Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə144/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   140   141   142   143   144   145   146   147   ...   189

əhatə  edən  mühit,  ailə  və  sosial  münasibətlər  haqqında  tam  yeni  konsepsiya  irəli 

sürməsi ilə üzvi surətdə bağlı olmuşdu. 

Bu 

konsepsiyanın 



mahiyyətinin,  insan  şüurunun,  xarakterinin, 

psixologiyasının,  mənəvi  aləminin  formalaşmasında  mühit,  ailə 

VƏ 

ictimai 


münasibətlər əsas həlledici  rol oynayır, insan bilavasitə  mühitin  məhsuludur fikri 

üstünlük təşkil edirdi. 

Azərbaycan  ədəbiyyatında  maarifçilik  ideologiyası  əsasında  yeni  ədəbi-

estetik  prinsiplər  ilk  növbədə  komediya  janrında  öz  həllini  tapmışdır.  Bu  dövrdə 

Azərbaycan dramaturgiyasının əsasları  qoyulmuş və  o, əlamətdar bir inkişaf  yolu 

keçərək ədəbi prosesdə əsas, həlledici bir mövqe tutmuşdur. 

Azərbaycan  ədəbiyyatında,  ümumiyyətlə  müsəlman,  türk  dünyasında 

dramaturgiyanın banisi  M.F.Axundovdur.  Hələ gənc  yaşlarında bir şair kimi bədii 

yaradıcılığa  başlayan  Mirzə  Fətəli  keçən  əsrin  50-ci  illərində  bir-birinin  ardınca 

"Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər" (1850), "Hekayəti-Müsyö Jordan həkimi 

nəbatat  və  dərviş  Məstəli  şah  caduküni  məşhur"  (1850),  "Hekayəti-xırs 

quldurbasan"  (1851),  "Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran"  (1851),  "Sərgüzəşti-

mərdi-xəsis"  ("Hacı Qara") (1852) və  "Mürafiə  vəkillərinin hekayəti" (1855) adlı 

komediyaları  ilə  Azərbaycan  ədəbiyyatında  dramaturgiyanın  bünövrəsini  qoymuş 

və yalnız Azərbaycanda deyil, ümumən Yaxın Şərq ölkələrində ilk dramaturq kimi 

böyük  şöhrət  qazanmışdır.  M.F.Axundovun  altı  ölməz  komediyası  ilə  milli 

ədəbiyyatımızda realizmin əsasları qoyulmuşdur. 

Qərbi  Avropa  və  rus  dramaturqları  kimi,  M.F.Axundov  da  maarifçilik 

ideyalarının  yayılması  üçün  dramı  münasib  və  dəyərli  ideoloji  mübarizə  vasitəsi 

saymış  və  bir  maarifçi  kimi,  qızğın  ədəbi-ictimai  fəaliyyətə  başlayarkən,  ilk 

növbədə  komediya  janrına  müraciət  etmiş,  ədəbi-tənqidi  məqalələrində  də  dram 

əsərlərinin təbliğinə xüsusi diqqət yetirmişdir. 

M.F.Axundov  komediyaların  bədii  materiallarını,  mövzusunu  real 

həyatdan  almışdı.  O,  komediyalarında  XIX  əsrin  30-50-ci  illər-arası  Azərbaycan 

həyatının  dərin,  hərtərəfli  və  həqiqi  təsvirini  vermiş,  öz  dövrünün  aktual 

məsələlərinə  toxunmuşdu.  Mirzə  Fətəli  əsərlərində  feodal  cəmiyyətinin  əsas 

nöqsanları və ziddiyyətləri açıq göstərilmiş, nadanlıq, gerilik, dini, fanatizm, zülm, 

özbaşınalıq, qanunsuzluq və rüşvətxorluq əleyhinə çıxaraq, maarifı, elmi, iqtisadi-

mədəni tərəqqi ideyalarını qızğın təbliğ etmişdir. 

M.F.Axundov  komediyalarında  Azərbaycan  cəmiyyətinin  əsas  təbəqə  və 

zümrələrinin  məişətini,  həyat  tərzini,  istək  və  arzularını,  dərd  və  ələmlərini, 

psixoloji,  sosial  xüsusiyyətlərini,  ictimai  əlaqələrini,  cəmiyyətdə  tutduğu 

mövqeyini  dərin  və  hərtərəfli  təsvir  etmiş,  həmin  təbəqələrin  nümayəndələrinin 

dolğun realist surətlərini yaratmışdır. Böyük yazıçının yaratdığı surətlər aləmində 

mənfi "qəhrəman"ları xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu surətlərdə dramaturq hakim 

imtiyazlı təbəqələrin səciyyəvi sifətlərini ümumiləşdirmiş və onların dolğun satirik 

surətlərini yaratmağa  müvəffəq olmuşdur. Məsələn, "Hekayəti-Molla İbrahimxəlil 



kimyagər"  komediyasında,  Molla  İbrahimxəlil,  "Müsyö  Jordan  və  Dərviş  Məstəli 

şah" komediyasında Məstəli şah surətində  o, tüfeyli həyat surən, xalqın şüurunun 

oyanmasına, mədəni inkişafına ciddi əngəl törədən ictimai zümrələri kəskin tənqid 

atəşinə  tutmuşdur.  Bu  surətlər  vasitəsilə  Axundov  həm  də  sxolastik  elmlərin 

puçluğunu açıb göstərir, bütövlükdə dini-feodal təfəkkür tərzi əleyhinə çıxırdı. 

"Vəziri-xani-Lənkəran"  komediyasında  xan  və  vəzir  surətlərində  feodal 

hakimlərinin səciyyəvi sifətləri ümumiləşdirilmişdir. 

Əsərdə onlar nadan, səfeh, zalım, ədalətsiz hakimlər kimi təqdim I və ifşa 

olunmuşdur.  "Hacı  Qara"  komediyasının  mənfi  qəhrəmanı  olan  Heydər  bəy 

surətində  M.F.Axundov  XIX  yüzilliyin  ortalarında  iflasa  uğramış  Azərbaycan 

mülkədarlarının  tipik  surətini  yaratmışdır.  Hacı  Qara  surətində  isə  bu  dövr 

Azərbaycan  tacirlərinin  özünəxas  mənəvi  sifətləri  ümumiləşdirilmiş,  Hacı  Qara 

xəsislik tamahkarlıq, acgözlük timsalı kimi qələmə alınmışdır. "Mürafiə vəkilləri" 

komediyasında  isə  vəkil  Ağa  Mərdan  surəti  timsalında  məhkəmə  məmurlarının 

satirik bədii surəti yaradılmışdır. 

M.F.Axundov  komediyalarında özünün  mütərəqqi görüşlərini ifadə etmiş 

bir  maarifçi  kimi,  müasirlərini,  xüsusilə  gəncləri  dünyəvi  elmlərin  mütərəqqi 

Avropa  mədəniyyətinin  nailiyyətlərinə  yiyələnməyə  çağırmış,  insan  zəkasına 

yüksək qiymət vermiş, şəxsiyyət azadlığı uğranda fəal mübarizə aparmışdır. Bütün 

maarifçilər kimi, onun da yaradıcılığında zəhmət mövzusu, ictimai-faydalı əməyin 

təbliği mühüm yer tutur. 

M.F.Axundov  mütərəqqi  görüş  və  fikirlərini  dram  əsərlərində  yaratdığı 

müsbət obrazlarda əks etdirmişdir. Onun ilk komediyasının müsbət qəhrəmanı şair 

Hacı  Nuru  milli  ədəbi  ədəbiyyatımızda  maarifçi  görüşləri  təbliğ  edən  ilk  ziyalı 

surətidir. Axundov şairin dili ilə "hər kəsin öz sənəti özünə iksirdir və xoş güzarına 

baisdir",  -  deməklə  ictimai-faydalı  əməyi  təqdir  edirdi.  "Müsyö  Jordan  və  dərviş 

Məstəli şah" komediyasında nəbatat alimi Müsyö Jordan surəti elm, maarif, tərəqqi 

simvolu  kimi  təqdim  olunur.  Həmin  komediyanın  gənc  qəhrəmanı  Şahbaz  bəy 

surəti  vasitəsi  ilə  Axundov  Azərbaycan  gəncliyini  elmə,  maarifə,  Avropa 

mədəniyyətinin  mütərəqqi  ideyalarına  yiyələnməyə  çağırırdı.  Onun  "Vəziri-xani-

Lənkəran" komediyasında  gənc  kəndli Bayram  surətində  Azərbaycan xalqının bir 

sıra müsbət keyfiyyətləri ümumiləşdirilmişdir və s. 

M.F.Axundov komediyalannda öz ağıl və düşüncə tərzi, xarakteri, ictimai 

mənsubiyyəti  baxımından  bir-birindən  kəskin  surətdə  fərqlənən  bütöv  bir  silsilə 

orijinal  qadın  surətləri  –  Şəhrəbanu  xanım,  Şərəfnisə  xanım,  Ziba  xanım,  Şölə 

xanım, Nisə xanım, Pərzad, Zalxa, Tükəz və Səkinə xanım surətlərini yaratmışdır. 

Onların  arasında  həm  avam,  müti,  aciz,  həm  öz  şəxsi  səadəti,  gələcək  taleyi 

uğrunda  fəal  mübarizə  aparan  ağıllı,  tədbirli,  gözüaçıq,  həm  də  hiyləgər,  ikiüzlü 

qadın surətləri vardır. XIX  yüzilliyin son  rübündə  Azərbaycan  dramaturgiyasında 

xüsusi  bir  canlanma  baş  verir,  əsaslı,  bir  dönüş  yaranır,  böyük  müvəffəqiyyətlər 

əldə  edilir.  Bu  illərdə  N.Vəzirov  qızğın  dramaturji  fəaliyyət  göstərmiş, 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   140   141   142   143   144   145   146   147   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə