Əlyazması hüququnda m a h m u d L u t ü r k a y r ə Ş a d ə T



Yüklə 0.57 Mb.

səhifə22/22
tarix14.09.2018
ölçüsü0.57 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22

67 

 

Cədvəl 3.6. 



Uzunmüddətli və qeyri-maddi aktivlərin təhlili  

(manat) 

Balansın aktivi və passivinin bölmələri və 

maddələri

 

İlin 

əvvəlinə

 

İlin 

sonuna

 

Hesabat 

dövrü 

ərzində 

artma (+), 

azalma (-)

 

A

 

1

 

2

 

3

 

Balansın aktivinin I bölməsindən

 

1. Uzunmüddətli və qeyri-maddi aktivlər



 

1.1. Uzunmüddətli aktivlər

 

1.2. Qeyri-maddi aktivlər



 

 

 



529388

 

17



 

 

 



698538

 

31



 

 

 



+169150

 

+14



 

Yekunu 


 

529405


 

698569


 

169164


 

Passivin II bölməsindən

 

 

 



 

1. Uzunmüddətli maliyyə öhdəliklri

 

-

 



294699

 

+294699



 

Passivin I bölməsindən

 

 

 



 

2. Xüsusi vəsait mənbələri

 

1036651


1

 

984347



1

 

-52304



 

O cümlədən:

 

2.1. Uzunmüddətli və qeyri-maddi aktivlərin 



örtülməsinə yönəldilməsi

 

 



 

529405


 

 

 



403870

2

 



 

 

-125535



 

2.2. Cari (dövriyyə) aktivlərinin (xüsusi 

dövriyyə vəsaitinin) örtülməsinə istifadə 

olunan xüsusi vəsait mənbələri

 

 

507246



2

 

 



580477

3

 



 

+73231


 

 

Analitik  cədvəldə  verilən  məlumatların  çoxu  maliyyə  vəziyyətinin  əsas 

informasiya  bazası  kimi  götürdüyümüz  balansda  verilmişdir.  Lakin,  mühasibat 

balansında  uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin,  habelə  xüsusi  dövriyyə 

aktivlərinin  örtülməsinə  istifadə  olunan  vəsait  mənbələri  verildiyinə  görə  təhlil 

zamanı bu göstəriciləri əlavə hesablamalar aparmaqla təyin etmək tələb olunur. 




68 

 

1.  İlin  əvvəlinə  və  sonuna  xüsusi  vəsait  mənbələrini  təyin  edən  zaman 



qarşıdakı xərc və gəlirlər üçün ehtiyatlar da hesablamaya daxil edilir: 

a)  İlin əvvəlinə: 1056629+122=1036651 manat; 

b)  İlin sonuna: 983423+924=984347 manat olur. 

2.  Uzunmuddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin  örtülməsinə  yönəldilən  xüsusi 

vəsait  məbləği  3-cü  sətir  üzrə  yekun  məbləğindən  uzunmüddətli  maliyyə 

öhdəlikləri məbləğini çıxmaqla təyin edilir: 

Bizim  misalımızda  uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin  örtülməsinə 

yönəldilən xüsusi vəsait məbləği: 

a)  İlin əvvəlinə 529405-0=529405 manat; 

b)  İlin sonuna 698569-294699=403870 manat olur. 

3.  Cari  aktivlərin,  yəni  xüsusi  dövriyyə  vəsaitinin  örtülməsinə  yönəldilən 

xüsusi  vəsait  məbləği  cəmi  xüsusi  vəsait  mənbələri  məbləğindən 

uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin  örtülməsinə  yönəldilən  məbləği 

çıxmaqla təyin edilir: 

Bizim misalımızda bu göstəricilər: 

a)  İlin əvvəlinə 1036651-529405=507246 manat; 

b)  İlin sonuna 984347-403870=580477 manat olur. 

Analitik  cədvəldə  verilən  məlumatlardan  istifadə  etməklə  uzunmüddətli  və 

qeyri-maddi  aktivlərin  örtülməsi  mənbələrinin  hərəkətinin  –  artması,  yaxud 

azalmasını təhlil etmək mümkündür. 

Verilən  məlumatlardan  göründüyü  kimi,  müəssisənin  xüsusi  vəsait  mənbələ-

rinin və uzunmüddətli  maliyyə qoyuluşlarının cəmi məbləği ilin əvvəlinə 1036651 

manat və ilin sonuna 294699+984347=1279046 manat olmuşdur. 

Mühasibat balansının passivinin II bölməsində və yuxarıdakı analitik cədvəldə 

verilən məlumatlardan göründüyü kimi, təhlil apardığımız müəssisədə ilin əvvəlinə 

uzunmüddətli bank kreditləri  və uzunmüddətli borclar üzrə  məbləğlər olmamışdır. 

Deməli,  ilin  əvvəlinə  olan  məlumata  görə  müəssisədə  mövcud  olan  bütün 

uzunmüddəttli  və qeyri-maddi aktivlər onun  xüsusi  vəsait  mənbələri  hesabına tam 

həcmdə  örtülmüş  və  bu  məqsədlərə  cəlb  edilmiş  vəsait  mənbələrindən  istifadə 



69 

 

olunmamışdır.  Lakin,  ilin  sonuna  olan  məlumatlardan  göründüyü  kimi,  müəssisə 



uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivləri  tamamlamaq  üçün  294699  manat 

məbləğində  uzunmüddətli  bank  kreditlərindən  istifadə    etmişdir.  Deməli,  ilin 

sonuna  uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin  294699*100:698569=42,2  faizi 

cəlb  edilmiş  vəsait,  100,0-42,2=57,8%  isə  xüsusi  vəsait  mənbələri  hesabına 

örtülmüşdür. 

Bu hal hesabat ili ərzində cari aktivlərin çoxaldılması üçün daha çox səy gös-

tərilməsi  və  müəssisənin  xüsusi  vəsaitindən  dövriyyə  aktivlərinin  yaradılması  və 

çoxaldılmasına yönəldilən vəsait payının artması ilə izah olunur. 

Mühasibat balansından göründüyü kimi,  müəssisənin cari aktivləri (aktivin II 

və  III  bölmələrinin  cəmi)  ilin  sonunda  ilin  əvvəli  ilə  müqayisədə  582073  manat 

(1100970-518897) yaxud 112,18% artmış və müəssisə vəsaitinin ümumi həcmində 

onun payı 49,49%-dən 61,18-dək çoxalmışdır. 

Analitik  cədvəldə  verilən  məlumatrlardan  göründüyü  kimi,  cari  (dövriyyə) 

aktivlərinin,  yəni  xüsusi  dövriyyə  vəsaitinin  örtülməsinə  yönəldilən  xüsusi  vəsait 

mənbələri  ilin  əvvəli  ilə  müqayisədə  580477-507246=+73231  manat  çox 

olmuşdur. Beləliklə, də müəssisənin cari aktivlərinin hesabat ilinin əvvəlinə  

75

.

97



518897

1000


*

507246


 faizi, ilin sonuna isə 

72

.

52



1100970

100


*

580477


faizi xüsusi dövriyyə vəsaiti hesabına örtülmüşdür. 

Apardığımız  hesablamalarda  uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin 

örtülməsi  bütövlükdə  araşdırılır.  Lakin,  təcrübədə  uzunmüddətli  və  qeyri-maddi 

aktivlərin  ayrı-ayrı  növlərinin  maliyyələşdirilməsi  mənbələri,  az  da  olsa  fərqlənir. 

Bir  qayda  olaraq,  əsas  vəsait  və  uzunmüddətli  maliyyə  qoyuluşları  (pay  və 

səhmlər,  istiqrazlar,  verilmiş  borclar,  kənar  müəssisə  və  təşkilatlara  qoyulan 

investisiyalar), qeyri-maddi aktivlər  müəssisənin  xüsusi  vəsaiti, həm  istehsal,  həm 

də  qeyri-istehsal  təyinatlı  kapital  qoyuluşları  üzrə  bitməmiş  istehsal,  quraşdırmaq 

tələb olunan avadanlıqların əldə edilməsinə məsrəflər uzunmüddətli bank kreditləri 




70 

 

və  borclar,  habelə  bu  qəbildən  olan  digər  uzunmüddətli  aktivlər  cəlb  edilmiş 



vəsaitlər hesabına örtülür. 

Təhlil  apardığımız  müəssisədə  uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin  ayrı-

ayrı növlərinin örtülməsi mənbələrinə dair informasiya aşağıdakı analitik cədvəldə 

verilir (cədvəl 3.6.). 



Cədvəl 3.6. 

Uzunmüddətli və qeyri-maddi aktivlərin örtülməsi mənbələri 

(manatla) 

Uzunmüddə

tli 

 

və qeyri-

maddi 

aktivlər

 

İlin 

əvvə

 

linə

 

İlin 

sonu

 

na

 

Hesaba

t ili ər-

zində 

artma 

(+), 

azalma 

(-)

 

Uzunmüddə

tli və qeyri-

maddi 

aktivlərin 

örtülməsi 

mənbələri

 

İlin 

əvvə-

 

linə

 

İlin 

sonu

 

na

 

Hesaba

t dövrü 

ərzində 

artma 

(+), 

azalma 

(-)

 

A

 

1

 

2

 

3

 

4

 

5

 

6

 

7

 

1. Qurtarma-

mış kapital 

qoyuluşları

 

489


 

16222


 

+15733


 

1. Uzunmüd-

dətli maliyyə 

öhdəlikləri

 

-

 



29434

7

 



+29434

7

 



2. Quraşdırı-

lası avadan-

lıqlar

 

210



 

1565


 

+1355


 

1.1. Bank 

kreditləri

 

-



 

29434


7

 

+29434



7

 

Yekunu 



 

699


 

17787


 

+17088


 

2. Uzunmüd-

dətli və qey-

ri-maddi 

aktivlərin 

örtülməsinə 

istifadə olu-

nan xüsusi 

52940

5

 



40387

0

 



-

125535


 

3. Əsas 


vəsaitlər

 

52834



0

 

67838



2

 

+15005



2

 

4. Uzun-



müddətli 

maliyyə 


öhdəlikləri

 

349



 

2370


 

+1881


 


71 

 

5. Qeyri-



maddi ak-

tivlər


 

17

 



31

 

+14



 

vəsait mən-

bələri

 

Yekunu 



 

52870


6

 

68057



0

 

152075



 

Cəmi 


 

52940


5

 

69857



0

 

+16916



5

 

Cəmi 



 

52940


5

 

69857



0

 

+16916



5

 

 

Cədvəldə 

verilən 


məlumatlardan 

göründüyü 

kimi, 

hesabat 


ilində 

uzunmüddətli  və  qeyri-maddi  aktivlərin  həcmi  +169165*100:529405=+31,95  faiz 

artan  şəraitdə,  bu  aktivlərin  örtülməsinə  istifadə  olunan  vəsait  mənbələri  -

125535*100:529405=-23,71 faiz azalmışdır. 

Hesabat  ilində  bank  kreditləri  hesabına  örtülməli  olan  qurtarmamış  kapital 

qoyuluşu  işləri  və  quraşdırmaq  üçün  avadanlıqların  əldə  edilməsinə  vəsait  sərfi 

17088 manat artmışdır. Bu məqsəd üçün 294347 manat məbləğində xüsusi təyinatlı 

bank  krediti  yaranmışdır.  Deməli,  ilin  sonuna  faktiki  mövcud  olan  uzunmüddətli 

kredit  məbləğinin  277259  manatı  (294347-17088),  yaxud  94,19  faizi 

(277259*100:294347)  təyinata  uyğun  sərf  edilməmiş,  başqa  sözlə  desək, 

müəssisənin  xüsusi  vəsaiti  mənbələri  hesabına  örtülməli  qeyri-maddi  aktivlərin 

əldə edilməsinə və uzunmüddətli maliyyə qoyuluşlarına sərf edilməmişdir. 

Lakin, bu nəticəni dəqiq hesab etmək olmaz. Çünki, mühasibat balansında ilin 

əvvəlinə  mövcud  olan  əsas  vəsait,  qeyri-maddi  aktivlər,  quraşdırmaq  üçün 

avadanlıqlar  və  qurtarmamış  kapital  qoyuluşları  üzrə  uzunmüddətli  aktivlərin 

örtülməsində  xüsusi  və  cəlb  edilmiş  vəsait  mənbələrinin  payını  xarakterizə  edən 

məlumatlar yoxdur.  



72 

 

NƏTİCƏ  



 

1.  Bir  sıra  hallarda  müəssisələrldə  isiqrazların  buraxılışı  prospekt  –  sənədin 

köməyi ilə rəsmiləşdirilir. Bu prospektdə müəssisənin adittor yoxlamasından 

keçən  maliyyə  hesabatının  məzmunu,  satışın  şərtləri  və  habelə  müəssisənin 

kommersiya  fəaliyyətinin  xarakteri  göstərilir.  İnvestorları  cəlb  etmək  üçün 

maliyyə  xarakterli  mətbuatda  anderrayterin  siyahısı  ilə  birlikdə  buraxılmış 

istiqrazlar haqqında elanların dərc etdirilməsi  məqsədə uyğundur. 

2.  Beynəlxalq  uçot  praktikasında  dəmir  yolu,  aviasiya  və  digər  nəqliyyat 

vasitələrinə biletlərin satılması, qəzet  və jurnallara abunə,  icarəyə  götürülən 

əmlakdan  icarə  öhdəlikləri  və  s.  öhdəlikləri  əks  etdirmək  üçün  hesablar 

planına «Qazanılmamış sərvətlər» və yaxud «Avans qaydasında əldə olunan 

gəlirlər»  adlı  passiv  hesab  açmaq  nəzərdə  tutulmuşdur.  Belə  bir  hesabın 

respublikanın uçot praktikasında tətbiqi məqsədəuyğun olardı. 

3.  Maliyyə  vəziyyətinin  gərginliyi  və  dövriyyə  kapitalının  çatışmaması  şəra-

itində  müəssisə  özünün  qısamüddətli  borclarını  uzunmüddətli  borclara 

çevirməyə cəhd göstərə bilər. Belə halda müəssisə həmin xərclərin ödənmə-

sini  cari  aktivlər  hesabına  uzatmaq  imkanına  malikdir.  Beynəlxalq 

standartlara  görə  borclu  müəssisə  maliyyə  hesabatında  qısamüddətli 

öhdəlikləri  uzunmüddətli  öhdəliklərə  çevirmək  imkanını  respublika 

müəssisələrinə  də  şamil  etmək  onların  maliyyə  sabitliyinin  təmin 

olunmasına əlverişli şərait yaradardı. 

4.  Uzun  müddət  fəaliyyət  göstərən  müəssisələrdə  elə  vəziyyət  ola  bilər  ki, 

nizamnamə kapitalı dövriyyə  vəsaitlərinin  maliyyələşdirilməsi  üçün  istifadə 

olunsun.  Bu  o  hallarda  mümkün  olur  ki,  nizamnamə  kapitalı  əvvəlcə  əsas 

vəsaitlərə  qoyulmuş,  daha  sonra  belə  əsas  vəsaitlər  tamamilə  köhnəlmiş  və 

təsərrüfatdan  çıxmış,  yeni  əsas  vəsaitlər  uzunmüddətli  kreditlər  və  yaxud 

mənfəət  hesabına  əldə  olunmuşdur.  Dövriyyə  vəsaitlərini  maliyyələşdirən 

nizamnamə  kapitalının  məbləğini  müəyyənləşdirmək  üçün  nizamnamə 




73 

 

kapitalının  məbləğindən  uzunmüddətli    və  qeyri-maddi  aktivlərə  qoyulan 



xüsusi vəsaitlərin məbləğini çıxmaq lazımdır. 

5.  Müəssisədə  təhlil  aparan  təhlilçi  kreditor  borclarının  növləri  və  müddətləri 

haqda  mövcud  olan  informasiyaların  etibarlılığına  tamamilə  inanmalıdır. 

Bunun  üçün  rəhbərliyin  birbaşa  təsdiq  etdiyi  kontrakt  və  müqavilələrin 

öyrənilməsi,  müəssisənin  borcları  və  öhdəlikləri  haqda  məlumatların 

müqayisəsinə ciddi fikir verilməlidir.  

6.  Müəssisədə  öhdəliklərin  uçotunu  səhmana  salmaq  üçün  aktivlərin, 

öhdəliklərin,  kapitalın,  gəlirlərin  və  xərclərin  uçotu  üzrə  yeni  təlimatlar 

hazırlanması və onların müxtəlif madələri biri-digərini tamamlamalıdır.  

7.  Öhdəliklərin  uçotunun  tənzimlənməsi  prosesinə  hər  şeydən  əvvəl  qüvvədə 

olan  Vergi  Məcəlləsi  ciddi  təsir  göstərir.    Vergi  məcəlləsinin  müxtəlif 

maddələrinin  (xüsusən  də  müəssisələrlə  qarşılıqlı  münasibətlərinə  birbaşa 

aidiyyatı olan) şəffaflığının artırılmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. 



74 

 

ƏDƏBIYYAT   SIYAHISI: 



 

 

1.  «Mühasibat  uçotu  haqqında»  Azərbaycan  Respublikasının  29  iyun  2004-cü  il 

tarixli Qanunu 

2.  «Auditor xidməti haqqında Azərbaycan Respublikasının 1994-cü il 16 sentyabr 

tarixli 882 saylı Qanunu» 

3.  «Azərbaycan  Respublikasının  Vergi  Məcəlləsi  haqda  2001-ci  il  11  iyul  tarixli 

Qanun» 

4.  Nazirlər  Kabinetinin  «Beynəlxalq  Mühasibat  uçotu  Standartlarına  keçmək 



məqsədilə Milli Mühasibat  uçotu Standartlarının 2003-2007-ci illərdə hazırlan-

ması və tətbiqi üzrə Proqramı» (20 fevral 2003-cü il tarixli 29 saylı qərar). 

5.  «Müəssisənin  mühasibat  uçotunun  hesablar  Planı  və  onun  tətbiqinə  dair 

məlumat» (Respublika Maliyyə Nazirliyinin 20 oktyabr 1995-ci il tarixli    İ-94 

saylı əmri). 

6.  «Müəssisənin illik mühasibat hesabları və onların tərtibi qaydaları» (Respublika 

Maliyyə Nazirliyinin 15 sentyabr 1995-ci il tarixli 16-3/33 saylı qərarı). 

7.  «Müəssisələrin  Uçot  Siyasəti  haqqında  Əsasnamə»  (Respublika  Maliyyə 

Nazirliyinin 23 yanvar 1997-ci il tarixli 5 saylı əmri). 

8.  «Mühasibat (maliyyə) uçotu» -  dərslik, 35 ç.v. –  2003-cü il (müəlliflər kollek-

tivi tərəfindən). 

9.  S.M.Səbzəliyev,  R.Ş.Hacıyev  –  «Auditin  əsasları»  -  dərslik,  31,0  ç.v.  2003-cü 

il. 

10.  S.M.Səbzəliyev –  «Mühasibat (maliyyə)  hesabatı»- dərs  vəsaiti 16 ç.v.- 2003-



cü il. 

11.  Q.R.Rzayev  –  «Beynəlxalq  mühasibat  uçotu  və  audit»  dərs  vəsaiti,  10,8  ç.v. 

2000-ci il. 

12.  Q.R.Rzayev – «Beynəlxalq mühasibat uçotu standartları və maliyyə hesabatı», 

dərs vəsaiti, 11ç.v. 2004-cü il. 

13. О.В.Соловьева. МСФО и ГААП: учет и отчетность. М, 2003. 




75 

 

14. Н.Н.Хохонова.  Международные  стандарты  финансовой  отчетности. 



Ростов-на-Дону, 2002. 

15.  Т.И.Малькова. Теория и практика международного бухгалтерского учета. 

Санкт-Петербург, 2001. 

16.  О.В.Рожнова.  Международные  стандарты  бухгалтерского  учета  и 

финансовой отчетности. М, 2003. 

17.  Нидлз  Б,  Андерсон  Х,  Копдуелл  Д,  Принципы  бухгалтерского  учета.  М, 

1994. 

18.  Качалин  В.В.  Финансовый  учет  и  отчетность  в  соответствии  со 



стандартами GAAP. М, 1998. 

19.  Мюллер Г. И др. Учет: международная перспектива. Минск, 1996. 

20.  Ж.Ришар. Бухгалтерский учет: теория и практика. М, 2000 

21. Соколов Я.В. Бухгалтерский учет: от истоков до наших дней. М, 1996 

22.  Соколов Я.В. Основы теории бухгалтерского учета. М, 2000. 

23.  Соловьева О.В. Зарубежные стандарты учета и отчетности. М, 1998. 

24.  Стуков  С.А.,  Стуков  Л.С.  Международная  стандартизация  и  гармониза-

ция учета и отчетности. М, 1998. 

25.  Хендриксон Э.С., Ван Бреда М.Ф. Теория бухгалтерского учета. М, 1997. 

26.   Шнейдман  Л.З.  Тенденции  регулирования  бухгалтерского  учета  в 

международной практике. М, 1997. 

27. Т.Морозова. Международные стандарты финансовой отчетности. М. 2012  

28.  Р.Алборов. принципы и основы бухгалтерского учета. М. 2006. 

29.  З.Кирянова. теория   бухгалтерского учета. М. 1998. 

30.  Н.Кондраков. Бухгалтерский учет. М. 2008. 

31.  Т.Рогуленко. Бухгалтерский учет. М. 2009. 

32.  S.Səbzəliyev, V.Quliyev. İdarəetmə uçotu. Bakı-2014. 

33. S.səbzəliyev, Q.Abbasov. Xidmər sahələrində mühasibat uçotu. Bakı-2015. 



34. Ə.Sadıqov. Mühasibat uçotu. Bakı-2015. 

: application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


Dostları ilə paylaş:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə