|
|
44- rasm. 1 Lansetnikda o‘zak organlar hosil bo‘lish sxemasi:
|
A
|
• gastrula;
|
1
|
• ektoderma;
|
7 •
|
xorda;
|
B,D
|
• nerv nayining
|
2
|
• entoderma;
|
8
|
• ikkilamchi tana bo‘shlig‘i
|
|
shakllanishi;
|
3
|
mezoderma boshlang'ichi;
|
9
|
mezoderma;
|
E
|
xorda, ichak nayi va 3-
|
4
|
• gastrula bo‘shlig‘i;
|
10 •
|
ichak nayi;
|
|
homila varag'ining hosil
|
5
|
• nerv plastinkasi;
|
11
|
• ichak bo‘shlig‘i.
|
|
bo'lishi.
|
6
|
• nerv nayi;
|
|
|
Entodermadan - ichak epiteliyasi, ovqat
hazm qilish bez I ari - jigar, oshqozon osti bezi, o‘pka va jabra rivojlanadi.
Mezodermadan biriktiruvchi (tog‘ay, suyak, qon va limfa) va muskul to‘qimalari, yurak-qon-tomir sistemasi, ayirish sistemasi hamda jinsiy organlar shakllanadi.
Ko‘pchilik hayvonlarda murtak varaqalarining gomologiyasi, hayvonot olamining kelib chiqishi bir xil ekanligini isbot etuvchi dalillardan biridir.
Organogenez. Gastrulyatsiya tugallangandan keyin o‘zak organlari majmui: nerv nayi, xorda, ichak naychasi hosil bo‘ladi. O‘zak organlarning hosil bo‘lishini
neyrula bosqichi deb ham ata I adi. Lansetnikda o‘zak organlar quyidagicha hosil bo‘ladi (117- betdagi 44- rasm): lansetnik nerv naychasining rivojlanishi alohida diqqatga sazovordir; embrionning orqa tomonidan ektoderma tarnov shaklida o‘rta qismidan botib kira boshlab, naycha hosil qiladi. Ektoderma naychaning o‘ng va chap tomonlarida joylashib, uning chetlari bo‘ylab o‘sa boshlaydi. Naycha - boshlang‘ich nerv sistemasi bo‘lib, ektoderma ostiga tushadi, uning chetlariga birikadi va nerv naychani hosil qiladi. Ektodermaning qolgan qismidan boshlang‘ich teri epiteliysi paydo bo‘ladi.
Nerv naychasining bevosita ostida joylashgan entodermaning yelka qismidan xorda vujudga keladi. Xorda nerv naychasining ostida joylashadi. Embrion hujayralarining keyingi ixtisoslanishi natijasida murtak varaqalaridan juda ko‘p to‘qima va organlarning hosil bo‘lishi yuz beradi.
Embrionning rivojlanish davomida uning har xil qismlari o‘za- ro ta’sir ko‘rsatadi. Bitta rivojlanish kurtagi ikkinchisiga ta’sir qilib, uning rivojlanishini boshqaradi. Bunday ta’sirni
embrional induk- siya deb ataladi. Embrional induksiyani birinchi bo‘lib nemis olimi G.Shpeman o‘tgan asrning 20-30- yillarida baqalar ustida o‘tkaz- gan tajribalarida kashf etgan. Embrional induksiyani o‘rganish uchun embrionning bir qismi ikkinchi embrionning boshqa qismi- ga ko‘chirib o‘tkaziladi. Agar baqaning gastrulasida nerv sistemasi rivojlanadigan qismini boshqa baqa gastrulasining qorin ektoder-
masiga ko'chirib o'tkazsak, o‘sha joyda qo'shimcha nevr naycha- si va xorda rivojlanib, qo'shimcha homila hosil bo'ladi. Shunday qilib, ko‘chirib o‘tkazilgan o‘zak organ atrofidagi to‘qimalarga ta’sir qilib tashkilotchi rolini o'taydi va ularning rivojlanishini boshqaradi.
O
01
4.
5.
ntogenez deb nimaga aytiladi?
Ontogenezning qanday tiplari bor? Ularni ta’riflab bering. Embrionning maydalanish bosqichini tushuntiring. Embrion varaqalarini sanang va ulardan qaysi organlar rivojlanishi ayting.
Embrional induksiya nima? Uni qaysi olim kashf etgan?
Mustaqil yechish uchun masalalar
Lansetnikda embrionning maydalanish bosqichida 3 marta ekva- torial bo'lingandan so‘ng uning blastomerlari soni nechta bo'ladi?
Lansetnik embrionidagi blastomerlar 128 taga yetishi uchun hujayralar necha marta meridianal va ekvatorial bo'linishi kerak?
§. Postembrional rivojlanish
Embrionning tuxumdan chiqishi yoki tug'ilishi bilan embrional rivojlanish davri tugallanadi va postembrional rivojlanish davri boshlanadi. Postembrional rivojlanish bevosita (to‘g‘ri) yoki bilvo- sita (noto‘g‘ri, metamorfozli) bo'ladi.
Bevosita rivojlanish (sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuv- chilar)da tuxumdan chiqqan yoki ona organizmidan tug'ilgan embrion voyaga yetgan organizmlarga o'xshaydi, faqat kichik bo‘la- di. Postembrional rivojlanishda embrion faqat o‘sadi va jinsiy ba- log'atga yetadi.
Bilvosita (metamorfoz) rivojlanishda tuxumdan qurt (lichinka) chiqadi. Qurt voyaga yetgan organizmdan tuzilishi jihatidan keskin farq qiladi. Qurt oziqlanadi, o‘sadi va ma’lum muddat davomida qurt organlari voyaga yetgan organizm organlari bilan almashi-
nib boradi. Binobarin, noto‘g‘ri rivojlanish lichinka organlari o‘rnida voyaga yetgan organizmga xos organlar hosil bo‘ladi.
Bilvosita postembrional rivojlanishni bir necha misollar yordamida ko‘rib chiqamiz. Assidiya (xordalilar tipi, lichinkaxordalil ar kenja tipi)ning lichinkasi xordali hayvonlarning asosiy belgilarini: xorda, nerv nayi va halqumida jabra yoriqlarini o‘zida mujassam qilgan bo‘ladi (45- rasm).
Lichinka suvda erkin suzib yuradi, keyin suv tubidagi qat- tiqroq narsaga yopishib olib, metamorfozga uchraydi. Uning alohida dumi, xordasi, muskullari yo‘qolib ketadi; nerv nayi hujayralar- ga bo‘linib fagositlarni hosil qiladi. Lichinkalarning nerv nayidan nerv tuguni hosil qilishda ishtirok etadigan faqat ayrim hujayralar to‘plamigina qoladi. Voyaga yetgan assidiyaning tuzilishi umuman xordali hayvonlar tuzilishiga o‘xshamaydi. Assidiya qurtining tuzilishi, bu hayvonning kelib chiqishi erkin hayot kechiradigan xordalilar ekanligidan dalolat beradi.
Assidiyadagi metamorfozni yuzaga kelishining asosiy sababi o‘troq holatda hayot kechirishga o‘tish bilan bog‘liqdir. Amfibiyalar- ning lichinkalik bosqichi - itbaliqdir (46- rasm). Itbaliq uchun jabra yoriqlari, yon chiziq organi, ikki kamerali yurak, bitta qon aylanish