Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə54/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   189

1848-ci  ildə  proqram  yenidən  ixtisar  edildi  və  ―dəftərxana  qaydaları 

haqqında qısa anlayışla‖ tamamlandı [29]. İrticanın zəifləməsi ilə əlaqədar 1853-cü 

il  ―Əsasnaməsi‖lə  ixtisar  edilmiş  fənlər  bərpa  olundu  [3.0].  Şamaxı  ali  4  sinifli 

məktəbinin  proqramına  qəza  məktəblərində  tədris  edilən  fənlərin  dərinləşdirilmiş 

kursları  ilə  yanaşı,  təbiət,  həndəsə  və  qanunşünaslıq  (dəftərxana  qaydalarının 

əvəzinə) daxil edilmişdi [31]. 

Məktəb  siyasətinin  əsasında  irticaçı  ―pravoslavlıq,  mütləqiyyət  və 

xalçaçılıq‖  prinsipi  dayanırdı  və  bu  prinsipin  gözlənilməsi  maarif  nazirliyinin 

sərəncamları ilə tələb olunurdu [32]. 

Təhsil dili olan rus dili proqramda  əsas fənn idi. Təhsilin  müvəffəqiyyəti 

rus  dilini  mənimsəməkdən  asılı  idi.  Yerli  xalqdan  olan  uşaqlar  rus  dilinin 

öyrənilməsinə  heç  bir  narazılığı  olmayan,  hətta  ana  dilinin  qrammatikasını  və 

məktəblərin  mövcud  olduqları  ilk  illərdə  yerli  dilləri  bilməyən  pedaqoqlarla 

başlayırdılar. 30-50-ci illərin proqramında yerli dillər əsas yerlərdən birini tuturdu: 

Azərbaycan  ərazisindəki  məktəblər  üçün  ―tatar‖  (Azərbaycan)  dili  əsas  fənlərdən 

sayılırdı.  Azərbayhcan  dili  ―özünü  diyarda  dövlət  qulluğuna  həsr  etmək  istəyən 

şəxslər  üçün  ən  başlıca  və  nə  vacib  dialekt‖  hesab  edilirdi  [33].  Buna  görə  də 

təhsilin  türk  və  fars  dillərində  deyil,  məhz  Azərbaycan  dilində  olmasına  nəzarət 

edilirdi. 

İki  və  dördsinifli  məktəblərdə  tədris  edilən  tarix  və  coğrafiya  fənləri 

şagirdləri  monarxiya  ruhunda  tərbiyə  etməli,  onlara  Rusiya  imperiyasının 

böyüklüyünü  aşılamalı,  onun  təbii  ehtiyatlarınınzənginliyi  barədə  təsəvvür 

yaratmalı, onlara xidmət edəcəkləri diyarla tanış etməli idi. 50-ci illərdə proqramda 

―dəftərxana qaydaları‖ və qanunşünaslıq mühüm yer tuturdu. 

Bütövlükdə  Azərbaycandakı  rus  məktəblərinin  proqramı  tamamilə 

müstəmləkə  siyasəti  mənafetinə  tabe  edilmikşdi  ki,  onların  içərisin  də  kadrları 

hazırlamaq ən vacib vəzifə idi. 

Çar hökumətinin maarif sahəsindəkin siyasəti təhsil müəssisələrində olan 

kitabxanaların  tərkibində  özünü  daha  aydın  göstərirdi.  Kitabxanalar  yalnız  xalq 

maarif  nazirliyinin  məsləhət  gördüyü  kitablardan  təşkil  olunurdu.  Onlar  əsasən 

dərsliklərdən, əyani vəsaitlərdən (xəritələr, qlobuslar, cədvəllər), az miqdarda elmi 

kitablardan,  bədii  ədəbiyyatdan  və  dövri  mətbuatdan  ibarət  idi.  Kitabxanaların 

komplektləşdirilməsi  əsasında  təlim  proqramı  məktəblərin  müdriyyəti  tərəfindən 

müəyyən edilirdi. 

Uzun  müddət  ərzində  bütöv  bir  qəza  üçün  yeganə  olan  məktəb 

kitabxanasının kitab fondu, ayrılan pul vəsaitinin cüzi olmasına baxmayaraq, ildən-

ilə artırdı. Belə ki, Bakı qəza məktəbində 1840-cı ildə 440, 1856-cı ildə 952, Gəncə 

qəza məktəbində isə müvafiq olaraq 46 və 585  cild kitab var idi [34]. 1848-ci ildə 

Şamaxı  qəza  məktəbində  126  kitabdan  cəmi  8-i,  Nuxada  isə  6-sı  Azərbaycan 

dilində idi. 




Məktəblər rus dili dərslikləri ilə kifayət qədər təmin edilirdilər. Lakin rus 

dili  qeyri-rus  əhalinin  öyrənməsi  üçün  tamamailə  uyğunlaşdırılmayan  (lüğətin  və 

vurğu işarəsinin olmaması, xristian ruhu, məzmunun mürəkkəbliyi) dərs vəsaitləri 

ilə keçilirdi. 

30-50-ci  illərdə  yerli  məktəblərin  müəllimləri  tərəfindən  Azərbaycan 

dilinə  dair  bir  sıra  vəsaitlər  tərtib  edilmişdi.  40-cı  illərdə  Cənubi  Qafqaz 

məktəblərində  Azərbaycan  dilindən  tədris  vəsaiti  kimi  tövsiyə  edilən  kitablar 

arasında  N.Dementyevin  ―Турецкотатарский  букварь‖  (1839-cu  il)  ―Басни  и 

повести на  татарскотурецком и русском языках‖  (1839-cu il), L.Z.Budaqovun 

―Краткий учебник татарского языка‖(1844-cü il) var idi. Təxminən 50-ci illərin 

ortalarından  başlayaraq  adları  çəkilən  vəsaitlər  İ.Romanovun  ―Татарский 

букварь‖  (1853-cü  il)  və  M.Ş.Vazehlə  İ.İ.Qriqoryevin  qısa  müntəxəbatı  ―Kitabi-

türki‖  (1855-ci  il)  əvəz  etdi.  Adları  çəkilən  kitablar  əldə  edilərək,  məktəb 

kitabxanalarında saxlanılırdı [35]. 

Mütərəqqi  müəllimlərin  işlədikləri  kitabxanaların  komplektləşdirilməsi 

böyük  mədəni  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  Müstəmləkəçilik  məqsədlərinin  ziddinə 

olaraq,  Azərbaycandakı  rus  məktəblərinin  kitabxanalarına  demokratik  nəşrlər,  o 

cümlədən  ―Sovremennik‖,  ―Oteçestvennıe  zapiski‖  daxil  olurdu.  Mütərəqqi 

müəllimlərin  köməyi  ilə  onlar  rus  və  Azərbaycan  xalqlarının  ən  yaxşı 

nümayəndələrinin  yaxınlaşmasına,  mədəni  əlaqələrin  möhkəmlənməsinə  yardım 

göstərən qabaqcıl ideyaların mənbəyinə çevrilirdilər. 

―Ziyanlı‖  hesab  edilən  hər  şey  xüsusi  sərəncamlarla  məktəb 

kitabxanalarından  çıxarılırdı  [36].  Qiraətə  artmaqda  olan  tələbat  1859-cu  ildə 

Şamaxı və Şuşada ilk kütləvi kitabxanaların təşkil edilməsinə gətirib çıxartdı. 

Azərbaycan əhalisinin qəza məktəblərinə ləng cəlb edilməsi və hökumətə 

sadiq  ruhani  şəxslərin  hazırlanması  vəzifələri  müsəlman  məktəbləri  adlandırılan 

xüsusi tip tədris müəssisələrinin vacibliyini zəruri edirdi. Məktəblərin proqramları 

6 il üçün nəzərdə tutulan iki paralel müsəlman və rus kursları adlandırılan kursların 

birləşdirilməsindən  ibarət  idi.  Müsəlman  kursu  hər  biri  iki  il  davam  edən 

Azərbaycan, fars və ərəb siniflərindən ibarət idi. Rus kursu isə qəza məktəblərinin 

proqramından  ibarət  idi.  Azərbaycanda  ilk  müsəlman  məktəbləri  1849-cu  cədə, 

Şuşada,  Şamaxıda  və  Bakıda  meydana  çıxmışdı.  Fər  oxuyurdu  [37].  1850-ci  ildə 

müsəlman  məktəbləri  Salyanda,  Lənkəranda,  Nuxada,  1853-cü  ildə  Zaqatalada 

açıldı [39]. Tam olmayan məlumatlara görə 1851-ci ildə Azərbaycanın 8 müsəlman 

məktəbində  468  şagird  təhsil  alırdı  [39].  Bu  məktəblərdə  azərbaycanlı  şagirdlərin 

qəza  məktəblərindəkikndən  xeyli çox idi, 1854-cü ildə Şamaxıda 93, 1855-ci ildə 

Bakıda 98 azərbaycanlı təhsil alırdı [40]. 

Müsəlman  məktəbləri  əhalisinin  vəsaiti  hesabına  saxlanılırdı.  Yalnız  rus 

dili  müəllimləri  istisna  təşkil  edirdilər,  onlara  ildə  dövlət  xəzinəsindən  200  man. 

verilirdi. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə