Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə31/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   232

65 

 

Bu  zaman Hü laku lar dövlətinin ərazisində 75  zərb xana var  idi. Səlmas, Urmiya və 



Sarayi-Mənsuriyyədə  yeni  zərb xanalar  açıldı.  Bə rdə,  Gəncə,  Təbriz,  Marağa, 

Naxçıvan,  Beyləqan,  Qazaniyyə  (ġənbi-Qazan)  zərb xanaları  ö z  fəaliyyətlərini 

bərpa etdilər. 

Ulcaytu  xanın (1304-1316) hakimiyyəti dövründə vəziyyət yenidən dəyiĢdi. 

Müxtəlif tipli pullar buraxılır, sikkələrin çəkisi və  dəyəri aĢağı düĢür, zərb xanaların  

sayı  azalırdı.  Su ltan  Əbu  Səidin  hakimiyyəti  illərində  (1316 -1335)  pu lun  yüksək 

əyarlığ ı nisbətən saxlanılırd ı,  lakin sikkənin çəkisi tədricən və ardıcıl Ģəkildə aĢağı 

enirdi.  Bununla  əlaqədar  olaraq  sikkələrin  alıcılıq  qabiliyyəti  və  real  dəyəri 

nisbətən aĢağı düĢmüĢdü. 

ġəhərlər. Monqol qoĢunlarının baĢlıca hücum obyektləri Ģəhərlər olmuĢdur. 

Təbriz  Ģəhəri,  digər  iri  ticarət-sənətkarlıq  mərkəzlərinin  b ir  qis mi  kü lli  miqdarda 

qiymətli məhsulu düĢmənlərə güzəĢt etməklə talan və qarətlərdən xilas ola bilmiĢdi. 

Ġri  məskənlərin  tarmar  edilməsi,  əhalin in  kütləv i  Ģəkildə  məhv  olunması 

strategiyasını  həyata keçirən monqol iĢğalçıları Ərdəbil, Beyləqan, Gəncə, Marağa, 

Naxçıvan,  ġamaxı,  Xoy,  Səlmas ,  Sərab,  ġəmkir,  Bərdə  və  Ucan  Ģəhərlərini 

dağıntılara  məru z qoydular.  Yaln ız  Ərdəbil və bəzi Ģəhərlərdəki əhalinin b ir q ismi 

ölümdən  qurtara  bilmiĢdi.  1231-ci  ildə  monqolların  ikinci  yürüĢü  zamanı  Gəncə 

Ģəhəri  tamamilə  dağıdıldı.  ġəhər  4  il  ərzində  əhalisi  olmayan  viran    edilmiĢ 

məntəqə  kimi  qalmıĢdı.  XIII  əsrin  20-ci  illərində  Xarəzm  sultanı  Cəlaləddinin  

divan  baĢçısı  olmuĢ  ġərif  əl-Mülkün  Beyləqanda  və  Ərdəbildə  həyata  keçird iyi 

bərpa tədbirləri də ölkədə  hökm sürən siyasi sabitsizliyi, ü midsizlik Ģəraitini, Ģəhər 

iqtisadiyyatının ümu mi tənə zzül meylini a radan qaldırmadı. 

1257-c i ildə Hüla ku  xan 3 ay çəkmiĢ  mühasirədən sonra Beyləqan Ģəhərinin 

qala divarlarını darmadağın etməyə  müvəffəq oldu və Ģəhəri ələ  keçird i.  Beyləqan 

dəhĢətli dağıntılara, talan və qarətlərə məru z qalaraq tənəzzül etdi. 

Monqol  iĢğalı  dövründə  tətbiq  edilmiĢ  soyğunçu  vergi siyasəti,  Qızıl  Orda 

xanlarının  XIII  əsrin  60-cı  illərindən  baĢlamıĢ  yürüĢləri  A zərbaycanda  Ģəhər 

həyatına  mənfi  təsir  göstərmiĢ  əsas  amillər  idi.  Hü laku lar  dövlətin in  paytaxtına 

çevrilmiĢ Təbriz  istisna olunmaqla bütün Ģəhərlərin əhalisi b ir neçə dəfə azalmıĢdı. 

ġəhərlərin  kəndlərə çevrilməsi təmayülü güclənmiĢdi.  Beyləqan, Kağəzkonan, ġiz, 

Bərzənd, Ucan, ġəmkir, UĢnu, Bəcirəvan və s. yaĢayıĢ məntəqələri artıq sənətkarlıq  

və ticarət mərkəzləri deyildi. 

Monqol  iĢğalının  ağır  nəticələrinə  baxmayaraq,  Ģəhər  iqtisadiyyatı  əsaslı 

iflasa  uğramadı.  Təbriz,  Bakı  və  s.  Ģəhərlər  monqol  qoĢunların m  dağıdıcı 

yürüĢlərinə  məru z  qalmamıĢdı.  Yeni  məkanda  yeni  dövlət  qurmuĢ  Elxanilər 

Hülaku  xandan  (1256-1265)  baĢlayaraq  saray,  mədrəsə,  rəsədxana,  Ģəhər  və 



66 

 

Ģəhərətrafı  yaĢayıĢ  məntəqələrini  inĢa  etməyə  mey il  göstərirdilər.  1290-cı  ildə 



Təbrizin  ətrafında  Arquniyyə  adlanan  böyük  bir  Ģəhərin  əsası  qoyuldu.  Qazan 

xanın  hakimiyyəti  dövründə  bu  Ģəhər  ġənbi-Qazan  adlandırılmağa  baĢlandı  və 

xeyli in kiĢaf etdi. Arqun xan ın hakimiyyəti  illərində qala divarların ın uzunluğu 12 

min  addımdan  (təqribən  11,5  km)  ibarət  olan  Sultaniyyə  Ģəhərinin  əsası  qoyuldu. 

XIII əsrin sonlarına yaxın Təbriz Ģəhəri Yaxın  və Orta ġərqin ən iri mərkəzlərindən 

birinə çevrilmiĢdi. 

Qazan  xan ın islahatlarından sonra Ģəhər həyatının canlanması,  iqtisadiyyatın 

müəyyən dirçəliĢi müĢahidə edilirdi. XIII əsrin birinci yarısında Marağa, Naxçıvan, 

Ucan,  Urmiya,  Xoy,  Səlmas,  Sərab  və  UĢnu Ģəhərləri  əsrin  əvvəllərindəki  inkiĢaf 

səviyyəsini  xeyli ötmüĢdü. Məsələn, Urmiyanın qala divarlarının u zunluğu 10  min 

addım  (9,5  km),  Səlmasın  qala  divarlarının  uzunluğu  isə  8  min  addım  (7,7  km) 

olmuĢdur. Bu faktlara əsasən iddia etmək olar  ki, həmin Ģəhərlərdən hər birinin  10 

minlərlə  əhalisi  vardı.  XIV  əsrin  əvvəllərində  Təbrizin  qala  divarlarının  uzunluğu 

25  min  addım  (24  km),  Ģəhərin  ümu mi  sahəsi  isə  36006  hektar  idi.  Ehtimal  edilə 

bilər  ki,  bu  dövrdə  Təbrizin  əhalisi  1  milyona  yaxın  olmuĢdur.  Avropa 

səyyahlarından biri - rah ib Jurden de Severak XIV əsrin əvvəllərində A zərbaycanda 

olmuĢ  və öz  qeydlərində  göstərmiĢdir  ki,  o,  "burada  Təbriz  adlanan  böyük  Ģəhərə 

təsadüf  etmiĢdir.  ġəhərdə  200  min  ev  mövcud  idi".  Yalnız  Təbrizin  yanında  olan 

Rəbi-RəĢididə  (əsası  Fəzlullah  RəĢidəddin  tərəfindən  qoyulmuĢdur)  30  min  ev 

vardı. Burada 24 karvansara, 1500 dükan, üçmərtəbəli karvansaralar, məscid, bazar, 

hamam, zərb xana, 7  min tələbəsi və 4500  müəllimi olan tədris müəssisəsi fəaliyyət 

göstərirdi.  Lakin Rəbi-RəĢid inin çiçəklən məsi uzun çəkmədi. 1318-ci ildə baĢ vəzir 

Fəzlullah  RəĢidəddin edam edild ikdən bir  müddət sonra qəzəblənmiĢ kütlə 1336 -cı 

ildə Ģəhərciyi talan və viran etdi. Beləliklə, Rəbi-RəĢidi süqut etdi. 

1321-c i  ildə  Təbrizə  gəlmiĢ  italiyalı  Odorik  Perdenon  belə  yazır:  "Təbriz 

Ģahanə Ģəhərdir. Ticarət baxımından dünyada Təbrizdən yaxĢı Ģəhər yoxdur.  Çünki 

yer üzündə elə mal tapılma z ki, Təbriz anbarlarında həmin ma ldan olmasın. ġəhərin 

yerləĢdiyi  mövqe  də  çox  yaxĢıdır.  Ona  görə  ki,  dünyanın  hər  yerindən  adamlar 

ticarət  üçün oraya  gəlirlər.  Təbrizdə  yaĢayan  xris tianlar  mənə  dedilər  ki,  Ģahın  bu 

Ģəhərdən əldə etdiyi gəlir Fransa krahnın Fransadan əldə etdiyi gəlirdən ço xdur". 

Qazan  xan  Kürün  mənsəbində,  Xəzər  dənizi  sahilində  Mahmudabad 

Ģəhərinin əsasını qoydu. Bu Ģəhər sonralar in kiĢaf etdi. 

Azərbaycanda  iri  və  orta  Ģəhərlərin  əhalisi  əsasən  sənətkarlardan  və 

tacirlərdən  ibarət  idi.  Lakin  Ģəhərlərdə  sinfi  simasını  itirmiĢ  zü mrələr  və  kəndlilər 

də məskunlaĢdılar. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə