Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə146/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   142   143   144   145   146   147   148   149   ...   189

XIX  yüzilliyin  son  onilliyində  bir  tərəfdən,  İran  xalqları,  о  cümlədən 

Azərbaycan  xalqı arasında  maarifçilik ideologiyasının,  digər  tərəfdən,  M.F.Axundov 

və Qərbi Avropa, rusmaarifçi-demokratik, ictimai-siyasi, ədəbi və estetik fikrinin təsiri 

altında  Cənubi  Azərbaycan  ədəbiyyatında  bədii  nəsr  sahəsində  əsaslı  bir  dönüş  baş 

verir,  yeni  tipli  bədii  nəsrin,  roman  janrının  ilk  nümunələri  meydana  çıxır.  Bu  dövrdə 

yüksək  istedada,  kəskin  tənqidi  ağıla,  dərin  müşahidə  qabiliyyətinə  malik  olan,  həm 

M.F.Axundovun, bəm də Qərbi Avropa və rus maarifçi-demokratik, ictimai-siyasi və 

ədəbi  ideyalarının  ənənələrinə  yiyələnən  Cənubi  Azərbaycan  yazıçıları  - 



Əbdürrəhim Talıbov "Kitab yüklü eşşək" və "Talibinin gəmisi" ("Səfineyi-talibi", I 

və II cildlər) və Zeynalabdin Marağayi" İbrahim bəyin səyahətnaməsi" adlı məşhur 

romanlarını  yazmaqla,  Cənubi  Azərbaycan  ədəbiyyatında  yeni  tipli  bədii  nəsrin 

əsaslarını qoymuşlar. Ə.Talıbov və Z.Marağayi öz əsərlərini fars dilində yazdıqları 

və  başlıcası  isə,  onlarda  ümumən  XIX  yüzilliyin  son  rübündə  İran  ictimai 

gerçəkliyini,  İran  dövlətinin  ictimai-siyasi  və  mədəni  vəziyyətini,  bu  dövlətin 

tərkibində yaşayan bütün xalqların həyatının geniş realist təsvirini verdikləri üçün 

eyni  zamanda  yeni  fars  ədəbiyyatının,  yeni  fars  nəsrinin  baniləri,  görkəmli 

nümayəndələri hesab olunurlar. 

Ə.  Tahbovun  "Səfineyi-talibi"  əsərində  müəllifin  müsbət  idealı  xəyali 

səciyyə  daşısa  da, roman  Cənubi  Azərbaycan  və  İran ədəbiyyatında  həm  ictimai-

tərbiyəvi,  həm  də  bədii  qiyməti  baxımından  çox  təqdirəlayiq  orijinal  bir  nəsr 

əsəridir.  Roman  Cənubi  Azərbaycanda  və  İranda  mütərəqqi  ədəbi,  ictimai-siyasi, 

etik və peaqoji fikrin inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir. 

Zeynalabdin  Marağayinin  1897-ci  ildə  Qahirədə  nəşr  olunmuş  "İbrahim 

bəyin səyahətnaməsi" əsəri isə Qərbi Avropa və maarifçi bədii ədəbiyyatında geniş 

yayılmış  siyasi-publisist,  bədii  səyahət  romanı  janrında  yazılmışdır.  Z.Marağayi 

M.F.Axundov 

yaradıcılığında, 

xüsusən  onun  "Aldanmış  kəvakib"  və 

"Kəmalüddövlə  məktubları"  fəlsəfi  əsərlərinə  mükəmməl  bələd  olmuş  və  öz 

romanını bilavasitə onun qüvvətli təsiri altında yazmışdır. 

Poeziyada  XIX  əsrin  ikinci  yarısında  Azərbaycan  ədəbiyyatı:  da  klassik 

şeir  ənənələri  davam  və  inkişaf  etdirilmiş,  yeni  naili;  yətlər  əldə  edilmişdi.  Bu 

dövrdə  Azərbaycanın  Bakı,  Şamaxı,  Şuşa,  Qazax,  Şəki,  Naxçıvan,  Ordubad, 

Lənkəran  və  başqa  şəhərlərin  də  klassik  şeir  üslubunda  yazan  şairlər  fəaliyyət 

göstərmişdir. В şairlərin əksər hissəsi müxtəlif şəhərlərdə təşkil olunmuş ―Məclisi-

üns‖, ―Məclisi-fəramüşan‖, ―Beytüs-Səfa‖, ―Məcmə  üş-şüəra‖, ―Əncüməni-şüəra‖ 

və ―Fövcül-füsəhə‖ adlı ədəbi məclislər ətrafında toplanmışdılar. Bu məclislərdən 

əlavə Şəki, Qazax, Ağdaş, Dərbənd kiçik ədəbi dərnəklər də fəaliyyət göstərmişdi. 



"Məclisi-üns"  1864-cü  ildə  Şuşada  şair  Mirzə  Rəhim  Fəna  tərəfindən 

(1841-1929)  təşkil  edilmişdi.  1872-ci  ildə  görkəmli  şair  Xurşudbanu  Natəvan 

(1832-1897)  məclisə  qoşulduqdan  sonra  on  üzvlərinin  sayı  daha  da  artmış, 

fəaliyyəti  geniş  və  müntəzəm  şəkil  almış  və  bütün  ölkədə  şöhrət  tapmışdı. 

"Məclisi-üns"ün Natəvan, Mirzə Rəhim Fəna, Mirzə Ələsgər Növrəs (1846-1918), 



Mirzə  Həsən  Yüzbaşov  (1824-1904),  Mömobey  Məmai  (1834-1898)  və  başqa 

üzvləri var idi. 

Qarabağda  XIX  əsrin  70-ci  illərində  istedadlı  şair  və  rəssam  Mirzə 

Möhsün  Nəvvabın  (1831-1918)  təşəbbüsü  ilə  "Məclisi-fəramuşan"  adlı  ikinci  bir 

ədəbi məclis fəaliyyətə başlamışdı. Məclisə Qarabağ şairlərindən Abdulla bəy Asi 

(1839-1874),  Mirzə  Ələsgər  Növrəs,  Həsənəli  xan  Qaradağlı  (1847-1929),  Fatma 

xanım  Kəminə  (1840-1898),  Məşədi  Əyyub  Baki  (1866-1909)  və  başqa  şairlər 

daxil idilər. 

Görkəmli  şair  Seyid  Əzim  Şirvaninin  təşəbbüsü  ilə  Şamaxıda  şair 

Məhəmməd Səfanın (1851 -1876) evində təşkil olunmuş "Beytüs-Səfa" məclisində 

adlarını çəkdiyimiz şairlərdən əlavə, Ələkbər Qafil (1818-1892), Molla ağa Bixud 

(1830-1892),  Ağababa  Zühuri  (1848-1892),  Mirzə  Nəsrullah  Didə  (1797-1870), 

Naseh kimi şairlər onun üzvü olmuşlar. 

Əsrin  80-ci  illərində  Bakıda  şair  Məmməd  ağa  Cürminin  başçılığı  ilə 

yaradılmış  "Məcmə  üş-şüəra"  ədəbi  məclisində  Mirzə  Ağadadaş  Sürəyya  (1850-

1900), Mirzəağa, Dilxun, İbrahim Zülali, Əbdülxaliq Yusif (1853-1924), Ağakərim 

Salik (1949-1914), Əbdülhəsən Vaqif (1845-1914), Ağadadaş Müniri (1862-1938), 

Mirzə Əbdülxaliq Cənnəti (1855-1918) və başqa şairlər iştirak etmişdilər. 



"Əncüməni-şüəra"  1838-ci  ildə  Ordubadda  Şixəli  Naib  tərəfindən 

yaradılmış, 60-70-ci illərdə ona şair Hacı ağa Fəğir rəhbərlik etmişdir. "Əncüməni-

şüəra"  xüsusən  əsrin  80-90-cı  illərində  qızğın  fəaliyyət  göstərmişdi.  Bu  illərdə 

məclisin  fəaliyyətinin  qüvvətlənməsində  görkəmli  şair  və  maarifçi  xadim 

Məhəmməd Tağı Sidqi (1854-1904) mühüm rol oynamışdır. Məclisin üzvləri Hacı 

ağa Fəqir (1836-1885), Cani Ordubadi, Hacı Mirzə Ağarəhim Ordubadi (Vənəndi) 

və başqa şairlərdən ibarət idi. 

Lənkəranda  Mirzə  İsmayıl  Qasirin  (1805-1897)  rəhbərliyi  altında 

fəaliyyət göstərən "Fövcül-füsəha" ədəbi məclisinin Mirzə İsa Xəyali (1850-1899), 

Molla Fəttah Səhban (1813-1898), Ağa baba Bixud (1815-1898), Usta Məhəmməd 

Həsən Nəccar (1819-1912), Hacı Məhəmməd oğlu kimi üzvləri olmuşdur. 

Bu  məclis  iştirakçılarından  əlavə,Şəkidə  İsmayıl  bəy  Nakam,  Musa  ağa 

Şuxi Molla İbrahimxəlil Dudəvi, Hacı Məhəmməd Rafi, Qazaxda Abbas ağa Nazir

Kazım  ağa  Salik,  Əbdürrəhman  və  digər  yerlərdə  isə  onlarca  şair  yaşayıb-

yaratmışdır. 

Ədəbi  məclislərdə  Firdovsi,  Xaqani,  Nizami,  Sədi,  Hafiz,  Rumi,  Füzuli  və 

başqa  Şərq  ədəbiyyatı  klassiklərinin  əsərləri  öyrənilir,  hikmət,  nücum,  tarix,  musiqi 

haqqında söhbətlər aparılır, ədəbi-bədii və elmi müzakirələr keçirilirdi. Bəzi məclislər 

dövrün aktual problemləri ilə də maraqlanmış, "Əkinçi", "Ziya", "Kəşkül" qəzetlərini 

əldə edərək, dövrün mütərəqqi ideyaları ilə tanış olmuşdular. Məclis üzvləri arasında 

rus  dilini  bilən,  az-çox  rus  və  Qərbi  Avropa  mədəniyyətinin  nailiyyətlərinə, 

maarifçilik ideyalarına bələd olan şairlər də var idi. Bu şairlər yeni üslubda məktəb 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   142   143   144   145   146   147   148   149   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə