Microsoft Word Mahmudova S. docx



Yüklə 0,75 Mb.

səhifə7/31
tarix02.03.2018
ölçüsü0,75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   31

 

 

yaradır. 



Tədqiqat apardığımız ərazinin çay vadilərində də müxtəlif bitki qrupları inkişaf 

etmişdir. Bu bitkilər iki qrupa bölünür. 

1.

  Su basar və çay sahili meşələr; 



2.

  Çay vadisi çəmən bitkiləri; 

Subasar və çay sahili meşələr əsasən ərazi daxilində axan Kürəkçay, Gəncəçay, 

Qoşqarçayın axını boyunca yayılmışdır. Bundan başqa buradan axan kiçik çayların da 

vadilərində  bəzi  ağac  növləri  yayılmışdır.  Subasarda  və  çay  sahillərində  yayılmış 

ağaclardan:  söyüd,  iydə,  qoz,  armud,  alma,  tut  və  bəzi  meyvə  ağaclarını  göstərmək 

olar. Çay vadilərində isə çəmən bitkilərindən çim, vəhşi yonca, alma çiçəyi, cil və s. 

bu kimi bitkilər yayılmışdır. 

 

 

1.5 Torpaq ehtiyatları 

Kiçik  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  torpaqlarının  müxtəlifliyi,  təbii  şəraitinə 

görə  bir-birindən  fərqlənməsi  ərazinin  ekoloji  səciyyələndirilməsi  zamanı  daha  da 

aydın  müşahidə  olunur.  Kiçik  Qafqazın  torpaq  örtüyü  çox  zəngin  olub,  şaquli 

zonallıq qanunauyğunluğunda inkişaf etmişdir. 

Torpaqşünaslıq  elminin  banisi  V.V.Dokuçayev  1899-cu  ildə  Qafqaza  səfər 

çərçivəsində 

regionun 

torpaqları 

haqqında 

ümumi 

fikir 


söyləmişdir. 

V.V.Dokuçayevdən  sonra  Qafqaz  torpaqlarının  yayılma  xüsusiyyətləri  və  dağlıq 

zonada  torpaqların  şaquli  zonallıq  qanunu  əsasında  formalaşması    haqqında 

S.A.Zaxarov  məlumat  vermişdir.  S.A.Zaxarov  hər  bir  torpaq  zonasında,  torpaqların 

morfoloji  quruluşu  və  torpaqəmələgəlmə  şəraitini  nəzərə  almaqla,  torpaq 

müxtəliflikəri ayırmışdır.  

Kiçik  qafqazın  şimal-şərq  hissəsində  (əsasən  Murovdağvə  Şahdağ  zonasında) 

1939-cu  ildən  başlayaraq  M.E.Salayev,  Ə.K.Zeynalov,  Ş.Q.Həsənov,  M.E.Salayev, 




 

 

B.Q.Şəkuri  əsaslı  tədqiqat  işləri  aparmışdır.1970-1980-cı  illərdə  B.Q.Şəkurinin 



rəhbərliyi altında Kiçik Qafqazın şimal və şimal-şərq hissəsində beynəlxalq proqram 

ə

sasında torpaqların bioloji məhsuldarlığı tədqiq edilmiş, nəticələrin əsasında bir neçə 



monoqrafiya dərc edilmişdir.  

Kiçik  Qafqazın  torpaq  örtüyü,  torpaqların  təsnifatı,  morfogenetik 

xüsusiyyətləri  köklü  şəkildə  M.E.Salayev,  B.Q.Şəkuri  tərəfindən  araşdırılmışdır. 

Kiçik Qafqazın torpaq örtüyünün son və dəqiqləşdirilmiş təsnifatını isə M.E.Salayev 

vermişdir. Müəllif qeyd edir ki, Kiçik Qafqaz vilayətinin torpaq örtüyünün tərkibinə 

respublikamızda daha çox yayılmış torpaq tipləri daxildir.  

Aparılan  çoxsaylı  və  miqyaslı  tədqiqatlara  əsasən  göstərmək  mümkündür  ki, 

ə

razidə torpaq örtüyünün əmələgəlmə prosesinin özünəməxsusluğu müxtəlif bioiqlim 



və geomorfoloji şəraitdə formalaşmasıdır. 

Torpaq  ehtiyatları  təbii  landşaftın  mühüm  komponentlərindən  biridir.  Tədqiq 

etdiyimiz 

ə

razinin 



torpaqlarının 

diferensiasiyasında 

yüksəklik 

zonallığı 

qanunauyğunluğu  xüsusi  yer  tutur.  Dağlıq  sahələrdə  nəinki  torpaq  örtüyü,  eləcə  də 

landşaftın bütün komponentləri (substratdan başqa) və bütövlüklə təbii komplekslərin 

yayılması bu qanunauyğunluğun təsirindən kənarda qala bilmir.  

 M.E.Salayev Kiçik Qafqazda apardığı geniş miqyaslı tədqiqatın nəticəsi kimi 

aşağıdakı landşaft tipləri və torpaq zonaları ayırmışdır. 

1.

  Alp və subalp çəmənlərin və çəmən bozqırların qurşağı (torpaqları) 



2.

  Mezofil meşə qurşağı (torpaqları) 

3.

  Kserofil meşə, kolluqlar və bozqırlar qurşağı (torpaqları) 



4.

  Quru subtropik bozqır və yarımsəhra qurşağı (torpaqları) 

M.E.Salayev  tərəfindən  1991-ci  ildə  Azərbaycanın  torpaqlarının  yeni  təsnifat 

sxemi  təklif  edilmişdir.  O,  Kiçik  Qafqaz  torpaqlarının  təsnifat  sxemində  aşağıdakı 

taksonomik vahidləri tətbiq etmişdir :tip, yarımtip, cins, növ.  



 

18.79%


15.63%

Torpaq  tipi  anlayı

sonralar  bir  sıra  tədqiq

edərkən  torpaq  xassələri  v

amil  kimi  götürülmüşdür  (torpaq  xass

ə

mələgətirən amillər). Mü



istehsal  xüsusiyyətlərini

praktikada iri miqyaslı torpaq t

Kiçik  Qafqazın  torpaq  örtüyü  bir  sıra  t

iqlim,  torpaq  əmələgətir

müddət qarşılıqlı təsiri alt

Tədqiq  etdiyimiz  Kiçik  Qafqaz

torpaq  əmələgəlmə  şəraitinin  v

amil hesab olunur. 

Kiçik Qafqazın şimal

-dağ-çəmən,  II -  qonur  da

boz-qəhvəyi torpaq tiplə

Aşağıdakı  şəkildə

göstəriciləri verilmişdir.

 

 

 



 

 

 



 

10.13%


8.86%

8%

Torpaq  tipi  anlayışı  elmə  ilk  dəfə  V.V.Dokuçayev  tərə



ə

dqiqatçılar  tərəfindən  dəqiqləşdirilmişdir.  H

ə

ləri  və  torpaqəmələgəlmə  amilləri  də  nə



amil  kimi  götürülmüşdür  (torpaq  xassələri  -  torpaq  əmələgə

ə

r). Müəllifin fikrincə, bu cür ekoloji-genetik yana



ə

rini  daha  ətraflı  müəyyənləşdirməyə 

praktikada iri miqyaslı torpaq tədqiqatlarında istifadə etməyə imkan verir.

Kiçik  Qafqazın  torpaq  örtüyü  bir  sıra  təbii  və  antropogen  amill

ə ə

tirən  süxur,  bitki  örtüyü  və  insanın  təsə



ə

siri altında formalaşmışdır.  

dqiq  etdiyimiz  Kiçik  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  ə

ə

raitinin  və  torpaq  örtüyünün  müxtəlifliyini 



Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacının torpaq örtüyünün elmi t

qonur  dağ-meşə,  III  -  dağ-qara,  IV  -  qəhvə

yi torpaq tiplərində aparılmalıdır.  

ə

kildə  tədqiq  edilən  ərazidə  yayılmış  torpaq  ehtiyatlarının  faizl



ş

dir. 


 

22.71%


15.88%

10.13%


  V.V.Dokuçayev  tərəfindən  daxil  edilsə  də, 

ş

dir.  Həmin  təsnifatı  tərtib 



ə

  nəzərə  alınmaqla  başlıca 

ə

ləgəlmə  prosesi  -  torpaq 



genetik yanaşma torpaqların 

ə ə


  və  həmin  təsnifatdan  

ə ə


 imkan verir. 

antropogen  amillərin  (relyef, 

ə

sərrüfat  fəaliyyəti)  uzun 



ə

razisinin  dağlıq  olması 

ə

lifliyini  şərtləndirən  əsas 



ının torpaq örtüyünün elmi tədqiqi aşağıdakı 

ə

hvəyi  dağ-meşə,  V  -  dağ-



  torpaq  ehtiyatlarının  faizlə 


: application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə