Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə140/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   136   137   138   139   140   141   142   143   ...   189

H.Zərdabi  dünyanın  maddi  cəhətdən  yekcinsliyinin  təsdiq  olunmasında 

spektral  analizin  rolunun  izahına  xüsusilə  çox  yer  verirdi.  О  yazırdı:  "Əlbəttə, 

bizimki  də  daxil  olmaqla  saysız-hesabsız  günəşlər  eyni  qaydada  yaranmışlar, 

cazibənin eyni qanunlarına tabe olurlar və spektral analiz sübut etmişdir ki, onlar, 

demək olar ki, eyni maddələrdən ibarətdirlər" [6]. 

H.Zərdabinin  elmi  və  təcrübi  yaradıcılığı  Azərbaycanda  kənd  təsərrüfatı 

və  biologiya  elmlərinin  bütün  sonrakı  inkişafına  səmərəli  təsir  göstərdi. 

H.Zərdabinin  ardınca  Rusiya  kənd  təsərrüfatı  elminin  və  təcrübəsinin 

nailiyyətlərini 

Moskva 


Petrovski-Razumovski 

adına 


Kənd 

Təsərrüfatı 

Akademiyasının  məzunu  Nəcəfbəy  Vəzirov  da  təbliğ  edirdi.  О  hələ  tələbə  ikən 

özünün  "Əkinçi"  qəzetinə  məktublarında  akademiyanın  təcrübə  stansiyalarında 

kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  yetişdirilməsi  üsulları,  heyvanlara  qulluq  etmək 

qaydaları,  elm  və  texnika  sahəsində  aparılan  tədqiqatlar  və  yeniliklər  haqqında 

məlumat  verirdi  [7].  Sonralar  meşəbəyi  işləyən  N.Vəzirov  meşə  təsərrüfatının 

aqrotexnikasına  dair  maraqlı  əlyazması  qoymuşdur  [8].  Azərbaycanda  bioloji  və 

kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  yayılmasında  bu  akademiyanın  digər  məzunu 

Məmmədtağı Əliyev də fəal iştirak edirdi. 



TarixĢünaslıq.  XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısında  Azərbaycanda  tarixi 

biliklər  inkişaf  etməkdə  davam  edirdi.  Azərbaycanın  tarix  və  mədəniyyətinin 

tədqiqində  yenə  də  əvvəlki  kimi  ümumi  arxeoqrafik  təsvirdən  diyarın  qədim  və 

orta əsrlər tarixi, Rusiyanın Qafqazdakı müharibələri və hökmranlığına dair dövri 

materialların  konkret  olaraq  öyrənilməsi  və  keçən  rus  və  Avropa  tarixçiləri, 

şərqşünasları,  arxeoloqlarının  tədqiqatlarında  böyük  fəallıq  nəzərə  çarpır. 

Azərbaycan tarixçiləri orta əsrlərin tarixi ənənələrini inkişaf etdirərək öz əsərlərini 

əsasən  Qarabağın,  Lənkəranın  və  Talışın  xanlıqlar  dövrü  tarixinə,  onların  Rusiya 

tərəfindən  işğalından  əvvəl  baş  vermiş  hadisələrə  həsr  edirdilər.  Belə  əsərlərdən 

birinin müəllifi Mirzə Yusif Qarabaği (1798-1864) idi. Azərbaycan, erməni və fars 

dillərini yaxşı bilən, şərh etdiyi hadisələrin çoxunun şahidi olan Mirzə Yusif 1855-

ci  ildə  fars  dilində  "Tarixi-safi"ni  yazmışdır.  Burada  Qarabağ  xanlığının  tarixi, 

Rusiya-İran müharibələrin gedişi [9]. 

Cənubi Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalı təsvir edilmişdir. Mirzə Yusifin 

əsəri,  xüsusilə  onun  ikinci  hissəsi  XVIII  yüzilliyin  ikinci  yarısı-XIX  yüzilliyin 

əvvəlində  Azərbaycan  tarixini  və  XVIII  yüzilliyin  sonu-XIX  yüzilliyin  əvvəlində 

Rusiya-İran  münasibətlərini  öyrənmək  üçün  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Əsərdə 

XVIII  yüzilliyin  sonunda  İran  ordularının  Şimali  Azərbaycana  hücumu  zamanı 

Şuşanın  müdafiəsinə,  XIX  yüzilliyin  əvvəllərində  Rusiya-İran  müharibəsinə  dair 

müfəssəl məlumat verilir. 

Qarabağın  qədim  və  zəngin  tarixi  XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısında  yenə 

diqqəti  cəlb  edirdi.  Rzaqulu  bəy  Cavanşir  70-ci  illərdə  öz  atası  Mirzə  Camalın 

"Qarabağnamə"sinə  bəzi  əlavələr  etmişdi.  Azərbaycanın  qədim  tarixinin  bilicisi, 

ərəb və fars dillərinə mükəmməl yiyələnmiş və "Xəzani" təxəllüsü ilə şeirlər yazarı 




Mir  Mehdi  Haşımzadə  (1819-1894-cü  illər)  80-ci  illərdə  Qarabağın  müfəssəl 

tarixini  tərtib  etmişdi.  Onun  "Kitabi-tarixi-Qarabaği"  adlı  əsərində  bu  xanlığın 

1747-ci ildən 1828-ci ilə qədərki tarixi təsvir olunur [10]. Xəzaninin əlyazmasında 

yerli  əhalinin  diyarda  baş  verən  siyasi  hadisələrə,  о  cümlədən  İran  işğalçılarına 

münasibəti barədə bəzi mühüm məlumatlar verilir. 

Qarabağ  xanlığının  elə  həmin  dövrə  dair  bir  qədər  kompilyati  xarakterli 

tarixini  fars, ərəb, rus dillərini  mükəmməl  bilən, bu  yerlərin  keçmişi ilə  dərindən 

maraqlanan Şuşa realnı  məktəbinin  müəllimi  Həsənəli xan Qaradaği  (1847-1928-

ci illər) hazırlamışdı Öz dövrünə görə yaxşı təhsil almış Həsənəli xan həm də şeirlə 

yazırdı.  XVIII  yüzilliyin  ikinci  yarısı  -  XIX  yüzilliyin  əvvəllərindəki  hadisələri 

əhatə  edən  bu  əsərdə  müəllif  öz  sələflərinin  məlumatlarını  bir  çox  halda  tənqidi 

şəkildə şərh edir, onlara əlavələ edir və dəqiqləşdirir. 

Peterburq kadet korpusunun məzunu Əhməd bəy Cavanşir (1828-1903-cü 

illər)  1883-cü  ildə  Qarabağ  xanlığının  tarixinə  da  rus  dilində  kiçik,  lakin  çox 

maraqlı  və  məzmunlu  əsər  yazmışdı  Rus  dilini  yaxşı  bilən  və  zəngin  şəxsi 

kitabxanası  olan  Əhməd  bəy  Cavanşir  ədəbi  yaradıcılıqla  məşğul  olur,  tez-tez 

"Qafqaz",  "Новое  обозрение"  qəzetlərinin  səhifələrində  çıxış  edirdi.  O, 

M.Y.Lermontovun "Mtsıri" poemasını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdi. Əhməd 

bəy Cavanşirin "1747-ci ildən 1805-ci ilə qədər Qarabağ xanlığnın siyasi tarixinə 

dair"  əsərində  lüzumsuz  təfərrüata  varmadan  ilk  mənbələr  əsasında  Qarabağ 

xanlığının siyasi tarixi qısa, xronoloji ardıcıllıqla şərh edilir, Ağa Məhəmməd şah 

Qacarın  Qarabağa  hücumu  və  Şuşanın  mühasirəsi  zamanı  yerli  əhalinin  onun 

ordusuna neçə böyük müqavimət göstərdiyindən danışılır [11]. 

Azərbaycanın  digər  tarixi  hadisələrinə  həsr  olunmuş  əsərlər  də  meydana 

çıxırdı. Talış xanlığının və Lənkəran şəhərinin tarixini doğma Azərbaycan dilindən 

əlavə, fars, ərəb və rus dillərini bilən Seyid Əli Kazım bəy oğlu (anadan olduğu və 

öldüyü illər məlum deyil) və rus xidmətində olmuş Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi 

oğlu (1792-ci ilin oktyabrında anadan olmuş - XIX yüzilliyin 90-cı illərində vəfat 

etmişdir) tərtib etmişlər. Seyid Əli Kazım bəy oğlunun "Cavahimameyi-Lənkəran" 

adlı  əlyazması  1869-cu  ildə  fars  dilində  yazılmışdır  və  Lənkəran,  Talış  haqqında 

çoxlu  coğrafi,  iqtisadi,  arxeoqrafik  məlumatlarla  zəngindir.  Mirzə  Əhməd  Mirzə 

Xudaverdi  oğlunun  1882-1883-cü  illərdə  fars  dilində  yazdığı  "Əxbərnamə"  adlı 

əlyazması xatirə xarakteri daşıyır, burada xanlığın Rusiya tərəfindən işğalı zamanı 

yaranmış  böhranlı  şəraitdə  Talış  xanlığının  mövqeyinə  haqq  qazandırmağa  cəhd 

göstərilir. 

Uzun  müddət  Şəkidə  və  Gəncədə  şəriət  və  bəy  məhkəmələrində  işləmiş 

Hacı  Seyid  Əbdülrəhim  (1796-cı  ildə  anadan  olmuşdur)  Şəki  xanlığının  tarixi 

mövzusuna  qayıdır.  Onun  "Şəki  xanlığının  və  xanların  nəsillərinin  şəcərəsi"  adlı 

salnaməsində Şəki və onun hakimləri haqqında bəzi əlavə məlumatlar verilir [12]. 

Çingiz  xan  imperiyası  dövründə  Rusiya  işğalına  qədər  İran  şahlarının 

Şimali  Azərbaycana  müdaxilələri  1848-ci  ildən  Tiflisdə  və  Şuşada  yaşamış  İran 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   136   137   138   139   140   141   142   143   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə