Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə145/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   141   142   143   144   145   146   147   148   ...   189

N.Nərimanov, Ə.Haqverdiyev, R.Əfəndiyev kimi yeni istedadlı dramaturqlar ədəbi 

fəaliyyət  aləminə  ayaq  basmışdı.  Onlar  bir-birinin  ardınca  bir  silsilə  qiymətli 

satirik-realist  komediyalar,  ilk  təsirli  faciə  nümunələri  yaratmış  və  milli  realist 

ədəbiyyatımızın inkişafı tarixində misilsiz rol oynamışdılar. 

80-90-cı  illərdə  yazılmış  dram  əsərlərinin  bir  hissəsi  N.Vəzirovun  "Ev 

tərbiyəsinin bir şəkli" (1875), "Daldan atılan daş topuğa dəyər"  (1890), "Sonrakı 

peşmançılıq  fayda  verməz"  (1890),  Ə.Goraninin  "Qocalıqda  yorğalıq"  (1892), 

E.Sultanovun  "Türk  qızı"  (1884),  R.Əfəndiyevin  "Qan  ocağı"  (1882)  və 

Ə.Haqverdiyevin "Yeyərsən qaz ətini, görərsən ləzzətini" (1892) komediyalarında 

ailə-məişət  həyatının  bir  sıra  səciyyəvi  cəhətləri  təsvir  edilmiş,  zülmət  səltənətini 

təmsil edən bir sıra  maraqlı satirik bədii surətlər yaradılmış, köhnə adət-ənənələr, 

nadanlıq,  mövhumat,  ailə  despotizmi,  gənc  qızların  zorla  ərə  verilməsi,  oğurluq, 

quldurluq  kimi  ictimai  nöqsanlar  tənqid  atəşinə  tutulmuş  və  maarifçi  ideyalar 

təsdiq olunmuşdur. 

Bu illərdə yazılmış dram əsərlərinin ikinci qismi -N.Vəzirovun "Yağışdan 

çıxdıq, yağmura düşdük" (1890), "Pəhləvənani-zəmanə" (1898-1900) komediyaları 

və "Müsibəti-Fəxrəddin" (1894) faciəsi, N.Nərimanovun "Nadanlıq" (1891), "Dilin 

bəlası"  (1895)  komediyaları  və  "Nadir  şah"  (1899)  faciəsi,  Ə.Haqverdiyevin 

"Dağılan tifaq" (1896) və "Bəxtsiz cavan" (1900) faciələri isə  yüksək ideya-bədii 

məziyyətlərlə  səciyyələnən,  Azərbaycan  realist  ədəbiyyatını  və  maarifçi-

demokratik fikrini yeni bir mərhələyə qaldıran pyeslərdən ibarətdir. 

N.Vəzirov "Adı var, özü yox" komediyasında və Ə.Haqverdiyev "Dağılan 

tifaq" faciəsində Azərbaycan mülkədarlarının nadanlığını, tüfeyliliyini, iqtisadi və 

mənəvi iflasını təsvir etmişdilər. N.Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" 

komediyasında  burjua  keyfiyyəti  almış  Azərbaycan  əyaləti  tacirlərinin 

tamahkarlığı,  xəsisliyi  mənəvi  pozğunluğu  kəskin  tənqid  atəşinə  tutulmuşdur. 

Onun  "Müsibəti-Fəxrəddin"  və  Ə.Haqverdiyevin  "Bəxtsiz  cavan"  faciələrində  iki 

bir-birinə  zidd  qüvvələr  arasında  köhnə  adət-ənənələrlə,  mənfur  feodal  qayda-

qanunları  və  əxlaqı  ilə  yaşayan  mühafizəkar  mülkədarlarla  ictimai  həyata  yenicə 

atılmış  gənc ziyalılar  arasında  gedən  kəskin  mübarizə  təsvir  edilmişdir. N.Vəzirovun 

"Pəhləvənani-zəmanə" və N.Nərimanovun "Şamdan bəy" komediyalarında varlanmaq 

ehtirası  ilə  yaşayan  burjua  ziyalılarının  yaltaqlığı,  ikiüzlülüyü,  satqınlığı  tənqid 

edilmişdir.  Nəhayət,  N.Nərimanov  "Nadir  şah"  faciəsində  feodal-despotik  üsuli-

idarənin  ictimai  bəlalarını  onun  xalq  mənafeyinə  zidd  bir  quruluş  olmasını  qələmə 

almışdır. 

70-ci  illərdə  Cənubi  Azərbaycan  ədəbiyyatında  da  dramaturgiyanın  əsasları 

qoyulmuşdur.  Bu  dövrdə  burada  bir  tərəfdən,  Cənubi  Azərbaycanda  qüvvətlənən 

maarifçilik  hərəkatının,  ikinci  tərəfdən  isə  M.F.Axundovun  təsiri  altında  Cənubi 

azərbaycanlı Mirzə Ağa tərəfindən dörd komediya yazılmış və Cənubi Azərbaycanda, 

eləcə də İran ədəbiyyatında dram janrı öz təşəkkülünü tapmışdır. 




Mirzə  Ağa  Təbrizdə  anadan  olmuş,  mükəmməl  Şərq  təhsili  almış,  həmçinin 

fransız dilini öyrənmiş, müəyyən dərəcədə mütərəqqi Qərbi Avropa ictimai-siyasi və 

ədəbi fikri ilə tanış olmuşdu. Keçən əsrin 60-cı illərinin sonunda o, bir-birinin ardınca fars 

dilində "Əşrəf xanın sərgüzəşti", "Zaman xanın bürücirdə hakimiyyəti", "Ağa Haşım 

Xalxalinin eşqbazlığı" və "Şahqulu Mirzənin Kirmanşahda sərgüzəşti" komediyalarını 

yazmışdır. 

M.F.Axundov öz şagirdi Mirzə Ağanın komediyalannı oxuyaraq, onlara dair 

xüsusi  məqalə  yazmışdı.  О  öz  məqaləsində  müəllifi  bu  sahədəki  nailiyyətləri 

münasibətilə  yüksək  təqdir  etmiş,  həmçinin  ayrı-ayrı  komediyalarda  müşahidə  etdiyi 

nöqsanları açıb göstərmişdi. 

XIX yüzilliyin ikinci yarısında Azərbaycan bədii nəsrinin inkişafı sahəsində də 

ilk böyük xidmət M.F.Axundova məxsusdur. Öz komediyalarının ardınca o, 1857-ci ildə 

"Aldanmış  kəvakib"  povestini  yazmış,  ədəbiyyatımızda  bədii  nəsrə  tam  hüquq 

qazandırmış ve onun gələcək inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir. 

Povestdə İran feodal-istibdad üsuli-idarəsinin nöqsanları Şah Abbas və onun 

vəzirləri  surətlərində  ümumiləşdirilmişdir.  Ədib  İranın  ali  dövlət  başçılarını  kəskin 

satirik  bir  planda  təsvir  etmiş,  onlan  dövlət  və  hakimiyyət  işlərinə  heç  bir  ləyaqəti 

olmayan,  ölkənin  tərəqqisinə  və  xalqın  ağır  güzəranına  laqeyd  münasibət  bəsləyən 

nadan,  müstəbid,  ədalətsiz,  acgöz  və  ikiüzlü  adamlar  kimi  satira  atəşinə  tutmuşdur 

M.F.Axundovdan  sonra  yeni  tipli  nəsr  sahəsində  qələmini  sınayan  Azərbaycan 

yazıçılarından biri də N.Vəzirov olmuşdur. 1875-ci ildə o, Moskvada ali təhsil alarkən 

"Ağıçı"  adlı  kiçik  bir  satirik  hekayə  yazmışdır.  Real  həyat  müşahidələri  əsasında 

qələmə  alınmış  bu  əsərdə  gənc  ədib  qoca  qarı  Bədircahan  surətində  Azərbaycan 

cəmiyyətinin tüfeyli bir zümrəsini təşkil edən ağıçıları ifşa etmişdi. 

XIX  yüzilliyin  90-cı  illərində  ədəbi  və  publisist  fəaliyyətə  başlayan  Eynəli 

bəy  Sultanov  (1865-1930)  "Новое  обозрение"  qəzetində  rus  dilində  bir-birinin 

ardınca "Çayı keç, sonra lovğalan" (1891), "Kürd qızı" (1892), "Həsən xan" (1883) və 

"Kiçik sərgüzəştlər" (1893) adlı hekayələr dərc etdirmiş və Azərbaycan bədii nəsrinin 

inkişafında müəyyən mənada müsbət rol oynamışdır. 

Azərbaycan  ədəbiyyatı  və  ictimai  fikrinin  görkəmli  nümayəndəsi 

C.Məmmədquluzadə  (1866-1932)  1894-cü  ildə  yazdığı  Danabaş  kəndinin 

əhvalatları"  (1894)  adlı  povestində  Azərbaycan  kənd  həyatına  mənsub  olan 

xüsusiyyətləri açıb göstərir, həyat həqiqətlərinin düzgün və dərin təsviri, feodal üsuli-

idarəsinin  kəskin  və  amansız  tənqidi,  bədii  ümumiləşdirmənin  dərinliyi, 

kompozisiyanın  mükəmməlliyi,  səlis  təbii  canlı  üslub  və  dil C.Məmmədquluzadənin 

bu əsərinin əsas məziyyətlərini təşkil edir. "Danabaş kəndinin əhvalatları" Azərbaycan 

tənqidi realist ədəbiyyatının misilsiz nümunələrindən biri hesab olunur. 

Keçən  əsrin  sonlarında  əvvəllər  bir  dramaturq  kimi  fəaliyyət  göstərən 



N.Nərimanov 1896-cı ildə "Bahadur və Sona" (1896) adlı qiymətli nəsr əsəri yaratmışdı. 

Bu  roman  Azərbaycan  bədii  nəsri  tarixində  əlamətdar  bir  hadisə  olub,  onu  yeni 

ideya-bədii keyfiyyətlərlə zənginləşdirmişdi. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   141   142   143   144   145   146   147   148   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə