Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə110/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   106   107   108   109   110   111   112   113   ...   223

226 

 

"təsərrüfat  müstəqilliy i"  xətti  ü zrə  in kiĢaf  etdirmək  cəhdi  millətçilik  təzahürü 



kimi qiy mətləndirilirdi. 

Sənayenin  sürəti  və  üstün  istiqamətləri  barədə  partiya  elitasında  uzun 

sürən  müzakirə  və  kəskin  mübahisələr  onunla  nəticələndi  ki,  11928/1929  - 

1932/1933-cü illərdə SSRĠ  xalq təsərrüfatı inkiĢafın ın ÜĠK(b)P-n in XV qurultayı 

direkt ivlə rinə  uyğun  planı  -  birinc i  beĢillik  plan  ha zırlandı.  O,  XVI  partiya  

konfransında  (1929-cu  ilin  apreli)  baxıld ıqdan  sonra  V  SSRĠ  Sovetlər 

qurultayında  (1929-cu  ilin  mayı)  təsdiq  edildi.  Birinci  beĢilliyin  əsas  vəzifəsi 

SSRĠ-ni aqrar sənaye ölkəsindən sənaye ölkəsinə çevirmək idi. 

Partiyanın  ağır  sənayenin  üstün  və  sürətli  in kiĢafını  istiqamətləndirən  

baĢ  xəttinə  uyğun  olaraq,  beĢillik  planda  bütün sənayeyə  ayrılmıĢ  16,4  milyard  

manatın  78  faizi  onun  inkiĢafına  yönəldilmiĢdi

2

.  Kənd  təsərrüfatı  məhsullarını 



1913-cü  illə  müqayisədə  bir  dəfə  yarımdan  ço x  a rtırmaq,  dağın ıq  xırda  kəndli 

təsərrüfatların ı  "sosialist  kooperativləĢdirilməsi"  yoluna  keçirmə k  üçün  konkret  

tapĢırıq lar müəyyən edilmiĢdi. 

BeĢillik  planda  milli  respublikalarda  iqtisadiyyat  və  mədəniyyətin  əsas 

inkiĢaf istiqamətləri  müəyyənləĢdirilirdi.  UĠK(b)P  XV qurultayının beĢillik  xalq  

təsərrüfatı  planının  tərtib  ed ilməsinə  dair  direktivlərində  göstərilird i:  "BeĢillik 

plan geridə qalmıĢ  milli ucqarların və geridə qalmıĢ rayonların iqtisadiyyatını və 

mədəniyyətini yüksəltmək  məsələlərinə  xüsusi diqqət verməlid ir, onların iqtisad i 

və  mədəni  geriliyini  tədricən  aradan  qaldırmaq  zəruriyyətini  əsas  tutmalı  və 

onların  ehtiyac  və  tələbatını  İttifaqın  ehtiyac  və  tələbatı  ilə  uyğunlaşdırmağı 



nəzərdə  tutmaqla,  onların  iqtisadi  və  mədəni  cəhətdən  müvafiq  surətdə  sürətlə 

inkiĢaf  etməsini  əsas  götürməlidir"

3

  (kursiv  -  məsul  red.).  Dire ktiv lər 



respublikaların  iqtisadiyyatını  planlaĢdırarkən  Ġttifaqın  ehtiyac  və  tələbatını 

nəzərdə  tutmağın  vacibliyini  vurğulamaq la  yerli,  milli  mənafeləri  arxa  plana 

keçirir, Mərkəzin diktəsinə zəmin yarad ırdı. 

Partiyanın  XV  və  Zaqafqa ziya  partiya  təĢkilat larının  V  (1927-ci  il  9 

noyabr) qurultayları direkt ivlərinə uyğun tərtib edilmiĢ ZSFSR-in beĢillik plan ını 

V  Zaqafqaziya  Sovetlər  qurultayı  (6-11  may  1929-cu  il)  təsdiq  etdi.  Planda 

Azərbaycan  neft  sənayesinin  yüksək  inkiĢaf  temp ləri  nəzərdə  tu tulmuĢdu.  Neft 

sənayesinə kapital qoyuluĢunun həcmi əvvəlki beĢ il ərzindəki 432,5  mln  manata 

qarĢı 750  mln  manat  məbləğində, baĢqa sözlə 1,7 dəfə ço x nəzərdə tutulmuĢdu

4



Yəni  Sovet  Ġttifaqında  bütün  neft  sənayesinin  inkiĢafına  qoyulan  1400  mln  

manatdan  Azərbaycanın  payına  düĢən  məbləğ  onun  yarısından  artıq  idi. 

Azərbaycan  AXTġ  tabeliyində  olan  s ənayeyə  isə  cəmi  66,9  milyon  manat 

ayrılmıĢdı

5

.  Bu,  hər  Ģeydən  əvvəl,  Azərbaycanın  "beynəlmiləl  vəzifələri"ni 



yerinə  yetirərək,  Sovet  Ġttifaqında  1932/33-cü  təsərrüfat  ilində  çıxarılması 

nəzərdə  tutulan  22  milyon  ton  neftin

6

  yarısından  çoxunu  (13384  min  ton)



7

 



227 

 

verməsi  ilə  izah  edilird i.  Birinci  beĢillikdə  Azərbaycanda  50  milyon  ton  neft 



çıxarılması nəzərdə tutulmuĢdu. Neftayırma  zavodların ın istehsal gücü beĢilliyin  

sonuna 10 milyon tona çatdırılmalı idi. 

BeĢillik planda Azərbaycanda kimya sənayesinin inkiĢafına  mühü m yer 

verilmiĢ,  elektrikləĢdirmə  sahəsində  Gəncə  istilik-elektrik  stansiyasının  Ġkinci 

növbəsinin,  Zurnabad  və  Nuxa  su-elektrik  stansiyaları  tikintisinin  baĢa 

çatdırılması,  26  kənd  elektrik  stansiyasının  inĢası,  toxuculuq  sənayesində  isə 

Gəncə toxuculuq fabriklərinin tikintisi və yenidən qurulması nəzərdə tutulmuĢdu. 

Birinci  beĢillik  planda  Zaqafqaziya  respublikalarının,  o  cümlədən  

Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sahələrinə aid mühü m vəzifələr qoyulmuĢdu. Belə 

ki, kəndli təsərrüfatları  20  faizdən az olmayaraq, pambıqçılıq rayonlarında isə 50 

faizədək  kollektivləĢdirilməli,  kolxo zların  sayı  2150-yə  çatdırılmalı  idi.  Əkin  

sahələri  1327  min  hektaradə k  artırılmalı,  cəmi  1927/28-ci  təsərrüfat  ilindəkinə 

nisbətən 27  min hektar ço x olmalı idi

8

. Kənd təsərrüfatı kooperasiyası sisteminin  



məhsul  satıĢı  təyinatı  dəyiĢdirilməli,  yo xsul  və  ortabab  təbələnin  təsərrüfat 

maraqlarını ödəyən istehsalı kooperativləĢdirmək yəzifəsinə yönəldilməli idi.  

BeĢillik  ərzində  ü mu mi  ibtidai  təhsilin  tətbiq  edilməsi,  91  o  məktəb  

binası  tikintisi

9

,  40  min  rad ionöqtə  qurulması,  mədəni  maarif  müəssisələri 



Ģəbəkəsinin  geniĢləndirilməsi,  habelə  zəh mətkeĢlərin  maddi  rifah  halının  

yüksəldilməsi p lanlaĢdırılmıĢdı

10



Yeni  sənaye  müəssisələrinin  tikintisi.  Birinci  beĢillik  sovet  tarixinə  



yeni sənaye nəhənglərinin - Dnepr su-elektrik stansiyası Türküstan - Sibir dəmir 

yolu  (Türksib),  Kuznetsk  metallurg iya  ko mb inatı,  Ural  və  Novo-Kramatorski 

ağır  maĢınqayırma  zavodları,  Moskva  və  Qorki  avtomobil  zavodları,  Stalinqrad 

(indiki  Vo lqoqrad),  Xa rkov  və  Çe lyabinsk  traktor  zavodlarının  tikintisi  ilə  

əlamətdar oldu. Onların tikintisində ölkədəki bütün xalqlarla yanaĢ ı, Azərbaycan 

xalq ı da fəal iĢtirak etmiĢdi. 

Birinci  beĢillik  illərində  Azərbaycanda  yeni  neft  yataqları  -  Neftçala, 

Qala  ("Əzizbəyovneft"  tresti),  Lö kbatan,  Qaraçuxu r  istismara  verild i

11

.  Neft 


hasilatının artması neftayırma sənayesində mühüm  irəliləy iĢə səbəb oldu. 1929-

cu  ildə  SSRĠ-də  mühəndislər  V.Q.ġu xov  və  M.A.KapelyuĢnikovun  yaradıcılığı 

sayəsində  birinci  krekinq  sisteminin  tikintisinə  baĢlandı

12

.  1932-ci  ildə  ən  yaxĢı 



aviasiya  yağı  növü  almaq  üçün  Suraxanı  neftin in  emal  bazası  olan  Caparid ze 

adına zavod (indiki A zərneftyağ Ġstehsal Birliyi) istismara buraxıldı

13



BeĢillik  ərzində  Stalin  ad ma  neftayırma  zavodunda  texnikanın  son 



nailiyyətləri  əsasında  16  ən  yeni  krekinq-qurğu

14

,  cəmi  isə  23  yeni  neftayırma 



qurğusu tikildi və istifadəyə verildi

15



1930-cu ilin əvvəlində dövrü üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən 822 km 

uzunluğunda Bakı-Batum magistral neft kəməri istifadəyə verildi

16






Dostları ilə paylaş:
1   ...   106   107   108   109   110   111   112   113   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə