Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə55/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   51   52   53   54   55   56   57   58   ...   223

114 

 

1923/24-cü  ildə  yerlə rdə  təcrübə  məntəqələri  və  onların  62  sayda  təcrübə-



nümunə təsərrüfatları yaradıldı

275


Kənd təsərrüfatının vəziyyətini yaxĢ ılaĢdırmaq  üçün kəndlilərin torpaqla 

təmin  olunması,  yer  quruculuğu  iĢlərinin  həyata  keçirilməsi,  torpaq  qanununun 

yaradılması  da  mühü m  Ģərt  id i.  1923-cü  ildən  baĢlayaraq  Azərbaycan  SSR-in  

torpaq  kodeksi  tətbiq  olundu

276


.  Yerli  xüsusiyyətləri  nə zərə  a lmaqla   yaradılmıĢ 

bu kodeks (məcəllə) respublikada yer quruluĢu iĢlərinin  plana uyğun aparılması, 

torpaqdan  istifadəni  niza mla maq  üçün  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edirdi,  kodeksdə 

deyilirdi: "Azərbaycan SSR hüdudlarında olan bütün torpaqlar, kimin ixtiyarında 

olmasından  asılı  olmayaraq,  Fəhlə-Kəndli  Dövlətin in  mü lkiyyəti  hesab 

olunur"


277

Kodeksdə  qeyd  olunurdu  ki,  torpağı  öz  zəh məti  ilə  becərmək  istəyən 



Azərbaycan  SSR-in  bütün  vətəndaĢları  bu  hüquqdan,  ya  torpaq  cəmiyyətinin  

tərkib ində cəmiyyətin  müəyyən etdiyi qaydalara tabe olmaq la, ya da ayrılıqda  - 

torpaq  cəmiyyətinin  tərkib inə  daxil  olmadan  istifadə  edə  bilərlər

278


.  Qanunları 

pozan  hər  cür sövdə  -  almaq,  satmaq,  bağıĢlamaq,  vəsiyyət  etmək,  yaxud  girov 

qoymaq  qadağan  idi.  1920-c i  il  may ın  5-dən  sonra  bağlanmıĢ  bu  cür 

razılaĢmaların  hamısı  kodeksə  görə  qeyri-qanuni  hesab  olunurdu.  Kodeksin 

tələbini pozan lar sovet hakimiyyətinin dekretinə tabe olmaqdan imtina edən kimi 

məsuliyyət  daĢıyır,  eyni  zamanda  istifadələrində  olan  torpaqlardan  da  məhrum 

edilirdilər

279


Yo xsulların  və  ortababların  mənafelərini  müdafiə  edən  torpaq  kodeksi 

torpaqdan  istifadədə  sabitlik  ideyasını  ardıcıl  həyata  keçirirdi

280


.  Yoxsul  kəndlilər 

üçün  yer  quruculuğu  iĢlərinin  mühüm  əhəmiyyətini  nəzərə  alan  hökumət  torpaq 

quruluĢu  üzrə  bütün  xərcləri  öz  üzərinə  götürməyi  qət  etdi  və  qərara  aldı  ki, 

kənddaxili torpaq bölgüsü iĢlərini məcburi qaydada həyata keçirsin. 

YĠS Ģəraitində dövlət tərəfindən kasıb kəndlilərə göstərilən kö mək kəndli 

təsərrüfatlarının əsas kütləsinin ortabablaĢmasına səbəb oldu, 70 minə qədər kəndli 

təsərrüfatı ortabab qrupuna keçdi. 1925-ci  ildə ortabablar respublika  kəndlilərinin 

54,  varlı  kəndlilər  və  ya  qolçomaq  adlandırılanlar  3  faizə  qədərini,  qalan  43  faizi 

muzdurlar, atsız və aztavanlılar təĢkil edirdi. Əkinçilikdə mərkəzi simaya çevrilmiĢ 

ortabab  kəndlilər  istehsal  olunmuĢ  pambıq  və  buğda  məhsulunun  63  faizini 

verird ilər

281


YĠS-in  təsərrüfat sistemi  ölkənin  iqtisadiyyatını  bərpa  etmək  üçün Ģərait 

yaratmasına baxmayaraq, ziddiyyətli və dəyiĢkən idi, əsasən iri dövlət sənayesi və 

xırda  əmtəə  kəndli  təsərrüfatına  əsaslanırdı.  Belə  Ģəraitdə  böhran  labüd  idi  və 

onlardan biri 1925-ci ilin sonunda oldu. "Əmtəə aclığının" - kəndlilər üçün zəruri olan 

sənaye malları qıtlığının meydana çıxması kənd təsərrüfatına mənfi təsir göstərdi və 

taxıl tədarükü çətinliklərə düçar oldu. 



115 

 

Müxtəlif  partiya  qrupları  V.Ġ.Leninin  vəfatından  sonra  hakimiyyət 



uğrunda  mübarizənin  kəskinləĢdiyi  Ģəraitdə  yarana  biləcək  iqtisadi,  siyasi  və 

partiyadaxili böhran məsələlərini həll etmək üçün müxtəlif variantlar təklif edirdilər. 

1927-ci  ilin  Ġkinci  yarısında  Stalinin  təkbaĢına  hakimiyyəti  YĠS-i,  de mokratik 

prosesləri  güclü  inzibati-amirlik  təzyiqləri  ilə  əvəz  etdi.  1927-1928-ci  illərdə 

kəndlilərə  qarĢı  fövqəladə  antidemokratik  tədbirlər  baĢlandı  və  bununla  da  hələ 

imkanları qalan YĠS-i həyata keçirməkdən əslində tam imtina ed ild i. 



Ġctimai-iqtisadi  ukladlar  nisbətində  dəyiĢikliklər.  Xalq  təsərrüfatının 

bərpası prosesində, YĠS-in həyata keçirildiyi Ģəraitdə Azərbaycanda ictimai-iqtisadi 

ukladların nisbəti də dəyiĢdi. 

Bərpa dövrünün sonlarında respublikada yüngül və yeyinti sənayesinin bir 

sıra  kiçik    və    orta  müəssisələri    xüsusi  kapital  nümayəndələrinin  əlində  idi. 

Bakıda  xüsusi sahibkarlar  səkkiz  müəssisəni  -  dəyirmanları,  pivə  zavodunu  və s. 

icarəyə götürmüĢdülər. Dağlıq Qarabağda onların ixtiyarında 16 baramaaçma  zavodu 

var idi, Lənkəran qəzas ında iki xüsusi baramaaçma zavodu iĢləyirdi və s. 

Ġpək emalı sənayesində xüsusi kapitalın çəkisi daha böyük idi. 1925-ci ildə 

istehsal  olunan  məhsulun  29,2,  iĢçi  qüvvəsinin  isə  29,6  faizi  onun  payına 

düĢürdü

282


1923-cü ildə Azərbaycan SSR-də 47,5  min sənaye fəhləsindən altı mini

283

 

(təxminən 1/8 hissəsi) xüsusi Ģəxslərə məxsus sənaye müəssisələrində çalıĢırdı. 1925-



ci  ilin   ortalarında  isə  təkcə  Bakıda  xüsusi  kapitalist bölməsində təqribən beĢ  min 

fəhlə iĢləyirdi

284



Azərbaycan  SSR-in  bütün senzli  sənaye  müəssisələrinin  yalnız  6,2  faizi 



xüsusi  Ģəxslərin  ixtiyarında  idi

285


,  onların  məhsulunun  xüsusi  çəkisi  isə  ümumi 

məhsulun  1,4  faizindən  artıq deyildi

286

.  1923-cü  ildə  əsasən  azsaylı  fəhləsi  olan bu 



kiçik  müəssisələrin  hər  birinə  orta  hesabla  1,7  fəhlə  düĢdüyü  halda,  dövlət  neft 

müəssisələrinin hər birinə 429, baĢqa dövlət və kooperativ sənaye sahələrində  isə 

8,3 fəh lə düĢürdü

287


Xüsusi  kapitalist  sənayesi  fəhlələrinin  əksəriyyəti  Balaxanı-Sabunçu 

yaxınlığında  kustar  neft  quyularında,  kiçik  müəssisələrdə,  Nuxanın  baramaaçan 

zavodlarında iĢləyirdi. Məsələn, 1925-ci ilin əvvəllərində kustar üsulla neft çıxarmaqla 

900 nəfər məĢğul olurdu

288


Dövlət  sənayesi  fəhlələrilə  müqayisədə  xüsusi Ģəxslərin  müəssisələrində 

fəhlələrin vəziyyəti və iĢ Ģəraiti baĢqa cür idi. Kapitalistlər hər cür metodla əməyi 

intensivləĢdirməyə çalıĢır, ço x vaxt əmək qanunlarından yan keçərək, həddi-büluğa 

çatmamıĢların  əməyindən  istifadə  edir,  qanunla  müəyyənləĢdirilmiĢ  8  saatlıq  iĢ 

gününü 10-12 saatadək uzadır, həmkarlar ittifaqı üzvlərini iĢə qəbul etməkdən boyun 

qaçırırdılar.  Onlar  əmək  mühafızəsi  qaydalarını  pozaraq  dartayçıları  quyuları 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   51   52   53   54   55   56   57   58   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə