60
olunmuşdur. Burada bıçaqvari lövhəciklər, obsidiandan hazırlanmış ox ucluqları və
səciyyəvi yarımşara bənzər tutacaqları olan sadə və hamar qablar aşkar edilmişdir.
Mədəni təbəqə, qayaüstü təsvirlər və daimi yaşayış məskənlərinin mövcudluğunu
arxeoloqlar zəngin otlaqları olan yüksək dağ bölgələrində intensiv məskunlaşma ilə
əlaqələndirirlər (87, 491 492; 243,53).
Qobustanın, Gəmiqayanın, Kəlbəcərin və Abşeronun neolit və tunc dövrü
abidələrinin xronologiyası tədqiqatçılar tərəfindən hərtərəfli öyrənilmiş və bunun
nəticəsində onların yaşı kifayət qədər dəqiq təqdim olunmuşdur. Bundan əlavə,
Gəmiqaya qayaüstü təsvirlərində bəzi elementlər onları neolit, eneolit və tunc
dövrünə aid etməyə imkan verir(236.34 36).
Beləliklə, Azərbaycanın neolit və tunc dövrü petroqliflərini nəzərdən
keçirərək, biz müəyyən edirik ki, çəkilmə üslubuna və məzmununa görə hər iki
qrupun təsvirlərini marallar və keçilər dövrünə aid etmək olar.
Erkən dəmir dövrü və orta əsrlər abidələri
Bu bölmədə e.ə. II minilliyin II yarısından başlayaraq orta əsrlərin
sonunadək yaradılmış qayaüstü təsvirlər nəzərdən keçirilir.
Nəzərdən keçirilən dövr Qobustanın qayaüstü incəsənətində əhəmiyyətli
dəyişikliklərlə səciyyələnir. Təsvirlər daha çox sxematik olur. Rəsmlərin
çəkilməsində yeni üslub tərzi meydana çıxır. Yeni ifa tərzində süvari ov səhnələri
və maralların təqibi səhnəsi. (Yazılıtəpə. 9. 38. 40. 90.136 №-li daşlar; Böyükdaş,
yuxarı səki, 103 №-li daş: Gəmiqaya, 54 №-li
daş) meydana çıxır (şək. 22-a.b; 49:
ill.64). Qolsuz antropomorf fiqurları bu dövrün vacib təzahürüdür (şək. 81).
Təsvirlərdə izlənilən səciyyəvi xüsusiyyət qurbankəsmə səhnələridir
(Yazılıtəpə, 24, 25 №-li daşlar). İ.Cəfərzadə bu səhnələri e.ə. II və I minilliklərə
aid edir. Məzmununa görə daha erkən - maral və keçilər dövrünün təsvirlərindən
qalma çoxlu elementlər saxlanılmışdır. Bu dövrə, həmçinin, bəzi həndəsi təsvirlər,
ayrı-ayrı xaçabənzər şəkillər və ya dairəyə salınmış petroqliflər şamil edilir.
Baykalyanı, Lena çayı [131, 129, 131], Amur ətrafının [111. tablo № 91,92,93]
analoji yazıları ilə müqayisəli təhlil nəzərdən keçirdiyimiz rəsmləri tunc dövrünə
aid etməyə imkan verir.
Gəmiqaya, Kəlbəcər və Abşeronun qayaüstü kolleksiyaları böyük maraq
doğurur. Bu rəsmlər üslubuna görə Qobustan abidələrinə yaxındır. Azərbaycanın
qayaüstü incəsənətində dəvə karvanlarının təsviri xüsusilə diqqətəlayiqdir
(Böyükdaş dağı, aşağı səki, 155 №-li daş), (şək. 32).
Beləliklə, e.ə. II-I minillikdən orta əsrlərədək Azərbaycan qayaüstü
rəsmlərini nəzərdən keçirərək belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, üslubuna və
kompozisiya quruluşuna görə heyvan və insan təsvirləri dəvələr dövrünə aiddir.
Əldə olunmuş nəticələrə əsaslanaraq qeyd etmək lazımdır ki, tunc dövrü
petroqlifləri arasında yeni süjetlər, araba və atların təsviri meydana çıxır. Bu dövr
61
üçün heyvan bədənlərinin çoxsaylı həndəsi fiqurlara parçalanması üslubu
səciyyəvidir. Buna oxşar təsvirlərə tunc dövrü Monqolustan təsvirlərində rast
gəlmək olar (129. 82.şək. 27) (şək. 82).
Beləliklə, qayaüstü rəsmlərin yaşını müəyyən edərkən, təsvirin üslubundan
başqa həkkolunma texnikası (bax: Fəsil 2.2) və patinləşmə mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. Patinləşmə daş və qayaların səthini parlaq qabıq şəklində, qaradan sarı
rəngədək hamar edən, necə deyərlər, səhra qaralmasıdır. Bu qaralmanın yaranması
barədə mütəxəssislərin fikirləri müxtəlifdir. Ehtimallardan biri - daş süxurlarının
günəş istisinin təsiri nəticəsində tərləməsi ya da dəmir və marqan məhlullarının
ifrazıdır [96,152]. Belə hallara bir çox dağ süxurlarında təsadüf olunur.
Hələ keçən əsrin 50-ci illərində alimlər sübut etmişlər ki, qaya səthi
üzərində əmələ gələn parıltılı qabıqlar daşın növündən asılı deyil. Bu səthin
tərkibinə dəmir və manqan turşuları daxildir. Bunlar isə vaxtaşırı qayalardan
sızılan məhlullarla nəmlənir və ya daşın səthi üzərində yığılıb qalan boş yığılmalar
arasından süzülür [44, 30; 45, 76]. Bu sızıntı yığılmalarında silisium turşusu (və ya
fosfor turşusu) və manqan birləşmələrinin müəyyən edilməsində bəzi göbələk və
birhüceyrəli yosun növlərinin mikroorqanizmləri mühüm rol oynayırlar [44, 41].
Beləliklə, dəmir və manqan turşuları, birhüceyrəli yosun koloniyaları və günəş
şüalarının qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində qaralmanın parıltılı qabıqları əmələ gəlir.
Azərbaycanda patinləşmə Kəlbəcər, Gəmiqaya, Naxçıvan dağ süxurlarında
və Qobustan qayalarının əhəngdaşı səthində müşahidə olunur. Məsələn, Böyükdaş
dağının yuxarı səkisində yerləşən Yeddi Gözəl mağarasında üzərində rəsmlər olan
qayanın səthi açıq terrakota (sarı və ya qırmızı gil) rəngli parıltılı qabıqla
örtülmüşdür.
Əhəngdaşından olan qayaların daxilində minilliklər ərzində duzların
miqrasiyası prosesi gedir. Yağışdan sonra qayalar həm nəmlənir, həm də onların
dərin qatlarında kalsium duzlarının yuyulub çıxması baş verir, qayaların səthində
isə kalsit qabıqları əmələ gəlir. Keçən əsrin 80-ci illərindo arxeoloqlar ehtimal
etmişlər ki, «qoruyucu qabıqların yaranması prosesi, onun sürəti və qalınlığı
rəsmlərin yaşını müəyyən etmək üçün real əsas ola bilər» [40, 52].
Gəmiqaya və Kəlbəcərdə günəş şüaları nəticəsində 3000m hündürlükdə
daşların səthi qara və sarı rəngli çalarlarda parıltılı qabıqla örtülmüşdür. Bu
istiqamətdə aparılacaq tədqiqatlar ola bilsin ki, Azərbaycanın bəzi qayaüstü
təsvirlərinin yaş problemini həll edəcəkdir. Digər istiqamətverici amillərin
olmadığı üçün patinləşmə dərəcəsi petroqliflərin nisbi yaşının müəyyən
olunmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan qayaüstü incəsənət abidələrinin dövrləşdirilməsi üzrə
tədqiqatçıların fikirlərinə və dünyanın analoji abidələrinin tədqiqat materiallarına
əsaslanaraq, Azərbaycan petroqliflərinin aşağıdakı şəkildə dövrləşdirilməsini təklif
edirik:
Dostları ilə paylaş: |