MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə121/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   117   118   119   120   121   122   123   124   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



129 

129 


129 

129 


129 

129 


129 

129 


129 

təzahür edir. Deməli, insanın təbiət hadisələrinə, cəmiyyətə və 

cəmiyyətdəki  əxlaq  normalarına,  qanunlara,  baĢqa  insanlara, 

millətlərə,  eləcə  də  təbiət  və  insan  gözəlliklərinə,  bir  sözlə 

gerçəkliyə  olan  münasibəti  onun  ali  hisslərinin  obyektini 

təĢkil  edir.    Ġnsanların  davranıĢı,  qruplar  arasındakı  qarĢılıqlı 

münasibətlər,  insan  mədəniyyətinin  məhsulları,  incəsənət 

əsərləri,  cəmiyyətin  idarə  olunması  və  birgəyaĢayıĢ  qayda-

qanunları,  dərk  olunması  vacib  olan  problemlər  və  s.  həmiĢə 

insanlarda  müəyyən  hisslər  doğurur.  Belə  hisslər  ali  hisslər 

kimi  səciyyələndirilir.  Ali  hisslərin  məzmunu  Ģəxsiyyətin 

inkiĢaf 


səviyyəsindən, 

dünyagörüĢündən, 

bilik 

və 


bacarığından, əqidə və inamından asılı olduğu üçün subyektiv 

xarakter daĢıyır.  

Yönəldiyi  sosial  idrak  obyektindən  asılı  olaraq  ali 

hisslərin  4  növü  fərqləndirilir:  əxlaqi,  intellektual,  estetik  və 



praksis hisslər.  

Ali  hisslər  –  Ģəxsiyyətin  formalaĢması  prosesində, 

mürəkkəb sosial tələbatların ödənilməsi ilə bağlı əmələ gəlir, 

məsələn, vətənpərvərlik, inam, dostluq və s. 

Sadə (ibtidai) hisslər – isə bütün canlı orqanizmlərin, o 

cümlədən,  insanların  üzvi  tələbatlarının  təmin  olunması  ilə 

əlaqədar olaraq baĢ qaldırır. 



Əxlaqi hissləri həm də mənəvi, dünyagörüĢü hissləri də 

adlandırırlar. Əxlaqi hisslərin obyekti ayrı-ayrı adamlar, kiçik 

qruplar,  kollektivlər,  dövlət,  idarə  və  təĢkilatlar,  ictimai 

hadisələr, insan münasibətləri, mövcud qanunlar, qaydalar və 

insanın  özü  və  keçirdiyi  hisslər  ola  bilər.  Deməli,  əxlaqi 

hisslər,  müəyyən  cəmiyyət  daxilində  qəbul  olunmuĢ  əxlaq 

normaları 

əsasında 

sosial 

gerçəkliyin 



hadisələrinin 

qavranılması  zamanı  insanın  keçirdiyi  hisslərdir.  Ġnsanın 

əxlaqi  hissləri,  müvafiq  əxlaq  normalarına  bəslədiyi  

subyektiv münasibətlə bağlı olur. 

Əxlaqi hisslər sosial  mahiyyət kəsb etdiyi üçün əsasən 

ailə,  məktəb  və  digər  sosial  institutlarda  həyata  keçirilən 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

130 



130 

tərbiyə iĢləri ilə sıx bağlıdır. 

Ġnam,  dostluq,  yoldaĢlıq,  xeyirxahlıq,  məhəbbət, 

insanpərvərlik, vətənpərvərlik, borc, həya və məsuliyyət hissi, 

vətəndaĢlıq,  humanizm  və  s.  əxlaqi  hisslərə  misal  ola  bilər. 

Bəzən  də  elə  olur  ki,  insan  mövcud  olan  əxlaq  normalarına 

uyğun olaraq hərəkət  etmir. Bu ilk növbədə həmin Ģəxsin öz 

mənafeyini hər Ģeydən üstün tutmasından irəli gəlir. Belə olan 

halda  həmin  Ģəxs  müvafiq  normalara  müsbət  münasibət 

bəsləmədiyi üçün, mənfi hisslər keçirir. DüĢmənçilik, paxıllıq, 

fərdiyyətçilik,  məsuliyyətsizlik,  həyasızlıq,  vicdansızlıq, 

namuzsuzluq və s. bu cür hisslərdir. 

Bəzən  də  elə  olur  ki,  insan  öz  hərəkətinin,  rəftarının 

cəmiyyətdəki  müvafiq  normalara  uyğun  olmadığını,  düzgün 

hərəkət  etmədiyini  sonradan  baĢa  düĢür.  Bu  zaman  əmələ 

gələn  iztirab,  xəcalət,  təəssüf,  peĢmançılıq,  rüsvayçılıq  da 

əxlaqi  hisslər  hesab  olunur.  Deməli  əxlaqi  hisslər  qavrayıĢ 

obyektinə  bəslənən  müsbət  və  ya  mənfi  münasibətlərin  əks 

etdirilməsidir.  Ġnsanın  münasibəti  onun  Ģüuru  ilə  tənzim 

olunur.  Odur  ki,  gənc  nəslin  tərbiyəsi  iĢində  əxlaqi  Ģüurun 

inkiĢaf 

etdirilməsi 

ön 

plana 


çəkilməlidir. 

Çünki, 


özünüdərketmənin  kökləri  Ģüurla,  əxlaqi  hisslərlə  bilavasitə 

bağlıdır.  Digər  tərəfdən  mənlik  Ģüuru  da  bir  qayda  olaraq 

əxlaqi  Ģüura  söykənir  və  onunla  qarĢılıqlı  əlaqədə  daha 

səmərəli inkiĢaf edir.  



İntellektual  (zehni)  hisslər  –  insanın  zehni  (idrak) 

fəaliyyəti ilə əlaqəli Ģəkildə əmələ gəlir. Bu cür hisslər insanı 

ətraf  aləmin  sirlərinə,  özünün  eləcə  də  baĢqasının  rəftar  və 

davranıĢının  səbəbini  daha  dərindən  dərk  etməyə  sövq  edir. 



Maraq,  inam,  səbr,  təəccüb,  şübhə,  yəqinlik,  fəhm,  heyrət, 

yenilik və s. intellektual hisslər hesab olunur.  

Beləliklə  intellektual  hisslər  insanın  idrak  fəaliyyəti  ilə 



əlaqədar olan,  onu ətraf aləmi  daha dərindən və ətraflı dərk 

etməyə  yönəldən  mürəkkəb  hisslərdir.  Təlim  prosesində  elmi 

axtarıĢlar zamanı, yaradıcı fəaliyyətdə zehni hisslərin hesabına  




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



131 

131 


131 

131 


131 

131 


131 

131 


131 

insan  fəaliyyəti  daha  da  səmərəli  olur.  Zehni  hisslərin  təsiri 

nəticəsində  insan  ətraf  aləmin  sirlərinə,  həll  etməli  olduğu 

problemlərin  mahiyyətinə  daha  yaxĢı  nüfuz  edir  və  onu  həll 

edir.  Ümumən  insanın  idrak  fəaliyyətinin  səmərəliliyi,  baĢqa 

psixi hadisələrlə yanaĢı həm də zehni hisslərlə Ģərtlənir.  

Azərbaycan  xalqın  müqtədir  oğlu,  fəlsəfi-romantik 

Ģerimizin  banisi  Hüseyn  Cavidin  fəlsəfəsi,  Rene  Dekartın: 

«Hər Ģeyə Ģübhə ilə yanaĢ! – Budur həqiqətin meyarı» fəlsəfi 

kredosu ilə səsləĢir: 

                ġübhədir hər həqiqətin anası, 

ġübhədir əhli – hikmətin babası, 

                 ġübhə artarsa həm yəqin artar, 

                 Mərifət nuri Ģübhədən parlar. 

   Səhvinizdən ta ki doğsun Ģübhələr, 

    Həp seçilsin haqqü batil, xeyrü Ģər. 

Ġdrak prosesləri ilə emosiya və hisslərin dialektik vəhdət 

təĢkil  etməsi  –  müasir  təlim  nəzəriyyəsi  üçün  fundamental 

əhəmiyyət kəsb edən qanundur. Odur ki, hər bir müəllim təlim 

prosesində  Ģagirdin  idrak  fəaliyyətini,  onun  intellektual 

hisslərini  (Ģübhə,  inam,  təəccüb,  heyrət  və  s.)  fəallaĢdırmaq 

yolu  ilə  gücləndirməlidir.  Bu  cür  fəallıq  nəticə  etibarı  ilə 

təfəkkürün,  ağlın  inkiĢafına  xidmət  edəcəkdir.  Yeni  pedaqoji 

təfəkkür, təhsilin humanistləĢdirilməsi, humanitarlaĢdırılması, 

interaktiv  təlim  metodlarının  geniĢ  vüsət  aldığı  bir  Ģəraitdə, 

Ģagird  təfəkkürünün  emosional  cəhətdən,  zehni  hisslərin 

köməyi  ilə  fəallaĢdırılması  müasir  dərsə  verilən  əsas 

psixopedaqoji  tələbdir.  Təfəkkür  ilə  hisslərin  sinxron  surətdə 

inkiĢaf  etdirilməsi  Ģəxsiyyətin  yetiĢdirilməsinin  ana  xəttini 

təĢkil etməlidir. 



Estetik  hisslər.  Ġnsanın  estetik  hisslərinin  obyektini 

ətraf  aləmin  cisim  və  hadisələri,  təbiət  gözəllikləri,  insan 

yaradıcılığının  bədii  məhsulları,  musiqi,  baĢqa  adamların, 

eləcə də Ģəxsin özünün rəftar və davranıĢı ola bilər. Füsünkar 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   117   118   119   120   121   122   123   124   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə