MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə171/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   167   168   169   170   171   172   173   174   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



287 

287 


287 

287 


287 

287 


287 

287 


287 

Düzgün tərbiyə almıĢ adam müəyyən bir iĢi icra etməyi 

qərara  alır  və  öz  niyyətini  həyata  keçirir.  QarĢısına  qoyduğu 

məqsədə  nail  olmaq  üçün  bütün  baĢqa  arzuları,  maneələri 

aradan  qaldırır.  Ġradi  davranıĢ  adlandırılan  bu  cür  davranıĢın 

təhlili  göstərir  ki,  həmin  davranıĢın  əsasında  Ģüurlu  tənzim 

motivasiyası  təmayülü  mexanizmi  dayanır.  Bu  zaman  insan 

Ģüurlu  olaraq  bir  təmayülün,  meylin  qiymətini  artırır,  digər 

təmayülün qiymətini isə azaldır. ġübhəsiz heç də insan həmiĢə 

özünün motivasiya təmayülünü əldə edə və onu lazımi istiqa-

mətdə  yönəldə  bilmir.  Belə  olduqda  iradi  davranıĢ  həyata 

keçmir. Beləliklə, deyilənlərdən bir daha aydın olur ki, insanın 

tərbiyəliliyinin 

mühüm 


kriteriyalarından 

biri 


onun 

davranışının  ixtiyarilik  səviyyəsindən,  özünün  tələbatlarına 

yiyələnə bilmək səviyyəsindən ibarətdir.  

ġübhəsiz,  tərbiyəliliyin  müəyyən  səviyyəsində  insanın 

mədəni  davranıĢ  formalarına,  cəmiyyətdə  qəbul  olunmuĢ 

birgəyaĢayıĢ  norma  və  qaydalarına,  məiĢət  və  peĢə 

vərdiĢlərinə  və  özünü  apara  bilməyin  digər  cəhətlərinə 

yiyələnməsini  də  nəzərə  almamaq  olmaz.  Bu  keyfiyyətləri 

asanlıqla  müĢahidə  etmək  mümkün  olduğuna  görə,  bizə  belə 

gəlir ki, insanın motivasiya sahəsinə əsasən onların barəsində 

asanlıqla fikir yürütmək mümkündür. Lakin tərbiyəlilik həmin 

zahiri  əlamətlərə  diqqətlə  yanaĢmağı  da  tələb  edir.  Onlar 

insanın  həmin  sahəyə  təlabatları  ilə  motivləĢən  davamlı 

davranıĢ  forması  kimi  özünü  göstərə  bilər,  eləcə  də  yalnız 

zahirən mənimsənilmiĢ davranıĢ da ola bilər. Ġkinci halda Ģa-

girdlər  təzyiqin,  nəzarətin  təsiri  altında  ondan  tələb 

olunanların  hamısına  əməl  edir,  nəzarət  olmadıqda  isə 

müvafiq davranıĢ tərzini yerinə yetirmirlər. Buradan isə aydın 

olur  ki,  müvafiq  davranıĢ  forması  Ģəxsin  tələbatına 

çevrilməmiĢdir və həmin adam bu sahədə tərbiyəli deyildir.  

Deməli,  nəzarət,  məcburiyyət  olmadan  düzgün  və 

əxlaqi  davranmağı  tərbiyəliliyin  mühüm  kriteriyalarından 

biri hesab etmək olar.  



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

288 



288 

 

VI.23.4. ġəxsiyyətin  özünütərbiyəsinin psixoloji 



əsasları 

 

Tərbiyənin idarə olunması problemi. Tərbiyə kor-koranə 



bir proses olmayıb, idarəolunan prosesdir. Tərbiyə prosesi ona 

görə  idarə  olunan  prosesdir  ki,  onun  məqsədi,  motivləri, 

funksiyaları  və  gözlənilən  nəticələri  mövcuddur.  ġübhəsiz 

bunların  hər  birini  nəzərə  almaq  və  tərbiyə  iĢini  onlara 

müvafiq  Ģəkildə  təĢkil  etmək  elə  onun  idarə  edilməsi  de-

məkdir.  Bir  cəhəti  də  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  tərbiyə  həm 

xarici,  həm  də  daxili  idarəetmə  imkanlarına  malikdir.  Xarici 

idarəetmə  tərbiyə  olunanlardan  deyil,  tərbiyə  edənlərdən 

asılıdır. Burada müəllim və tərbiyəçilərin, tərbiyəvi iĢi həyata 

keçirən  kollektivin  fəaliyyəti  diqqəti  cəlb  edir.  Ona  görə  də 

məktəblinin Ģəxsiyyətinin öyrənilməsi tərbiyə prosesinin idarə 

edilməsinin mühüm bir amilidir. Bunsuz məktəbli Ģəxsiyətini 

formalaĢdırmaq  da  çətin  olardı.  Bu  cür  xarici  idarəetməyə 

tərbiyəvi  üsul  və  vasitələrin  düzgün  seçilməsi  və  s.  amillərə 

istinad  edilməsini  də  aid  etmək  olar.  Lakin  tərbiyənin  idarə 

olunması  təkcə  xarici  formada  gedə  bilməz.  Tərbiyə 

prosesində  biz  konkret  canlı  insanın,  fərdin  Ģəxsiyyətini 

formalaĢdırırıq. Ona görə də bu prosesdə həmin fərdin özünün 

bu  prosesə  münasibəti,  özündə  bu  və  ya  digər  keyfiyyəti 

aĢılamaq cəhdi də mühüm rol oynayır. Bu isə tərbiyədə daxili 

idarəetmənin zəruriliyini irəli sürür. Belə daxili idarəetmə isə 

özünütərbiyə  prosesində  həyata  keçir  və  özünüidarə    rolunu 

oynayır. 

Özünütərbiyə və onun motivləri. Özünütərbiyə insanın 

Ģüurlu olaraq qarĢısına qoyduğu məqsədə, ideal və inamlarına 

müvafiq  Ģəkildə  öz  Ģəxsiyyətində  dəyiĢikliklər  etməyə 

yönəlmiĢ  fəaliyyətindən  ibarətdir.  Özünütərbiyənin  həyata 

keçməsi  üçün  Ģəxsiyyətin  və  onun  özünü  dərk  etməsinin 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



289 

289 


289 

289 


289 

289 


289 

289 


289 

müəyyən 


inkĢaf 

səviyyəsinin, 

özünün 

hərəkətlərini 



baĢqalarının hərəkətləri ilə müqayisə zamanı təhlildən istifadə 

edə  bilmək  qabiliyyətinin,  eləcə  də  daim  özünütək-

minləĢdirmək ustanovkasının olması tələb edilir.  

ġəxsiyyətin  özünütəkminləĢdirməsi  onun  cəmiyyətdəki 

həyati tələbatları və fəaliyyəti ilə, inkiĢafı ilə Ģərtlənir. Ġnsanın 

yaĢadığı  ictimai  Ģərait,  aldığı  təlim  və  tərbiyə  onun 

özünütərbiyəsində həlledici rol oynayır.  

Ġctimai  həyatı,  eləcə  də  onu  əhatə  edən  mühitin 

tələblərini, öz qüvvə və imkanlarını aydın dərk etmək əsasında 

insanın  öz  həyatını  daha  münasib  əsaslar  üzrə  qurmaq  üçün 

arzu etdiyi keyfiyyətləri özündə inkiĢaf etdirməsi və ya malik 

olduğu Ģəxsi keyfiyyətləri dəyiĢdirməkdən ötrü özünə Ģüurlu, 

planlı, məqsədəuyğun və müntəzəm surətdə təsir etməsi, rəftar 

və 


davranıĢını 

təkminləĢdirmək 

qayğısına 

qalması 


özünütərbiyə adlanır.  

Həyati  faktlar  özünütərbiyənin  geniĢ  imkanlara  malik 

olduğunu  bir  daha  təsdiq  edir.  Bir  çox  görkəmli  adamlar 

uĢaqlıqdan pis təlim-tərbiyə almalarına, onların Ģəxsiyyətində 

bir  sıra  qüsurların  olmasına  baxmayaraq  gənclik  və  sonrakı 

dövrdə özünütərbiyənin köməyi ilə öz Ģəxsiyyətlərinin yüksək 

inkiĢaf 

mərhələsinə 

yüksələ 

bilmiĢ, 


davranıĢ 

və 


fəaliyyətlərindəki qüsurları, aradan qaldıra bilmiĢlər. Məsələn, 

görkəmli  rus  yazıçısı  L.N.Tolstoyun özünün etirafına  görə o, 

uĢaqlıq və ilk gənclik dövründə öz xarakterində, davranıĢında 

olan qüsurları, o cümlədən tənbəllik, lovğalıq, Ģöhrətpərəstlik 

və s. kimi mənfi cəhətləri aydın Ģəkildə görə bilmiĢ və həmin 

qüsurlara  qarĢı  ciddi  döyüĢ  elan  etmiĢdir.  Bütün  həyatı  boyu 

özündə  əməksevərlik,  humanizm,  düzgünlük,  cəsarətlilik 

keyfiyyətləri tərbiyə etmiĢdir.  

Həyatdan özünütərbiyənin mahiyyətini açan yüzlərcə bu 

cür  faktlar  gətirmək  mümkündür.  Bunların  hamısından  bir 

ümumi  cəhət  aydın  olur  ki,  insanın  özünü,  öz  hərəkətlərini 

idarə  etməsində  özünütərbiyə  əvəzolunmaz  əhəmiyyətə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   167   168   169   170   171   172   173   174   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə