MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə118/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   114   115   116   117   118   119   120   121   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

120 



120 

Bu  keyfiyyəti  qısamüddətli  emosional  reaksiyalarda,  eyni 

zamanda  bəzi  obyektlərə  qarĢı  yaranmıĢ  davamlı  hisslərdə 

müĢahidə  etmək  olar.  Adətən,  insanın  ilk  dəfə  rast  gəldiyi 

hadisələrə  təəccüb  etməsi,  onunla  maraqlanması  bu  cür  baĢ 

verir. 


IV.13.3. Hisslərin fizioloji əsasları və funksiyaları 

 

Hər  bir  psixi  prosesin  əsasını  insanın  beyin  fəaliyyəti 



təĢkil  edir.  BaĢqa  psixi  proseslər  kimi,  emosional  halların  və 

hisslərin  fizioloji  əsası  da  beyində  gedən  sinir  prosesləri  ilə 

bağlıdır.  Hiss  və  emosiyaların  əmələ  gəlməsi  və  idarə 

olunması  vegetativ  sinir  sisteminin  funksiyasına  daxildir. 

Xüsusilə,  hisslərin  əmələ  gəlməsində  beynin  qabıqaltı 

sahələrdə  baĢ  verən  sinir  prosesləri  çox  mühüm  rol  oynayır. 

Həmin  sahə  tənəffüs  prosesini,  ürək  döyüntüsünü,  nəbz 

vurmanı,  orqanizmin  ayrı-ayrı  hissələrinin  qan  ilə  təchizini, 

hərarəti,  bəzi  orqanların  və  ifrazat  vəzilərinin  fəaliyyətini 

tənzimləyir. Ona görə də hər hansı hissin baĢ verməsi müvafiq 

üzvlərdə  müəyyən  dəyiĢikliyin  əmələ  gəlməsi  ilə  nəticələnir. 

Məsələn: tənəffüs ahəngi dəyiĢir, ürək döyüntüsü ya artır,  ya 

da  azalır,  nəbz  vurma  dəyiĢir,  göz  bəbəyi  geniĢlənir,  tüklər 

biz-biz  olur,  tərləmə  artır,  ağızda  dil  quruyur  və  s.  Təsadüfi 

deyildir  ki,  qədim  yunan  həkimi  Hippokrat  60-a  qədər  nəbz 

vurma  kəĢf  etmiĢdir.  Odur  ki,  ürəyin  döyüntüsü  emosiyanın 

ən  həssas  indikatorudur.  Ona  görə  də  çox  vaxt  insanlar  öz 

emosiyalarını ürəyin fəaliyyəti ilə əlaqələndirirlər. 

Hisslərin  əmələ  gəlməsində  dinamik  stereotipin 

yaranması  və  ya  pozulması  mühüm  rol  oynayır.  Yəni  həyat 

tərzindən,  münasibətindən  asılı  olaraq  beyində  müəyyən 

rabitələr əmələ gəlir və get-gedə möhkəmlənir. Odur ki, həmin 

rabitələrdə  hər  hansı  dəyiĢikliyin  baĢ  verməsi  mövcud 

rabitələrin  pozulması  ilə  nəticələnir.  Bu  da  insanda  razılıq, 

narazılıq,  sevinc,  heyrət,  Ģübhə,  maraq,  qəzəb  və  s.  kimi 

hisslərin əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



121 

121 


121 

121 


121 

121 


121 

121 


121 

Deməli, müəyyən dinamik stereotipin əmələ gəliməsi və 

ya  pozulması  ilə  əlaqədar  olan  sinir  prosesləri,  hisslərin 

fizioloji  əsasını  təĢkil  edir.  Hiss  və  emosiyaların  əmələ 

gəlməsində və cərəyan etməsində ikinci siqnal sistemi xüsusi 

rol oynayır. Çünki hər hansı emosional halı elə sözün köməyi 

ilə də yaratmaq olar. 

Beləliklə beyin qabığında və qabıqaltı sahədə baĢ verən 

sinir  prosesləri,  hiss  və  emosiyaların  fizioloji  əsası  hesab 

olunur. 


Psixologiya  tarixində  hiss  və  emosiyaların  əmələ 

gəlməsi  haqqında  müxtəlif  nəzəriyyələr  mövcud  olmuĢdur. 

Bunlardan  Ceyms-Lange,  Kannon-Bard  nəzəriyyələrini  və 

S.ġixterin konsepsiyasını qeyd etmək olar. 

Ġnsanın  emosional  və  hiss  halına  simpatik  və 

parasimpatik sinir sistemi nəzarət edir. 

DalaĢarkən  və  ya  qorxuya  düĢüb  qaçarkən  simpatik 

sistem  insan  orqanizmində  müəyyən  dəyiĢikliklər  etməklə 

(məsələn: qan təzyiqi artır, qanın laxtalanma dərəcəsi yüksəlir

tərləmə artır və s.) onu düĢdüyü vəziyyətə hazırlayır və enerji 

dolu  qanı  bütün  hüceyrələrə  göndərir.  Belə  bir  təhlükəli 

vəziyyət  aradan  qalxdıqdan  sonra  parasimpatik  sistem  öz 

funksiyasına  baĢlayır  və  insanın  fizioloji  durumunu 

normalaĢdırır. 

Adi  vəziyyətdə  müəyyən  duyğu  və  emosiyaların, 

təhlükəli  vaxtlarda  isə  qorxu  və  qəzəb  emosiyalarının 

müĢayəti ilə yaĢayırıq. Ġnsan oğlunun ətrafıyla etdiyi çoxəsrlik 

davadan, vuruĢmadan salamat çıxmasına bu iki sistem yardım 

etmiĢdir.  Deməli,  emosiyalar  orqanizmin  düĢdüyü  vəziyyətə 

uyğunlaĢmasını  təmin  etməklə,  insan  həyatının  davam 

etməsində önəmli rol oynayır.  

Hisslər  əsasən  3  mühüm  funksiyanı  yerinə  yetirir: 



siqnal, tənzimetmə və  kommunikativ funksiya. Bu funksiyalar 

ümumilikdə insanın ətraf aləmi düzgün əks etdirməsinə və ona 

uyğunlaĢmasına xidmət göstərir. Biz emosiyaların köməyi ilə 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

122 



122 

nitqdən  istifadə  etmədən  biz  tərəf  müqabilimizin  emosional 

durumunu baĢa düĢür və ona uyğun Ģəkildə ünsiyyət qururuq.  

Hiss  və  emosiyaların  xarici  təzahürlərinə  əsasən  müx-

təlif  mədəniyyətə  malik  olan,  dilini  bilmədiyimiz  hər  hansı 

xalqın nümayəndəsinin emosional halını, Ģad, kədərli, qəzəbli 

olduğunu,  qorxduğunu,  təccübləndiyini  çox  asanlıqla 

müəyyən edə bilərik. 

Hisslər  insanın  idrak  obyektinə  bəslənən  subyektiv 

münasibətlə bağlıdır.  



Siqnal  funksiyasının  köməyi  ilə  biz  ətraf  aləmdə  baĢ 

verən  hadisələrin  hansının  həyatımız  üçün  faydalı  və  ya 

təhlükəli  olduğunu  dərk  edirik.  Bundan  sonra  davranıĢ  və 

rəftarımızda  həmin  cəhətləri  nəzərə  alaraq  fəaliyyətimizdə 

müəyyən dəyiĢikliklər edirik. 

Ġkincisi,  hisslər  insanın  hərəkət  və  fəaliyyətinin  motivi 

kimi çıxıĢ edərək onları müəyyən istiqamətə yönəldə bilir. Bu 

hisslərin  tənzim  etmə  funksiyası  ilə  bağlıdır.    Məsələn:  hər 

hansı dilə olan maraq, onu öyrənmək istəyi insanı müvafiq ali 

məktəbdə oxumağa təhrik edir. Dilə olan həvəs insanı həmin 

xalqın  tarixindən,  mədəniyyətindən  bəhs  edən  kitablar 

oxumağa, filmlərə tamaĢa etməyə və musiqisinə qulaq asmağa 

vadar edir. 

Hisslərin  kommunikativ  funksiyası  onunla  ifadə  olunur 

ki,  insanın  keçirdiyi  hisslər  onun  mimikasında,  səsində, 

tənəffüs  ahəngində  və  s.  təzahür  edir.  Hisslərin  bu  cür 

ekspressiyası, qarĢı tərəf üçün informasiya mənbəyinə çevrilir. 

Beləliklə,  həmin  kommunikativ  funksiya  Ģəxsiyyətlərarası 

qarĢılıqlı  münasibətlərin  tənzimlənməsinə  xidmət  göstərir. 

Məsələn: kədəri ekspressiya etməklə insan qarĢı tərəfə özünün 

pis,  çətin  vəziyyətdə  olduğunu  bildirir.  Bu  hal  onun  köməyə 

ehtiyacı  olduğu  haqqında  baĢqasına  məlumat  verir.  Bundan 

sonra  biz  həmin  adama  kömək  etmək  istəyir,  onun  dərdinə 

Ģərik olur və təsəlli veririk. 

Amerikan  psixoloqu  K.Ġzard  qeyd  olunan  funksiyalarla 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   114   115   116   117   118   119   120   121   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə