Е. S. C ə f ə r o V f I z I k a



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə112/112
tarix26.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   104   105   106   107   108   109   110   111   112

 
296 
 
        Maye və qazlar …………………………………………………………………………………….   101 
                   Arximed qüvvəsi …………………………………………………………………………   105 
                  Mayelərin səthi gərilməsi ………………………………………………………….    109 
                   Qazın təzyiqi ………………………………………………………………………………    112 
                     İdeal qazın təzyiq düsturu  (İdeal qazın molekulyar kinetik  
                          nəzəriyyəsinin əsas tənliyi) ……………………………………………………   116 
                     Temperatur. Temperatur tarazlığı ……………………………………………..   118 
                     İdeal qazın hal tənliyi …………………………………………………………………   120 
                    Qaz qanunları ……………………………………………………………………………     121 
                     Doymuş buxar …………………………………………………...........................   125 
                     Böhran temperaturu ………………………………………………………………….  127 
                     Havanın rütubəti ………………………………………………………………………    128 
          Termodinamika  ………………………………………………………………………………      130 
                     Daxili enerji. Daxili enerjinin dəyişdirilməsi yolları   ………………….     130 
                     İstilik miqdarı. Xüsusi istilik tutumu    ………………………………………..   133 
                     Maddənin aqreqat hallarının dəyişməsi   ………………………………….    135 
                     Biratomlu ideal qazın daxili enerjisi   …………………………………………    139 
                     Termodinamikada iş     ………………………………………………………………   140 
                     Termodinamikanın I qanunu   …………………………………………………    141       
                     Termodinamikanın  II qanunu     …………………………………………..       144 
                      İstilik mühərrikləri     ………………………………………………………………     145 
ELEKTRİK HADİSƏLƏRİ          …………………………………………………………………..         147 
                      Elektrik cərəyanı     ………………………………………………………………….    153 
                      Elektrik cərəyanının təsirləri     ……………………………………………….     154 
                      Cərəyan şiddəti     …………………………………………………………………..     155 
                      Elektrik gərginliyi      …………………………………………………………………    157 
                      Dövrə hissəsi üçün Om qanunu    ……………………………………………     158 
                      Naqilin müqaviməti. Müqavimət düsturu    ……………………………..    159 
                      Elektrik cərəyanının işi və gücü      …………………………………………..     165 
                      Tam dövrə üçün Om qanunu   …………………………………………………     165 
                      Yarımkeçiricilərdə elektrik cərəyanı     ……………………………………..    169 
                      Vakuumda elektrik cərəyanı. Vakuum diodu   …………………………     174 
                      Mayelərdə elektrik cərəyanı     ………………………………………………….   176 
                      Qazlarda elektrik cərəyanı      ………………………………………………….     179 
           Elektrostatika.    Kulon qanunu      ……………………………………………………     182 
                      Elektrik sahəsinin intensivliyi    …………………………………………………    184 
                      Sahələrin superpazisiya prinsipi    ……………………………………………..   187 
                      Dielektriklər     ………………………………………………………………………….   189 


 
297 
 
                      Yüklü cismin bircins elektrostatik sahədə potensial enerjisi   …..    193 
                      Elektrik tutumu      ……………………………………………………………………    197 
MAQNİT  HADİSƏLƏRİ      …………………………………...........................................    202 
       Maqnit induksiyası vektoru     ......................................................     205 
                     Amper qüvvəsi     ..........................................................................    208 
                   
Lorens qüvvəsi   ............................................................................    209 
                     Elektromaqnit induksiya hadisəsi   ................................................   212 
         Mexaniki  rəqslər    .................................................................................   221 
          Elektrik rəqsləri    ....................................................................................  228 
        Elektrik enerjisinin generasiyası (alınması), transformasiyası 
           (çevrilməsi)  və ötürülməsi     .....................................................   236 
          Mexaniki   dalğalar.   Səs      ...................................................................   239 
        Dalğaların interferensiyası      .......................................................    243 
        Dalğaların əks olunması və sınması. Hügens prinsipi   .................    244 
                     Dalğaların difraksiyası    ................................................................    246 
          Elektromaqnit    dalğaları     .................................................................     246 
                     Elektromaqnit rəqslərinin modullaşması    ...................................   251 
OPTİKA      ........................................................................................................   252 
                     İşığın əks olunması və sınması    ....................................................   252 
       Linzalar    .......................................................................................    257   
       Linzada xəyalların qurulması    .....................................................    259 
                     İşığın dispersiyası    ......................................................................     264 
                   İşığın interferensiyası   .................................................................    265 
       İşığın difraksiyası    ......................................................................     267 
                     İşığın polyarlaşması     .................................................................     269 
                     Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi    ........................................   271  
                     Kütlə ilə enerji arasında əlaqə   .....................................................   274 
KVANT  FİZİKASI        ........................................................................................   276 
        Fotoeffekt     ..................................................................................   276 
ATOM  VƏ  NÜVƏ  FİZİKASI       .......................................................................   281 
        Elementar zərrəciklərin müşahidə və qeydəalınma üsulları   ......    282 
          Radioaktivlik      .....................................................................................    284 
          Nüvə  reaksiyaları    ................................................................................   291 
 
 
 
 
 


 
298 
 
Cəfərov  Elimxan Süleyman  oğlu 9 aprel 1955 -ci ildə  
Qərbi  Azərbaycanın  (sonradan  Ermənistan  SSR  adlandırılan) 
Kalinino   rayonunun   Soyuqbulaq   kəndində   ziyalı   ailəsində  
anadan  olmuşdur. O, 1972 -ci   ildə  orta məktəbi qızıl medalla  
bitirərək, Azərbaycan  Dövlər Universitetinin  fizika  fakültəsinə   
daxil  olmuş  və  1977  - ci  ildə   həmin  fakultəni  əla  və   yaxşı  
qiymətlərlə bitirmişdir.  
Üçillik   pedoqoji  fəaliyyətdən  sonra  Azərbaycan  SSR  
Elmlər   Akademiyasının  Fizika   İnstitutunda    elmi    fəaliyyətə   
 başlamış, 1981 – ci  ildən  isə SSRİ  EA  -nın  Moskva  şəhərində  
yerləşən, Nobel mükafatı laureatı N.N. Semyonovun rəhbərlik etdiyi Kimyəvi  - Fizika İnstitutunda 
əvvəlcə təcrübəçi-tədqiqatçı, sonra isə aspirant olmuşdur.  Həmin illərdə SSRİ EA  -nın akademiki 
V.  İ.  Qoldanskinin  rəhbərliyi  altında  qan  plazmasının  əsas  zülallarından  olan  albuminin  fəza 
quruluşunun  tədqiqi  ilə  məşğul  olmuşdur.  Tritiumla  nişanlama  metodunun  tətbiqi  tədqiqatçıya, 
ilk dəfə olaraq, molekulun səth sahəsini, polipeptid zəncirin bükülmə və molekulun səthinin kələ - 
kötürlük  əmsallarını  müəyyən  etməyə  imkan  vermişdir.    Tədqiqatçı-  alim  həmçinin  zülal 
molekulunun səthində “hidrofob ciblərin” olması ideyasının ilk dəfə təcrübi təsdiqini verə bilmiş, 
makromolekulu  intakt  domenlərə  bölməklə,  həm  domenlərarası  əraziləri  tətqiq  etmiş,  həm  də 
riyazi hesablama yolu ilə molekulu təşkil edən domenlərin sayını müəyyənləşdirmişdir.  
 
Tədqiqat işlərinin nəticələrinə görə 01.04.17 -“Kimyəvi fizika” ixtisası üzrə kimya elmləri 
namizədi (1986, Moskva ş.) və 03.00.02 – “Biofizika” ixtisası üzrə biologiya elmləri doktoru  (2004, 
Bakı ş.) elmi dərəcələri almışdır. 
E.  S.  Cəfərov    AMEA  -  nın    Radiasiya    Problemləri    İnstitutunun    Radiobiologiya 
laboratoriyasının  müdiri,  “Radiobiologiyanın  müasir  problemləri”  üzrə  Beynəlxalq  Şüranın 
üzvüdür.  Əsas  fəaliyyət  istiqaməti  radiobiologiya  və  radioekologiya  sahələridir.  Bu  sahədə 
E.S.Cəfərovun rəhbərliyi ilə Abşeron yarımadasının radionuklidlərlə lokal çirklənmə zonalarından 
birində  (Romanı  yod  zavodunun  ərazisində)  radionuklidlərin  keyfiyyət  və  kəmiyyət  tərkibi 
müəyyənləşdirilmiş,  onların  həm  torpağın  ayrı  -  ayrı  profilləri  üzrə,  həm  də  üfiqi    müstəvidə 
yayılma arealları və “torpaq - bitki” zənciri  üzrə  miqrasiya xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Həmçinin 
də  ərazini  çirkləndirən  radionuklidlərin  yaratdığı  ionlaşdırıcı  şüalanmanın  xroniki  təsir  şəraitində 
yabanı halda  formalaşmış ot  bitkilərinin biomorfoloji  və reproduktivlik xüsusiyyətləri,  bu şəraitə 
həssas  olan  fotosintez  prosesi  və  bitkilərin  antioksidant  müdafiə  sisteminin    fəaliyyəti    tədqiq 
edilmişdir.   
E.S.Cəfərov həm də Sumqayıt Dövlət Universitetində müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğuldur. 
O, Universitetin “Ekologiya və Təbiətdən İstifadə” kafedrasının professorudur. 140 - ə qədər elmi 
məqalənin, 2 müəlliflik şəhadətnaməsinin, 2 monoqrafiyanın və 2 dərs vəsaitinin müəllifidir. 
1983  -  cü  ildə    SSRİ  EA  -  nın  Kimyəvi  -  Fizika  İnstitutunun  (Moskva  ş.)  gənc  alim  və 
aspirantlarının müsabiqəsinin qalibi (II yer), 1984 -cü ildə Ümumittifaq Lenin Kommunist  Gənclər 
İttifaqının Moskva şəhəri üzrə gənc alim və aspirantların arasında keçirdiyi müsabiqənin qalibi (III 
yer) olmuşdur. 
2005-ci  ildə  biologiya  elmləri  sahəsində    xidmətinə  görə  AMEA  –nın  Rəyasət  Heyətinin 
Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur. 
 
 
 


 
295 
 
                                      MÜNDƏRICAT 
MEXANİKA……………………………………………………………………………………………………..     5 
          Kinematika …………………………………………………………………………………………..     5 
                   Vektorlar üzərində əməllər …………………………………………………………..   11 
                  Düzxətli bərabərsürətli hərəkət …………………………………………………….   15 
Orta sürətin tapılması …………………………………………………………………..   18 
Düzxətli bərabərsürətli olmayan hərəkət ……………………………………..   20 
Düzxətli bərabəryeyinləşən hərəkətdə sürət və yerdəyişmə …………   22 
Düzxətli bərabəryavaşıyan hərəkətdə sürət və yerdəyişmə ………….   25 
Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkət ………………………………………………..   29 
         Dinamika ……………………………………………………………………………………………….   35 
Nyutonun I qanunu ……………………………………………………………………..    35 
Nyutonun II qanunu. Qüvvə ………………………………………………………….   38 
Nyutonun III qanunu …………………………………………………………………….   42 
Ümumdünya cazibə qanunu …………………………………………………………   44 
Ağırlıq qüvvəsi ……………………………………………………………………………..    46 
Cismin çəkisi ………………………………………………………………………………..    48 
Elastiki qüvvə ………………………………………………………………………………     51 
Sürtünmə qüvvəsi  ……………………………………………………………………….    57 
Mexaniki iş  ………………………………………………………………………………….    58 
Güc ………………………………………………………………………………………………    60 
İş və cismin hərəkət sürətinin dəyişməsi arasında əlaqə ……............   61 
Ağırlıq qüvvəsinin işi …………………………………………………………………….   62 
Tam enerjinin saxlanması qanunu ………………………………………………     64 
Elastiki qüvvənin gördüyü iş ……………………………………………………….      65 
Sürtünmə qüvvəsinin işi ………………………………………………………………     66 
Qüvvə və impuls ………………………………………………………………………….    66 
Ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında hərəkət ………………………………………    69 
Yerin süni peykləri. Kosmik sürətlər …………………………………………….    77 
Sürtünmə qüvvəsinin təsiri altında hərəkət …………………………………     79 
                  Mail müstəvi üzrə hərəkət …………………………………………………………..    81 
         Statika  …………………………………………………………………………………………………    87 
                    Fırlanma olmayan halda cisimlərin tarazlıq şərti ………………………..     88 
                  Fırlanma oxu olan cisimlərin tarazlıq şərti   ………………………………….   88 
                  Tarazlığın növləri …………………………………………………………………………    93 
MOLEKULYAR FİZİKA ……………………………………………………………………………………    95 
                  Materiya. Maddə. Maddə quruluşu haqqında əsas müddəalar…….    95 
                  Nisbi atom və nisbi molekul kütləsi   ……………………………………………     99 


 
296 
 
        Maye və qazlar …………………………………………………………………………………….   101 
                   Arximed qüvvəsi …………………………………………………………………………   105 
                  Mayelərin səthi gərilməsi ………………………………………………………….    109 
                   Qazın təzyiqi ………………………………………………………………………………    112 
                     İdeal qazın təzyiq düsturu  (İdeal qazın molekulyar kinetik  
                          nəzəriyyəsinin əsas tənliyi) ……………………………………………………   116 
                     Temperatur. Temperatur tarazlığı ……………………………………………..   118 
                     İdeal qazın hal tənliyi …………………………………………………………………   120 
                    Qaz qanunları ……………………………………………………………………………     121 
                     Doymuş buxar …………………………………………………...........................   125 
                     Böhran temperaturu ………………………………………………………………….  127 
                     Havanın rütubəti ………………………………………………………………………    128 
          Termodinamika  ………………………………………………………………………………      130 
                     Daxili enerji. Daxili enerjinin dəyişdirilməsi yolları   ………………….     130 
                     İstilik miqdarı. Xüsusi istilik tutumu    ………………………………………..   133 
                     Maddənin aqreqat hallarının dəyişməsi   ………………………………….    135 
                     Biratomlu ideal qazın daxili enerjisi   …………………………………………    139 
                     Termodinamikada iş     ………………………………………………………………   140 
                     Termodinamikanın I qanunu   …………………………………………………    141       
                     Termodinamikanın  II qanunu     …………………………………………..       144 
                      İstilik mühərrikləri     ………………………………………………………………     145 
ELEKTRİK HADİSƏLƏRİ          …………………………………………………………………..         147 
                      Elektrik cərəyanı     ………………………………………………………………….    153 
                      Elektrik cərəyanının təsirləri     ……………………………………………….     154 
                      Cərəyan şiddəti     …………………………………………………………………..     155 
                      Elektrik gərginliyi      …………………………………………………………………    157 
                      Dövrə hissəsi üçün Om qanunu    ……………………………………………     158 
                      Naqilin müqaviməti. Müqavimət düsturu    ……………………………..    159 
                      Elektrik cərəyanının işi və gücü      …………………………………………..     165 
                      Tam dövrə üçün Om qanunu   …………………………………………………     165 
                      Yarımkeçiricilərdə elektrik cərəyanı     ……………………………………..    169 
                      Vakuumda elektrik cərəyanı. Vakuum diodu   …………………………     174 
                      Mayelərdə elektrik cərəyanı     ………………………………………………….   176 
                      Qazlarda elektrik cərəyanı      ………………………………………………….     179 
           Elektrostatika.    Kulon qanunu      ……………………………………………………     182 
                      Elektrik sahəsinin intensivliyi    …………………………………………………    184 
                      Sahələrin superpazisiya prinsipi    ……………………………………………..   187 
                      Dielektriklər     ………………………………………………………………………….   189 


                                           
 
 
Elimxan Süleyman oğlu Cəfərov 
 
 
                                                            F İ Z İ K A 
 
 
 
Üz qabığının tərtibatı                                     .............................. 
Kompyüterdə səhifələyib                            ..................................                            
 
 
 
                 Yüğülmağa verilib :    ...............        Çapa imzalanıb   ............... 
                 Fopmarı ..............................................     Ofset kağızı 
                 Sayı  ........ nüsxə.   Qiyməti : müqavilə ilə  
 
                                              “
Elm
”   mətbəəsi 
 


 
297 
 
                      Yüklü cismin bircins elektrostatik sahədə potensial enerjisi   …..    193 
                      Elektrik tutumu      ……………………………………………………………………    197 
MAQNİT  HADİSƏLƏRİ      …………………………………...........................................    202 
       Maqnit induksiyası vektoru     ......................................................     205 
                     Amper qüvvəsi     ..........................................................................    208 
                   
Lorens qüvvəsi   ............................................................................    209 
                     Elektromaqnit induksiya hadisəsi   ................................................   212 
         Mexaniki  rəqslər    .................................................................................   221 
          Elektrik rəqsləri    ....................................................................................  228 
        Elektrik enerjisinin generasiyası (alınması), transformasiyası 
           (çevrilməsi)  və ötürülməsi     .....................................................   236 
          Mexaniki   dalğalar.   Səs      ...................................................................   239 
        Dalğaların interferensiyası      .......................................................    243 
        Dalğaların əks olunması və sınması. Hügens prinsipi   .................    244 
                     Dalğaların difraksiyası    ................................................................    246 
          Elektromaqnit    dalğaları     .................................................................     246 
                     Elektromaqnit rəqslərinin modullaşması    ...................................   251 
OPTİKA      ........................................................................................................   252 
                     İşığın əks olunması və sınması    ....................................................   252 
       Linzalar    .......................................................................................    257   
       Linzada xəyalların qurulması    .....................................................    259 
                     İşığın dispersiyası    ......................................................................     264 
                   İşığın interferensiyası   .................................................................    265 
       İşığın difraksiyası    ......................................................................     267 
                     İşığın polyarlaşması     .................................................................     269 
                     Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi    ........................................   271  
                     Kütlə ilə enerji arasında əlaqə   .....................................................   274 
KVANT  FİZİKASI        ........................................................................................   276 
        Fotoeffekt     ..................................................................................   276 
ATOM  VƏ  NÜVƏ  FİZİKASI       .......................................................................   281 
        Elementar zərrəciklərin müşahidə və qeydəalınma üsulları   ......    282 
          Radioaktivlik      .....................................................................................    284 
          Nüvə  reaksiyaları    ................................................................................   291 
 
 
 
 
 

Document Outline

  • Пустая страница



Dostları ilə paylaş:
1   ...   104   105   106   107   108   109   110   111   112


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə