Е. S. C ə f ə r o V f I z I k a



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə16/112
tarix26.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   112

 
40 
 
vardır.  Qüvvənin  təsir  yaradan  səbəb  olmasını  nəzərə  alsaq,  deyə  bilərik    ki, 
qüvvənin  təsiri  həm  onun  ədədi  qiymətindən,  həm  də  istiqamətindən  asılı 
olmalıdır. Başqa sözlə desək, kiçik qüvvənin kiçik, böyük qüvvənin isə böyük təsir 
yaratması  ilə  yanaşı,  eyni  bir  qüvvənin  də  bir  istiqamətdə  təsiri,  digər 
istiqamətdəki təsirindən fərqli olmalıdır.  
Qüvvə  həm  də  tətbiq  nöqtəsi  olan  vektorial  kəmiyyətdir,  yəni  qüvvənin 
yaratdığı    təsir  həmçinin    onun    hansı  nöqtəyə    tətbiq    olunmasından    asılıdır. 
Deməli,  eyni  bir  qüvvə  bir  nöqtəyə  tətbiq  olunanda  verilmiş  istiqamətdə  bir, 
həmin  qüvvə  həmin  istiqamətdə  digər  nöqtəyə  tətbiq  olunanda  isə  başqa  təsir 
yaradır.  
Qüvvəni    dinamometr    adlanan    cihazla    ölçürlər.    Dinamometrin    əsas 
hissəsini elastiki yay təşkil edir və onun  iş prinsipi  Huk  qanununa (bax, Elastiki 
qüvvə) əsaslanır.  
Qüvvələrin  toplanması.  Ədədi  qiymətləri  cəbri  toplanan  skalyar 
kəmiyyətlərdən fərqli olaraq, vektorial kəmiyyətlər   həndəsi (xətlərin köməyi ilə) 
toplanırlar.  Başqa  sözlə  desək,  vektorial  kəmiyyətləri  toplayarkən  onların  ədədi 
qiymətləri  ilə  yanaşı, həm  də  istiqamətləri nəzərə  alınır.  Qüvvələrin toplanması, 
başqa sözlə, əvəzləyici qüvvənin tapılması deməkdir.  
Əvəzləyici qüvvə - cismə tətbiq olunmuş bir neçə qüvvənin birgə göstərə 
biləcəyi qədər təsir göstərə bilən qüvvədir.  
Qüvvələrin toplanmasının bir neçə halına baxaq: 
1.         
 
   olsun  ( cismə  tətbiq                                    
olunmuş qüvvələr bir düzxətt üzrə  olmaqla,        
 
                                            
 
           
bir - birinin əksinə yönəlib - şəkil 49):                                                                         
 
  
                                                    
       
                                                                                                         Şəkil 49.                                                                                                                                                                    
Bu  halda,  əvəzləyici   qüvvə modulu                        
 böyük  qüvvədən  modulu    kiçik  qüvvə  çıxılmaqla  tapılır,  istiqaməti  isə  modulu  böyük 
qüvvə istiqamətində olur:  
                                        
       
  
     
 
   
 
     (  
 
   
 
 . 
              
Bir –  birinin  əksinə   yönəlmiş  qüvvələr  modulca   bərabər    olduqda  isə
                         
(   
 
        
 
     əvəzləyici qüvvə sıfır olur:   
  
 = 0   olar. 


 
41 
 
 
 
2
.    
      
 
   
olsun   ( cismə   tətbiq
                                                               
 
           
olunmuş qüvvələr bir düzxətt üzrə 
olmaqla,  
                                                     
 
 
                                           
                                                                                                   
 
eyni  istiqamətdə   yönəlib  - şəkil 50):                                                                  
  
                                                          
                                                                                                
Bu    halda,     əvəzləyici    qüvvənin                               Şəkil 50.                                                                                                                                                                                                                                                         
modulu  toplanan  qüvvələrin modullarının  
cəminə bərabər,  istiqaməti  isə  onlarla  eyni  istiqamətli olur:    
  
     
 
   
 
   . 
3.          
 
  
olsun  ( cismə  tətbiq                                             
olunmuş qüvvələr bir-birinə perpendikulyar                         
 
                           
  
                                                          
                                                                                                    
yerləşib (şəkil 51):                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       
Bu  halda, əvəzləyici  qüvvə  Pifaqor                                                          
 
 
 teoreminə əsasən tapılır :  
  
 
     
  
 
    
 
  

Buradan  isə    
  
    
 
 
   
 
 
     alınır.
                                        
Şəkil 51.
 
Cismə  tətbiq  olunmuş  qüvvələr  ixtiyari 
  
bucağı  əmələ  gətirən  hal  üçün    
isə  əvəzləyici qüvvə kosinuslar teoreminə əsasən  tapılır ki, bu halda  da  o 
 
  
      
 
 
   
 
  
    
 
 
 
                                                                 
 
 
 
və   yaxud     da                                                                                         
 
  
                                                    
      
                                                                                                   
 
olmasını nəzərə almaqla                                                                                     
 
 
 
  
      
 
 
   
 
  
    
 
 
 
         kimi təyin                             Şəkil 52
.
 
 olunur  (şəkil 52).
                                                             
Təzyiq.    Qeyd  etdiyimiz  kimi,    qüvvənin  təsiri  onun  ədədi  qiymətindən, 
istiqamətindən və tətbiq nöqtəsindən asılıdır.  Aydın olmuşdur ki, qüvvənin təsiri 
həm də onun təsir etdiyi səthin sahəsindən asılı olur. Daha dəqiq desək, qüvvənin 
təsir  etdiyi  səthin  sahəsi  böyüdükcə,  eyni  bir  qüvvənin  yaratdığı  təsir  kiçilir  və 
əksinə.  
 
Qüvvənin    təsirinin     onun    təsir    etdiyi    səthin  sahəsindən    asılılığını    
«təzyiq»   adlanan   parametr   xarakterizə  edir.  Təzyiq  « »  ilə  işarə  olunur  və
    
 
 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   112


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə