M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə86/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   171

214 

 

tema  qrupuna  daxil  olan  “yük”  sözünә  işarәdir.  Predikativ  tәyinli  asılı  hissә  ilә  ifadә  olunan 



axırıncı  cümlә isә verilmiş mәtnin  remasıdır. Әslindә  mürәkkәb sintaktik bütövün  (MSB-nin) 

başlanğıc vә orta mәrhәlәlәrini tәşkil edәn cümlәlәr mәtnin bütövlükdә mürәkkәb bir temasını 

tәşkil edir. MSB-nin hәmin komponentlәri vә  rema olaraq müәyyәnlәşdirilәn son komponenti 

dә hәr biri ayrı-ayrılıqda yuxarıda 1-ci sadә quruluşlu mәtn  örnәyindә göstәrildiyi kimi, tema-

rematik parçalarına ayrıla bilәr. Belәliklә, MSB-nin başlanğıc, orta vә son mәrhәlәlәrini tәşkil 

edәn cümlәlәrin hәr birinin ayrı-ayrılıqda tema-rematik üzvlәrinә parçalanması sadә quruluşlu, 

başlanğıc vә  orta mәrhәlәlәri tәşkil edәn cümlәlәrlә son mәrhәlәni tәşkil edәn cümlәnin ümumi 

tema-rematik  üzvlәnmәsi  isә  mürәkkәb  quruluşlu  çoxmәrhәlәli  aktual  üzvlәnmә  olaraq 

qiymәtlәndirilir.  Mәtndәki bağlayıcılar dәqiqlәşdirici vә ya aktualizator  funksiyasında işlәnir. 

“Belә  ki,  vә”  tabesizlik  bağlayıcısı  daxil  olduğu  frazafövqü  vahidin  komponentlәrini,  “ki” 

tabelilik bağlayıcısı isә mürәkkәb cümlәnin hissәlәrini әlaqәlәndirir.  

“Baş, orta vә son mәrhәlә”lәrdәn ibarәt olan MSB-lәr “Azәrbaycan dilindә mürәkkәb 

sintaktik  bütövlәr”  (2012:  253-264)  adlı  kitabımızda  geniş  bir  şәkildә  öyrәnilir.  Azәrbaycan 

bәdii mәtnlәrindәn alınan mürәkkәb sintaktik bütövlәrdә aktual üzvlәnmәni tәşkil edәn tema vә 

remalar  göstәrilir.  Bundan  başqa,  mәtndüzәldici  vә  aktual  üzvlәnmәdә  aktuallaşdırıcı  üzvlәr 

olaraq  işlәnilәn  anaforik,  kataforik,  koranaforik  vә  korkataforik  vasitәlәr  türkcә  mәnşәli  yeni 

elmi-linqvistik  terminlәrlә  adlandırılır.  Onların  sözügedәn  mәtnlәrdәki  mәtnlinqvistik 

funksiyası  yeni  terminoloji  sistemlә  vә  yeni  bir  linqvistik-sintaktik  açıqlanma  ilә  göstәrilir. 

Bütün bunlar bütövlükdә MSB-lәrin günümüzdә vә gәlәcәkdә mikro- vә makromәtnlәrdә daha 

geniş  bir  projeksiyada  әlaqәli  araşdırılmasının  önünü  açır.  Vә  ayrılıqda  isә  Azәrbaycan  bәdii 

mәtni vә onu tәşkil edәn mürәkkәb sintaktik bütövlәrin hәm filologiya elminin  sahәlәri kimi 

әdәbiyyatşünaslıq vә üslubiyyat, hәm dә ümumi bir işarә vә işarәlәr sistemi elmi olan semiotika 

ilә  bağlı olaraq öyrәnilmәsini şәrtlәndirir.  

İşarәli dil vahidlәri zaman-mәkan, sәbәb-nәticә, şәrt-müqayisә vә s. mәnalı funksional-

semantik  aurada  paradiqmatik  vә  sintaqmatik  komponentlәr  olaraq  ifadә  olunur.  Mәtn  vә  ya 

mürәkkәb sintaktik bütövlәr hәmin komponentlәrin hәr hansı bir kommunikativ prosesdә ardıcıl 

birlәşmәsilә şifahi vә ya yazılı olaraq gerçәklәşir. O, hәr şeydәn öncә, bir ünsiyyәt vasitәsidir 

vә  konkret  bir  tәrkib  vә  ya  rabitәli  söylәm  (diskurs)  kimi  tәrif  edilir.  Bütövlük,  ardıcıllıq  vә 

komponentlәrin  bir-birinә  daxili  bağlılığı,  yәni  konseptual-linqvistik  ierarxiklik  hәr  hansı  bir 




215 

 

mәtnin  indiyә  qәdәr  çox  geniş  bir  miqyasada  öyrәnilәn  әsas  struktur,  semantik  vә  funksional 



әlamәtlәridir.   

Mәtn vә onu tәşkil edәn mürәkkәb sintaktik vahidlәr yetәrli ölçüdә daxili enerji ehtiva 

edәn,  hәmin  enerji  әsasında  tәşәkkül  tapan,  öz-özünә  inkişaf  edәn  vә  etdirilәn  vә  sözün  tam 

mәnasında  mәdәniyyәtlә  qidalanan  bir  fenomendir.  Sözügedәn  tәşәkkül  vә  tәdrici  inkişaf 

klassik  tәrifi  ilә  bütövlükdә  verici  vә  alıcı  vasitәsilә  ortaya  çıxır,  ayrılıqda  isә  danışan  vә 

dinlәyәn  arasında  şifahi,  yazıçı  vә  oxucu  arasında  yazılı  mәtn  olaraq  gerçәklәşir.  Danışan  vә 

dinlәyәn, yazıçı vә oxucu, bir başqa sözlә, verici vә alıcı mәtnquruculuğu prosesinin ayrı-ayrı 

konseptual-intellektual  komponentlәri  olaraq  müәyyәnlәşir.  Mәtnin  qurulması  vә  ya  onunla 

ünsiyyәt  saxlamaq  prosesi  olaraq  tәrif  edilә  bilәn  mәtn  tәşәkkülünün  bütününü  tәşkil  edәn 

komponentlәr  çağdaş  dil-danışıq  ortamında  iç-içә  gәlir.  Çünki  bilgi  axını  gündәn-günә 

sürәtlәnir,  dil  ortamı  şifahilәşir  vә  çox  hallarda  görünәn  bir  hala  çevrilir,  e-dil  vә  buna  bağlı 

olaraq  e-türkcә  vә  ya  e-Azәrbaycanca  ehtiyacı  getdikcә  aktuallaşır.  Bunun  nәticәsindә  

linqvistik-kommunikativ  vahid  olaraq  “verici-alıcı”  formulu  şәklindә  tәrif  edilәn 

mәtnquruculuq  işi  çağdaş  dil-işlәnilmә  ortamına  görә  yeni  bir  konseptual-filoloji  müstәvidә 

öyrәnilir. Başqa bir sözlә, mәtn müasir dilçilikdә bir tәrkib, bir linqvistik-kommunikativ proses 

vә  tәşәkkül  şәklindә  vә  ya  onu  tәşkil  edәn  komponentlәrinin  bir  yerә  yığılması  olaraq 

qiymәtlәndirilir.  Sözügedәn  yığılmaya  әsasәn  müәyyәnlәşdirilәn  “verici-göndәrilәn-alıcı” 

formulu isә mәtn komponentlәri müstәvisindә yenidәn tәsniflәndirilir (

Зaeвcкaя 2002: 62-73). 

Bu kontekstdә mәtnin komponentlәrinin yeni bir tәrifi vә ya “kommunikativ dövrә”si, 

“verici-göndәrilәn-alıcı” әlәqәlәrinin “bilvasitә-bilavasitә projeksiyalı gerçәklәşmәsi”nә әsasәn 

aşağıdakı şәkildә formullaşdırılır: 

 

a-Verici 



b-Vericinin projeksiyası 

c-Mәtnin gövdәsi vә ya göndәrilәn 

ç-Mәtnin projeksiyası

 

d-Alıcı 



 

 


216 

 

 



Kommunikativ dövrә 

 

 

 

          



 

 

 



 

 

 



 

                                        

 

 

 



 

 

                                                           



 

 

 



 

Sxem 3. 


 

Verici-alıcı әlaqәlәrinin bilavasitә projeksiyalı gerçәklәşmәsi danışan-dinlәyәn, bilvasitә 

projeksiyalı  gerçәklәşmәsi  isә  yazıçı-oxucu  komponentlәri  ilә  yerinә  yetirilir.  Birincidә  şifahi, 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə