərədək,  rusların  sayı  159,5  mindən  343,6  minədək, 

ermənilərin  sayı  78,8  mindən  118,7  minədək  artmıĢ,  baĢqa  millətlərin  sayı  isə 

əvvəlki  76,8  min  həddindən  artıq  olmamıĢdı.  Bu  növ  kəmiyyət  artımı 

nəticəsində  Bakı  əhalisi  tərkib ində  azərbaycanlıların  faizi  30,5-dən  30,4-ə, 

ermənilərinki  17,4-dən  15,3-ə,  baĢqa  millətlərinki  isə  16,9-dan  9,9  faizə 

düĢdüyü halda, rusların faizi 35,2-dən 44,4-ə qalxmıĢdı

9



Bakı Ģəhəri əhalisinin tərkibində baĢ verən çox ziddiyyətli və  müəmmalı 



dəyiĢikliklər - sovet hakimiyyətinin ilk illərində Azərbaycanda və xüsusilə onun 

paytaxtında  rusların  məskunlaĢdırılması,  yerli  əhalin in  isə  bu  və  ya  digər 

tədbirlərlə  ictimai-siyasi  fəaliyyət  sahələrində  sıxıĢdırılması  məqsədyönlü 

istiqamətdə  aparılan  milli  siyasətə bağlı  idi.  Məlu mdur  ki,  iĢğal  olun muĢ  bu  və 

ya  digər  ölkədə,  xüsusilə  onun  mərkəzində  milli  d irçə liĢ  və  inkiĢaf  yoluna 

keçilməsinə,  orada  müstəqil  milli  dövlətçiliyin  yaran masına  qarĢı  mübarizə 

formalarından biri, bəlkə də ən təsirlisi, həmin ərazidə yerli  millətə qarĢı duracaq 

hakim  millətə  məxsus  əhalinin  yerləĢdirilməsi  və  ona  hər  sahədə  üstünlük 

verilməsidir. 

Yeni  sosialist  iqtisadiyyatının  yaradılması,  xalq  təsərrüfatında  həyat  və 

məiĢətin  bütün  sahələrində  sosialist  siyasi  sisteminin  təĢəkkül  tap ması,  hər 

Ģeydən  əvvəl,  respublika  əhalisinin  sosial  strukturunun  yenidən  formalaĢmasına 

səbəb olmuĢdu. 

Azərbaycan  SSR  əhalisinin  sosial  strukturunun  dəyiĢilməsinin  ümu mi 

mən zərəsi aĢağıdakı kimi id i:  fəhlə və qulluqçular 1926-cı ildə 26,7 faiz, 1937-ci 

ildə  32,3  faiz,  1939-cu  ildə  41,7  faiz  idi; ko lxo zçu kəndlilər və kooperativləĢ miĢ 

kustarlar,  uyğun  olaraq  0,6  faiz  40,0  faiz  və  54,2  faiz;  tək  təsərrüfatçı  kəndlilər 

(qolçomaqsız)  və  kooperativləĢməmiĢ  zəh mətkeĢlər  -  kustarlar  və  sənətkarlar  - 

64,5 faiz,  14,0  faiz,  4,1 faiz; burjuaziya (iri və  xırda Ģəhər burjuaziyası alverçilər 

və  qolçomaqlar)  5,0  faiz,  məlu mat  yo xdur;  və  qalan  əhali  (məktəblilər, 

pensiyaçılar, hərbçilər və s.) 3,2 faiz, 3,7 faiz məlu mat yo xdur

10



Respublika  əhalisinin  tərkibində  fəhlələrin  xüsusi  çəkisi  1939-cu  ildə 

1926-c ı  ildəki  19,6  fa izə  qarĢı  25,1  faiz  o lmuĢdu

11

.  Bu  za man  iri  s ənayedə 



fəhlələrin sayca artmasının əhəmiyyəti  mühüm id i. Faktiki olaraq onların sayı bu 


331 

 

illərdə,  ilk  növbədə  yeni  ağır  sənaye  müəssisələri  hesabına,  15235  nəfər 



artmıĢdı

12



Azərbaycanda  fəhlə  sinfi  formalaĢmağa  baĢladığı  ilk  çağ lardan  etnik 

cəhətdən  yekcins  olmamıĢdı.  Sovet  hakimiyyəti  illə rində  o  daha  da 

beynəlmiləlləĢdi.  Lakin istər Azərbaycan, istərsə də digər müttəfiq respublikalar 

üçün yerli  millətdən  olan  fəhlə  kadrların  in kiĢaf  etdirilməsi  məsələsinin  birinci 

dərəcəli  əhəmiyyəti  var  idi.  SənayeləĢdirmə  Azərbaycanda  fəhlə  sinfinin 

içərisində milli kadrların ço xalmasına səbəb olmuĢ, lakin bu proses müharibəyə 

qədərki  illərdə  özünəməxsus  səciyyə  daĢımıĢdı.  Azərbaycanda  xalq 

təsərrüfatının bütün sahələri ü zrə  fəhlə və qulluqçuların sayı 1939-cu ildə 1933-

cü  ildəki  352,1  min  nəfərdən  462,0  min  nəfərə  çatmıĢdı.  Həmin  illər  ərzində 

azərbaycanlı  fəhlə və qulluqçuların sayı, uyğun olaraq, 122593 nəfərdən 129074 

nəfərə  çatmıĢ,  yəni  mövcud  artımın  təxminən  altı  faizi  onların  payına 

düĢmüĢdü


13

.  Bu  xalq  təsərrüfatında  çalıĢan  fəhlə  və  qulluqçuların  ü mu mi 

tərkib indəkı  azərbaycanlıların  xüsusi  çəkisinə  mənfı  təsir  göstərmiĢdi.  Belə  ki, 

1933-cü ildə bu sırada 34,8 fa iz təĢkil edən azərbaycanlıların  xüsusi çəkisi 1939-

cu ildə 27,9 faizədək azalmıĢdı

14



Be lə vəziyyət istehsalın ayrı-ay rı sahələrində də mövcud idi.  1934-cü il 

avqustun 1-nə olan məlu mata görə, iri sənaye fəhlələri arasında azərbaycanlıla rın  

xüsusi  çəkisi  orta  hesabla  21,8  faiz,  ayrı-ayrı  sahələr  üzrə  isə  neft  hasilatı  və 

emalında  -  20,2,  maĢınqayırmada  -  12,7,  kimya  sənayesində  -  21,3,  mineral 

hasilatında - 30,6, tikinti  materialları istehsalında - 13,1, to xuculuqda - 15,0 faiz 

idi  .  Bu  dövrdə  inĢaatçılar  arasında  azərbaycanlı  fəhlə lər  cə mi  12,2,  sovxo z 

fəhlələri arasında 20,7, MTS-lərdə isə 40,0 faiz təĢkil edirdilər

16



Eyni  vəziyyət  sonrakı  illə r  üçün  də  səciyyəvi  idi:  1939-cu  ildə  

mədənçilər  arasında  azərbaycanlıların  xüsusi  çəkisi  25,2,  metalçılar  arasında  - 

15,9,  kimyaçılar  arasında  -  2,5,  inĢaatçılar  arasında  -18,7,  to xucular  arasında  - 

44,6,  tikiĢçilər  arasında  -  24,0,  yeyinti  sənayesi  iĢçiləri  arasında  31,0  faiz17, 

Zaqafqaziya dəmir yolu Bakı bölməsinin fəhlə və qulluqçuları  arasında isə 1940-

cı il dekabrın 1-nə 22,1 faiz təĢkil edirdi

18



Fəhlə və qulluqçuların tərkibində azərbaycanlıların ləng artması onunla 



izah  olunurdu  ki,  respublikada  fəhlə  sinfinin  əsas  artım  mənbəyi  tttifaqın  digər 

regionlarından  gələnlər  və  əsasən  azərbaycanlı  olmayan  Ģəhər  əhalisi  idi. 

Azərbaycan  kəndlərindən  iĢçi  qüvvəsinin  cəlb  edilməsi  zə if  id i.  Respublika  

rəhbərliy i  milli ə mə k ehtiyatları bazasında sənaye fəhlələri yetiĢ məsinin  mühüm 

sosial  mah iyyətini  la zımi  qədər  qiymət ləndirmir,  bəlkə  də  onun  xalq  üçün 

mühü m əhəmiyyət kəsb etdiyini dərk etmirdi. 

Azərneftə, sənaye və digər idarə aparatlarına səpələnmiĢ Ģovinist əhvali-

ruhiyyəli  ayrı-ayrı  partiya  və  sovet  "superbeynəlmiləlçi"  məmurları  əslində  bu 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   158   159   160   161   162   163   164   165   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə