MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə123/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



135 

135 


135 

135 


135 

135 


135 

135 


135 

 

               




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

136 



136 

                    



14-cü FƏSĠL 

ĠRADƏ 

 

Qısa xülasə 

 

İradə  haqqında  anlayış.  Ġradi  iĢ.  Ġradi  iĢ  ixtiyari  iĢin  xüsusi 

növü  kimi.  Ġradə  qarĢıya  qoyulmuĢ  məqsədə  nail  olmaq  üçün 

subyektin  öz  fəaliyyət  və  davranıĢı  zamanı  rast  gəldiyi  çətinlikləri 

aradan qaldırma prosesi kimi. Daxili və xarici maneələr və iradi iĢ 

zamanı onların aradan qaldırılması. Ġradi iĢin funksiyaları.  



İradi  işin  quruluşu.  Sadə  və  mürəkkəb  iradi  iĢ.  Ġradi  iĢin 

mərhələləri.  



Şəxsiyyətin  iradi  keyfiyyətləri.  Ġlkin  iradi  keyfiyyətlər:  iradi 

güc, təkidlilik. Ġkinci və ya törəmə iradi keyfiyyətlər: qətiyyətlilik, 

cəsarət,  özünü  ələ  almaq,  inam.  Üçüncü  iradi  keyfiyyətlər: 

məsuliyyətlilik, intizamlılıq, iĢgüzarlıq, təĢəbbüskarlıq.  



İradi  qüsurlar:  təqlidçilik,  təlqinə  qapılmaq,  qorxaqlıq, 

neqativizm, tərslik. 

 

IV.14.1. Ġradə haqqında anlayıĢ 

 

Ġnsan öz həyat və fəaliyyəti zamanı müxtəlif hərəkət və 

iĢləri  icra  edir.  Bunlardan  bəziləri  qeyri-ixtiyari,  bəziləri  isə 

ixtiyari Ģəkildə baĢ verir.  

Qeyri-ixtiyari  hərəkətlər  düĢünülmüĢ,  Ģüurlu  Ģəkildə 

deyil, ya tamamilə dərk olunmayan və ya bir o qədər də dərk 

edilməyən təhriklərin təsiri altında baĢ verir. Bu cür hərəkətlər 

adətən  impulsiv  xarakter  daĢıyır.  Onların  dəqiq  planı  olmur. 

Psixologiyada  qeyri-ixtiyari  hərəkətlərə  insanın  qorxu, 

çaĢqınlıq,  heyrət,  affekt  halında  olan  və  s.  hərəkətləri  aid 

edirlər. 

Ġxtiyari hərəkətlər isə məqsədlə bağlı, məqsədəyönəlmiĢ 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



137 

137 


137 

137 


137 

137 


137 

137 


137 

hərəkətlərdir.  Bu  cür  hərəkətləri  yerinə  yetirərkən  insan  öz 

məqsədini  həyata  keçirmək  üçün  lazım  olan  əməliyyatları 

əvvəlcədən  təsəvvür  edir.  Bu  cür  hərəkətlər  iradi  xarakter 

daĢıyır.  Bu  zaman  insan  qarĢısına  çıxan  maneələri  aradan 

qaldırmalı olur.  



Qarşıya qoyulmuş məqsədə nail olmaq üçün subyektin 

öz  fəaliyyəti  və  davranışı  zamanı  rast  gəldiyi  çətinlikləri, 

maneələri aradan qaldırma prosesinə iradə deyilir. 

Ġradi iĢ zamanı insan iki cür maneələri aradan qaldırmalı 

olur: daxili (subyektiv) və xarici (obyektiv) maneələr. 

Daxili  maneə  insanın  qarĢısına  qoyduğu  məqsədə  nail 

olmasını  çətinləĢdirən  istək  və  meyllərindən  ibarət  ola  bilər. 

Məsələn,  Ģagird  sabah  müəllimə  cavab  vermək  üçün 

hazırlaĢmağa  baĢlayır.  Elə  bu  vaxt  televizorda  onun  çoxdan 

baxmaq  arzusunda  olduğu  bir  filmi  nümayiĢ  etdirəcəklərini 

eĢidir.  Bu  zaman  o,  öz  istəyini  boğaraq  qonĢu  otağa  keçib 

dərsə hazırlaĢırsa daxili maneəni aradan qaldırmıĢ olur.  

Xarici  maneə  isə  insanın  qarĢısına  qoyduğu  məqsədə 

nail  olmasını  çətinləĢdirən  obyektiv,  onun  istəyindən  asılı 

olmayan maneədir. Məsələn, Ģagird sabahkı dərsə hazırlaĢmaq 

məqsədini qarĢısına qoyur. Bu zaman iĢıqlar sönür. ġagird öz 

məqsədinə çatmaq üçün yaxınlıqda yaĢayan əmisigilə gedərək 

dərsi  hazırlayırsa  xarici  maneəni  aradan  qaldıraraq  öz 

məqsədinə nail olur. 

Mətin  iradəli  adamlar  qarĢılarına  qoyduqları  məqsədə 

nail olmaq üçün hər cür maneəni aradan qaldıra bilirlər.  

Ġradə – ali psixi funksiya kimi, insanın həyatı prosesində 

formalaĢır.  Ġnsan  fəallığının  xüsusi  forması  olan  iradə 

mürəkkəb  psixi  proses  kimi  vasitəli  xarakter  daĢıyır  və  ilk 

növbədə nitqin köməyi ilə təĢəkkül tapır.  

Ġradənin  fizioloji  mexanizmi  baĢ-beyin  yarımkürələri 

qabığının 

fəaliyyəti 

ilə 

əlaqədardır. 



Ġ.P.Pavlovun 

nəzəriyyəsinə  görə,  insanın  iradəsi  söz  qıcıqlandırıcıları  ilə 

bağlıdır. Ġnsanın iradi davranıĢının fizioloji əsası birinci siqnal 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

138 



138 

sistemi ilə qarĢılıqlı təsirdə olan ikinci siqnal sistemidir. Ġradə 

–  psixikanın  tənzimedici  vəzifəsidir.  Bu  vəzifə  insanın  öz 

davranıĢ  və  fəaliyyətini  idarə  etmək  qabiliyyətində,  qarĢısına 

qoyduğu  məqsədə  nail  olmaq  iĢində  rast  gəldiyi  maneə  və 

çətinlikləri  aradan  qaldırmaqda  ifadə  edilir.  Ġradə  -  xüsusi 

fəaliyyət  forması  kimi  insandan  öz  davranıĢını  qarĢısına 

qoyduğu  məqsədə  müvafiq  olaraq  tənzim  etməyi,  onunla 

rəqabətə  girən  baĢqa  arzu  və  istəkləri  ləngitməyi,  boğmağı 

tələb edir. 

Ġradi  iĢi  mahiyyətinə  görə,  həm  də  ixtiyari  iĢ  kimi  də 

səciyyələndirmək  olar.  Çünki,  hər  bir  iradi  iĢ,  baĢqa  ixtiyari 

iĢlər  kimi  qarĢıya  məqsədin  qoyulması  ilə  baĢlayır  və  onun 

yerinə  yetirilməsi  ilə  nəticələnir.  Məsələn:  eyni  otaqda  qalan 

tələbədən  A  –  çoxdan  yatıb,  B  –  isə  yuxusu  gəlsə  də  oturub 

sabahkı seminar məĢğələsinə hazırlaĢır. Bu misallarda hər iki 

tələbə  müəyyən  məqsəd  əsasında  hərəkət  edir.  Ona  görə  də, 

hər cür sadə iĢi iradi iĢ kimi səciyyələndirmək olmaz. Yerinə 

yetirilən  iĢ  o  zaman,  iradi  iĢ  adlandırıla  bilər  ki,  orada 

müəyyən iradi səy tələb olunsun. 

Yuxarıdakı  misalda,  B-nin  yuxusu  gəlsə  belə,  oturub 

seminara hazırlaĢması, iradi səy hesabına yerinə yetirilmiĢdir. 

Ona görə də, bu cür iĢ iradi iĢ kimi səciyyələndirilir və ikiqat 

ixtiyari adlandırılır.  

Beləliklə,  iĢin  həm  motivasiya  tərzinə,  həm  də  icra 

mexanizminə  görə  ixtiyari  olması  onun  psixoloji  cəhətdən 

iradi  olmasının  göstəricisidir.  Beləliklə  iradi  iĢ  mürəkkəb 

xarakter  daĢımaqla,  ixtiyari  iĢin  xüsusi  formasıdır.  Ġradi  iĢin 

motivi  insanın  bilavasitə  aktual  tələbatları  ilə  müəyyən 

olunmur. 



İradi işin funksiyaları. Ġradə Ģəxsiyyəti xarakterizə edən 

ən  mühüm  psixi  keyfiyyət  kimi  2  mühüm  funksiyanı  yerinə 

yetirir: 1) təhriketmə funksiyası; 2) ləngitmə funksiyası. 

Ġnsanın  qarĢısına  qoyduğu  məqsədə  nail  olmaq  üçün 

çalıĢması,  bu  yönümdə  mübarizə  aparması,  qarĢısına  çıxan 

maneələri dəf etməsi, eyni zamanda özünün aktual tələbatı ilə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə