Bu çalışmada doğu düşüncesinin öznel olan doğası tanımlanarak; hermetik düşünce



Yüklə 220,06 Kb.

səhifə10/10
tarix17.11.2018
ölçüsü220,06 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

623

DOĞU DÜŞÜNCESİNDE HERMETİK RUHSAL SİMYA TECRÜBESİ 

VE HACI BEKTAŞ-I VELÎ’NİN MAKÂLÂTI

dişiliğe nispet edilmekte ve bu sanatın üretkenliğine vurgu yapılmaktadır da diyebiliriz. 

Nitekim sûfîlikte ve özellikle Anadolu sûfîliğinde kadınların da velayet makamına çıktık-

ları metinlerden anlaşılmaktadır (Şisman, 2009, s. 16).



Sonuç

Doğu düşüncesi pek çok farklı örnekle tanımlanabilir olmakla beraber, alevi/sufi ge-

leneğin bu düşüncenin pek çok değişik tezahürünü içinde barındırdığını söyleyebiliriz. 

Hermetik mirastan felsefeye, Budist ve Maniheist geçmişten simyaya değin bu mistik 

gelenek, İslam ile insanlığın ortak birikimi arasında kurduğu güçlü ilişki ile entelektüel 

bir başarı ortaya koymaktadır. Bu başarının diğer bir kayda değer yanı da Makâlât ör-

neğinde de görüldüğü gibi oldukça sıradan olabilmesidir. Hermetik gelenek gerçekliğin 

öznel bilgisini yarı-kutsal ruhânî kişilikler ya da peygamberler aracılığı ile elde ederek; 

tecrübe etmeye çalışan felsefî bir akımdır. Bu akım eğitim ve aktarım dili olarak ruhsal 

simya metodunu kullanmaktadır.

Hermetik düşünce ve simyanın semavi dinler ve doğu/batı felsefeleri üzerinde önemli 

etkileri sadedinde, Alevî/Bektaşi gelenek üzerinde de etkili olduğunu söyleyebiliriz. Böy-

le düşünmemizin en önemli nedenlerinin başında incelediğimiz makâlât adlı eserin dört 

kapı-kırk makam adlı aşamalı ruhsal simya metodunu kullanmakta oluşudur. Bu aşamalı 

süreç sonunda yeni bir durum ortaya çıkmakta ve bundan kaynaklanan farklı bir algı doğ-

maktadır. İşte bu farklı algı hermetik düşüncenin aşkınlığın öznelliğinden kaynaklanan 

hakikat bilgisine benzemektedir. Yine bir diğer neden de hermetik düşüncede kozmosu 

oluşturan dört unsur kavramının, tüm eser buyunca büyük bir önemle kurgulanmasıdır. 

Ayrıca rahmani-şeytani zıtlıklar dualitesinin,  insanın dört unsura dayalı doğasından kay-

naklanan dindarlık ve karakter dörtlemelerinin verilmesidir. Böylece zahitlik, âbitlik, ârif-

lik ve muhiplik gibi dindar kişilik özellikleri doğal bir psikoloji ile açıklanmaktadır. Bu 

temalar ise öteden beri kullanılan hermetik hikmetlerdir. 

Yine cevherin suya, suyun reyhan gülüne ve gülünde kokuya dönüşmesi anlatılarak, 

ruhsal simya neticesinde canın aşka dönüşü betimlenir. Reyhan bitkisinin eski Mısır ve 

Hind dini inancında da aynı aktivite ile kullanılması kadimliğin etkisini gösteren bir baş-

ka örnektir. Beşinci unsur ruhsal simya ile ulaşılan aşktır ki bu da hermetik hikmetteki 

etere karşılık gelen son merhalenin ismi olmaktadır. Burada aşk ölümü bile hissettirme-

yen, göklerle insanı birleştiren coşkun bir iksir gibi tanımlanmaktadır. Bu son mertebeye 

gelindiğinde ortaya çıkan öznel algı, hermetik simyada anlatılan sonuçta elde edilen bir 

öz şeye tekabül etmektedir denilebilir. Buna göre nihai merhalede dünya-ahret, varlık-

yokluk ve yeryüzü ile gökyüzü zıtlıklarının aşılması yaşanmaktadır. Bu ise aşağıda olanın 

yukarda ve yukarda olanın aşağıda olduğu, varlığın yoklukta, yokluğunda varlıkta olduğu 

hermetik hikmeti çağrıştırmaktadır. Buna göre aşk saklı gerçekliği sembolize etmektedir. 

Bu saklı gerçek de insanın aşkla tanrıya yücelmesi ve tanrının da insanın aşkla dolu öz-

nelliğinde içselleştirilmesi olmaktadır denilebilir.  

Böylece Alevi-Bektaşi geleneğinde ruhsal simyanın, Yeni Plâtoncu türüm felsefesi-

nin, Pisagoryan hurufiliğin ve hermetism gibi hakikati özneleştiren kadim geleneklerin 



624 / Yrd. Doç. Dr. Mustafa Said KURŞUNOĞLU

EKEV AKADEMİ DERGİSİ

izlerinin görüldüğünü ifade edebiliriz. Bu doğrultudaki entelektüel bir mistisizim içe-

risinde ehli beyt inancına dayalı ezoterik bir karakterin özgün olarak ortaya çıktığını da 

söyleyebiliriz. Tarihsel olarak, Horasan bölgesinin çok kültürlü yapısında ortaya çıkarak; 

bir başka çok kültürlü alan olan Akdeniz havzasına ulaşan Alevi/Bektaşi göçlerinin, ka-

dim kültürlerin farklı izlerini taşımaları doğal bir olgu olarak da gözükmektedir.  

 Makâlât’ta dört kapı kırk basamak şeklinde özetlenen ruhsal simya öğretisi aracılığı 

ile dini tecrübe yaygın bir biçimde öğretilmek istenmektedir. Bu durum doğru ve uygun 

olan metot bulunduğunda dini öznelliğin eğitim yoluyla çoğalabileceğini göstermektedir. 

Bu bağlamda İslam dininin temel yayılma esprisinin, böylesi bir öznel eğitim metodunun 

ilk dönemde başarı ile uygulanması ile ilişkili olduğunu söyleyebiliriz.

Makâlât eseri, yüksek bir entelektüel arka planın halk tarafından da anlaşılmasını ve 

havas denilen seçkinlere hitap edebilmesini sağlaması açısından son derece başarılı bir 

eserdir. Özellikle ruhsal simyanın uygulanması ile kişisel gelişim ve dönüşümün sistema-

tik bir hale getirilme başarısı dikkate değerdir. Makâlât tasavvuf anlatısında İslamî çer-

çeve içerisinde hermetik bir anlatım yolu izleyerek ve bir ruhsal simya dönüşümü süreci 

önererek, irfanın tecrübesinin, içselleştirilmesini ve toplum üzerinde aydınlatıcı bir etki 

sağlamasını hedeflemektedir.

Ruhsal simya aracılığı ile düşüncenin evrimi ve başkalaşım geçirerek mükemmelleş-

mesi hedeflenmiştir. Bu durum da doğu düşüncesinde aşkın olana yönelik tamamen iler-

lemeci bir bakış açısının olduğunu göstermektedir. Doğrunun ve gerçeğin tanımlanması 

ruhsal aşamalara bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. İnsanın bu başkalaşım ile ilahi 

öznelliğe varışı, tanrının mutlak gerçekliğine tanık olması olarak tecrübe edilmektedir. 

İslam dininin vahye dayalı oluşu ve vahyin de muhatap aldığı karşısındaki aklın aşkın 

doğasından kaynaklanan zahir-batın dualitesi, bir ara alanı ortaya çıkarmaktadır. Bu ara 

alan ilahi ve insani öznelliğin arasında bulunmaktadır. Peygamberin sözleri olan Hadisler 

bu ara alanın öznel ürünleri olarak değerlendirilebilir. Bir alt basamakta ise Allah ve pey-

gamber dualitesinden kaynaklanan ara alandan Hz. Ali ve ehli beyt imamlarının bireysel 

öznelliğine dayalı Sûfî düşüncenin doğduğunu da söyleyebiliriz. Bu ara alandan hermetik 

bir alevi/sufî velayet anlayışı doğmaktadır. 

Batı düşüncesinin nesnel yönü ağır basan yanına karşın doğu düşüncesi ise parça ve 

bütünde sürekli öznel kalmaya yönelen bir konumda gözükmektedir. Bu öznel doğa, doğu 

dünyasında din duygusunun ve hareketliliğinin sürekli ve yaygın olmasının da bir nedeni 

olarak değerlendirilebilir. Varlıktan çok var olmanın, bilgiden çok bilenin önemsendiği 

bu düşünce dünyasında sorunlar ontolojik değil de epistemolojik olarak algılanmaktadır. 

Böylece batı dünyasında ortaya çıkan varlık sorunu kaynaklı krizler yerine, bilgisizlik 

kaynaklı sorunlar daha çok yaşanmaktadır. Her tür bilgeliğe doğu toplumlarında verilen 

önem, bu bilgi sahiplerinin kutsal bir öznellikte algılanmalarına da yol açmaktadır deni-

lebilir.

Sufi gelenek kutsal bilgelik yaklaşımının doğu düşüncesindeki güçlü bir temsilcisidir. 

Hz. Muhammed ile Hz. Ali arasındaki kutsal ilişki bu geleneklerde var oluşun başlangı-



625

DOĞU DÜŞÜNCESİNDE HERMETİK RUHSAL SİMYA TECRÜBESİ 

VE HACI BEKTAŞ-I VELÎ’NİN MAKÂLÂTI

cına götürülerek tanımlanmaktadır. Böylece var oluş en başından beri bir öznelliğin te-

zahürü olmakta ve asla varlık özneden ayrılarak yere bırakılmamaktadır. Varlığı tanrının 

başlangıçsızlığından alarak yine onun ebediliğine ulaştıran bu süreçte, tanrının bilgisi bir 

üstteki öznellikten alınmakta ve bir alta verilmektedir. Hz. Muhammed tanrının varoluş 

özünün yansıdığı bir ayna varoluş olduğu gibi Hz. Ali de onun ve onda yansıyanın va-

roluş özlerini yansıtan diğer bir varoluş öznelliği olmaktadır. Ben olmaksızın ötekinin 

olmayışı ve öteki ile benin ortaya çıkışı gibi ilahi öznellikle Hz. Muhammed’in öznelli-

ği birbirlerini gerektirmektedirler. Bu gerektirişin iç boyutundan da Hz. Ali’nin velayeti 

doğmaktadır. 



KAYNAKÇA

Açıkgenç, A. (1990). İslami bilim ve felsefe anlayışı, Journal Of Islamic Research4(3), 

175-189.

Alkan, M. (2006). Germiyan ilinde bir sûfi: Said Emre, Hacı Bektaş-ı Velî Dergisi38.

Alper, Ö. M. (2000). “irfaniyye”, DİA, c. 22, İstanbul.

Arabî, Ibn Muhyiddin. (1329). Fütühat-ı Mekkiyye, C. II, Mısır.

Bacon, R. (2004). The Mirror Of Alchemy Composed By The Famous Friar Roger Bacon 

Sometime Fellow Of Martin College And Brasen-Nase College In Oxenforde

Montana: Kessinger Publishing LLC.

Bıçak, A. (2009). Türk Düşüncesi I:Kökenler, İstanbul: Dergâh Yayınları.

Bladel, K. V. (2009). The Arabic Hermes, New York: Oxford University Pres.

Blavatsky, H. P. (2012). The Secret Doctrine, The Synthesis Of Science, Religion, And 

Philosophy, Theosophical University Press Online Edition. (21-10-2013 tarihin-

de bakılmıştır.).

Bosworth, C. E. (2010). The Encyclopedia of Islam, Edt; C.E. Bosworth, E. van Donzel, 

B. Lewis and Ch. Pellat, Assisted by F.Th. Dijkema and S. Nurit, Paris: Brill.

Breazeale, D. (1993). Fichte, early philosophical writings, New York: Cornell University 

Press.


Britannica, Concise Encyclopedia. (2006). Chicago: Encyclopaedia Britannica Inc.

Brown, B. (2008). The Wisdom of The Egyptians, Forgotten Books Pub.

Carlson, J.. V. (2008). Understanding Our Being: Introduction to Speculative Philosophy 

In The Perennial Tradition, , Washington: Catolik University of America Pres.

Copenhaver, B. (2000). Hermetica, New York: Cambridge University Pres.

Corbin, H. (1993). History of Islamic Philosophy, (Trs. L. Sherrard, P. Sherrard.)., Lon-

don: Kegan Paul International Islamic Publications for The Institute of İsmailî 

Studies.



626 / Yrd. Doç. Dr. Mustafa Said KURŞUNOĞLU

EKEV AKADEMİ DERGİSİ

Dressler, M. (2010). “Bektashi Order”, Religions Of The World, J. Melton, Gordon, Mar-

tin Baumann, Oxford: ABC-Clio.

Elıade, M. (2002). Babil Kozmolojisi ve Simyası, (Çev; Mehmet Emin Özcan.). İstanbul: 

Kabalcı.

Flowers, S. E. (1995). Hermetic Magic :The Postmodern Magical Papyrus of Abaris

York Beach: Weiser Boks.

Gadamer, H. G. (2004). Truth And Method, , New York: Bloomsbury.

Hamilton, S. (2001), Indian Philosophy: A Very Short Introduction, Oxford: OUP.

Hacı Bektaş-I Velî. (2009). Makâlât, (Yay. Hzr. Ali Yılmaz, Mehmet Akkuş, Ali Öztürk). 

Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, ss. 41-137.

Hauck, D. W. (1999). The Emerald Tablets, New York: Penguin.

Hegel, G. W. F. (2012). The Phemenology of Spirit, (trns. J. B. Baillie). New York: Do-

ver.


Holt, P.M, Lewis Bernard, Lambton Ann K.S. (2000). The Cambridge History of İslam

Vol. 2, New York: Cambridge University Press.

Huxley, A. (2009). The Perennial Philosophy, New York: Harperperennial.

İbn-i Haldun. (2008). Mukaddime: Osmanlıca Tercümesi, 3. Cilt, (çev. Pirizade Mehmet 

Sahip, Yavuz Yıldırım), İstanbul: Klasik.

İbn Umayl, Muhammad. (2003). Book of the Explanation of The Symbols, (edt. T. Abt, W. 

Madelung, T. Hofmeier, trs. Salwa Fuad, T. Abt), Zürih: Living Human Heritage 

Pub.


Jolley, K. D. (2010). Wittgenstein Key Concepts, Acumen, Durham.

Kılıç, C. (2006). Bir ile On Arası Sayılar Metafiziği (Metaphysics of Numbers from One 

to Ten), Felsefe Dünyası, 2006/1, 43, 31-55.

Kılıç, M. E. (2010). Hermesler Hermesi – İslam Kaynakları Işığında Hermes ve Hermetik 



Düşünce, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Kılıç, M. E. (1998). “Hermes” Maddesi, İslâm Ansiklopedisi, TDV, İstanbul, c.XVII, ss. 

228-232.

Lacey, A. R. (1996). A Dictionary of Philosophy, London: Routledge.

Leaman, O. (1999). Key Concepts In Eastern Philosophy, London: Routledge.

Levinas, E. (2010). Sonsuza Tanıklık, (çev. Zeynep Direk vd.). İstanbul: Metis.

Linge, D. E. (2008). Hans G. Gadamer, Philosophical Hermeneutics, (Trs. Edt. D.E. Lin-

ge). California: California University Press.

Mead, G. R. S. (2008). The Corpus Hermeticum: Initiation Into Hermetics, The Hermeti-

ca of Hermes Trismegistus, New York: Independent Publishing.



627

DOĞU DÜŞÜNCESİNDE HERMETİK RUHSAL SİMYA TECRÜBESİ 

VE HACI BEKTAŞ-I VELÎ’NİN MAKÂLÂTI

Melton, J. G. Martin Baumann. (2010). Religions Of The World, Oxford: ABC-Clio.

Nasr, Seyyid Hüseyin. (2006). Islamic Philosophy From  Its origin To the Present, New 

York: State University Press.

Palmer, R. E. (2002). Hermenötik, (çev.İbrahim Görener), İstanbul: Anka.

Quenon, R. (2001). Yatay ve Dikey Boyutların Sembolizmi, (çev.F.Topaçoğlu), İstanbul: 

İnsan Yay.

Qurrat al Ayn. (2008). Adam’s Wish Unknown Poerty of Tahirih, (ed. Trs. John Hatcher, 

Emrullah Hammer) Illinios: Baha’i Pub. Trust.

Ronca, I. (1998). Religious Symbolism in Medieval Islamic and Christian Alchemy, An-

tonie Faivre ed; Wouter J. Hanegraaft, Western Esotericism and the Science of 

Religion,  , Leuven: Peeters.

Schimmel, A. (2000). Sayıların Gizemi, çev; Mustafa Küpüşoğlu, İstanbul: Kabalcı.

Sean, M. (2001). Alchemy and Alchemists, Pocket Essentials, New York: Harpenden.

Singh, K. (2012). “Foreword”, Sri, M. Wisdom of The Rishes, Mumbai: Magenta.

Smith, G. (2008). Essence And Alchemy A Naturel History Of Perfume, New York: Nort 

Point Pres.

Starr, P. (2009). Towards a Context for Ibn Umayl Known to Chaucer as The Alchemist 

Senior, Çankaya Üniv. Fen-Edb. Fak. Journal of Arts and Sciences, 11, 61-77.

Şişman, B. (2009). Kadın Evliya Menkıbeleri, İstanbul: Şûle Yayınları.

Taylor, J. B. (2002). “Ja’far al Sadiq”, Biographical Encyclopaedia of Sufis.Central Asia 



And Middle East, (ed.N. Hanif). New Delhi: Sarup and Sons.

Three Initiates. (2010). The Kybalion A Study of The Hermetic Philosophy of Ancient 



Egypt and Greece, Los Angeles: Pacifing Publishing Studio.

Topakkaya, A. (2008). Tarihsel Materyalizm Bağlamında Max’ı Yeniden Okumak, Ulus-



larArası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(3), 378-395.

Topakkaya, A. (2011). Fichte, İstanbul: Say.

Topakkaya, A. (2011). Klasik Hint Felsefesinden Bir Örnek: Upanişadlar, Yeditepe’de 

Felsefe, 10, 212-228. 

Watson, B. (2008). Eastern Wisdom, Five Paths of Enlighment, Radford: Wilder Pub.

Wıttgensteın, L. (2007). Tractatus-Logico-Philosophicus, New York: Cosimo.

Wrıght, M.R. (1997). “Empedocles”, Routledge History of Philosophy Vol; I, From the 

Beginning to Plato, Edt; C.C.W.Taylor, ss. 175-205, London: Routledge.

Yaran, C.S. (2007). Eleştirel Deneyimcilik: Dini Tecrübede Swinburne’nin Safdillik İl-

kesine Karşı Eleştirellik İlkesi, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

15, 25-54.




628 / Yrd. Doç. Dr. Mustafa Said KURŞUNOĞLU

EKEV AKADEMİ DERGİSİ

Yılmaz, A., Akkuş, M., Öztürk. A. (2009). Alevî Bektâşi Klasikleri: Makâlât, Ankara: 

Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

İNTERNET KAYNAKLARI

http://dictionary.reference.com/browse/hermetic (11-11-2014)

http://dictionary.reference.com/browse/alchemy  (11-11-2013)

http://esscentualalchemy.wordpress.com (18-12-2013)

http://www.gnosis.org/library/grs-mead/TGH-v1/th137.html (06-11-2013)

http://gnosis.org/library/grs-mead/TGH-v2/th237.html (18-11-2013)

http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Yogacara (22-09-2013)

http://plato.stanford.edu/entries/prophecy (03-10-2013)

http://www.sacred-texts.com/egy/woe/woe07.htm ( 22-12-2013)

http://www.theosophy-nw.org/theosnw/world/general/ge-wtst.htm (06-01-2014).



: dosyalar -> makale
makale -> Araştırma Makalesi Research Article
makale -> Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi
makale -> 1 Mukaddime, Sayı 1, 2010
makale -> Xülasə Bu məqalədə dini kult və kult qrupunun yaranma səbəbləri haqqında klassik və müasir
makale -> Iğdır Üniversitesi / Iğdır University Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Social Sciences
makale -> 23 GÜvenlik kavraminin realiZM, neorealizm ve kopenhag okulu çERÇevesinde tartişilmasi dr. Övgü kalkan küÇÜksolak
makale -> Bir düşünme biçimi olarak nihilizm, hiçbir değer tanımayan görüşlerin ortak
makale -> Araştırma Makalesi/Çeviri Research Article/Translation
makale -> Xv ve XVI yüzyılların önemli kaynaklarından olan tahrir defterleri tımar sistemin
makale -> R. Arabacı & C. Çankaya / Eğitim Fakültesi Dergisi XX (1), 2007, 1-15


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə