Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə106/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   102   103   104   105   106   107   108   109   ...   189

Müəyyən  müsbət  irəliləyişlərə  baxmayaraq,  bütün  ölkədə  olduğu  kimi, 

Şimali  Azərbaycan  şəhərləri  kəskin  sosial  təzadlar  və  ziddiyyətləri  özündə  əks 

etdirirdilər.  Şəhər  əhalisi  arasındakı  münasibətlərin  təbəqəli,  antaqonist  xarakteri, 

şəhərlərdə sənaye fəhlələrinin cəmləşməsi əməklə kapital arasındakı XIX yüzilliyin 

sonlarından başlayan döyüşlərdə öz əksini tapırdı. 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

VI FƏSIL 

 

XIX ƏSRĠN 80-90-cı ĠLLƏRĠNDƏ AZƏRBAYCAN 

KƏNDĠNĠN SOSĠAL-ĠQTĠSADĠ VƏZĠYYƏTĠ 

 

§ 1. TORPAQ SAHĠBLĠYĠ, TORPAQDAN VƏ SUDAN 

ĠSTĠFADƏ, ÇARĠZMĠN KÖÇÜRMƏ SĠYASƏTĠ 

 

Torpaq  sahibliyi  və  torpaqdan  istifadə.  XIX  yüzilliyin  birinci  yarısında 

olduğu kimi Şimali Azərbaycanın torpaq fondu yenə də dövlətin mülkiyyəti olan xəzinə 

torpaqlarından və xüsusi mülkiyyət kimi yerli bəylərin  -  mülkədarların ixtiyarlarında 

olan xüsusi sahibkar torpaqlarından ibarət idi. Az da olsa ayrı-ayrı kəndlilər tərəfindən 

xüsusi  mülkiyyət  kimi  satın  alınmış  torpaqlar  və  dini    idarələrə  məxsus  olan  vəqf 

torpaqları da var idi. 



Xəzinə torpaqları 6,7 mln desyatinə bərabər olub, Şimali Azərbaycanın bütün 

torpaq fondunun 83%-ni təşkil edir, xəzinə isə ən iri torpaq sahibi kimi çıxış  edirdi. 

Xəzinə  torpaqlarının  təxminən  4,5  mln  desyatini  bilavasitə  xəzinənin 

ixtiyarında olub otlaqlardan, örüşlərdən, cüzi əkin sahələrindən, neft verən torpaqlardan, 

müxtəlif faydalı qazıntı mədənlərindən və nəhayət, yararsız torpaqlardan ibarət idi. Bütün 

xəzinə torpaqlarının 2,2 mln desyatini isə pay torpaqları kimi dövlət-xəzinə kəndlilərinin 

istifadəsində idi. 

Xəzinəyə  məxsus  olan  meşələrin  sahəsi  900  min  desyatinə  çatırdı.  Dövlət 

kəndliləri xəzinənin meşə torpaqlarını sərbəst surətdə əkin sahələrinə çevirir, təsərrüfat 

ehtiyacları üçün meşələrdən ağac qırırdılar. XIX yüzilliyin 60-cı illərinin əvvəllərində 

xəzinə  meşələrinin  mühafizəsi  haqqında  qaydaların  tətbiq  edilməsindən  və 

meşəbəyiliklərin yaradılmasından etibarən isə meşə sahələrinin əkin üçün təmizlənməsi 

və xəzinə meşələrinin qırılması qadağan olundu 

Xəzinə  torpaqlarının  təxminən  2  mln  desyatinini  otlaqlar  və  örüşlər 

tuturdu. Otlaq və örüş sahələri xəzinə tərəfindən hər desyatinə görə müəyyən haqq 

müqabilində  kəndlilərə  icarəyə  verilirdi.  Xəzinə  kəndliləri  pay  torpağı  kimi  yox, 

bilavasitə öz ixtiyarlarında olan, sahəsi cəmisi 71 min desyatinə çatan əkin, bostan 

və bağ torpaqlarına malik idilər. Otlaqlar kimi onlar da xəzinə tərəfindən kəndlilərə 

icarəyə  verilirdi.  Sahəsi  5  min  desyatindən  çox  olan  müzayiqə  yolu  ilə  neft 

sənayeçilərinə  icarəyə  verilmiş,  bir  hissəsi  istifadədə  olan  neftli  torpaqlar  xəzinə 

üçün xüsusən qiymətli idi [1] 

Xüsusi  sahibkar  torpaqlarının  sahəsi  1,3  mln  desyatinə  çatıb  Şimali 

Azərbaycanın bütün torpaq fondunun təxminən 16%-ni əhatə edirdi. Xüsusi torpaq 

sahibliyi  1846-cı  il  reskriptinə  görə  bəylərin,  ağaların  və  məliklərin  xüsusi 

mülkiyyəti kimi tanınmış şəxsi torpaqları əhatə edirdi. 



İri  torpaq  sahibləri  içərisində  100  nəfərdən  artıq  adamın  hər  biri  1000 

desyatindən  çox  torpağa  malik  idi.  Bunlardan  Məlikbəylərova  21500, 

Zülqədərovlara 37500, Şirvanskilərə 60000, Adıgözəlovlara 44500, Talışxanovlara 

64000, Qarabağ xanlarının törəmələrinə 124 min desyatin torpaq məxsus idi [12]. 

İri  torpaq  sahiblərinin  bir  hissəsi  özlərinin  şəxsi  təsərrüfatına  malik 

deyildilər  və  onların  əksəriyyəti  ata-baba  malikanələrini  tərk  edib  şəhərlərə 

köçürdü.  Burada  onlar  pay  torpaqlarına  görə  xüsusi  sahibkar  kəndlilərindən 

malcəhət  şəklində  alınan  vəsait  və  malikanələrini  girov  qoymaq  hesabına 

yaşayırdılar. Azərbaycan bəylərinin digər hissəsi əmtəə  istehsalının geniş inkişafı 

ilə əlaqədar olaraq öz təsərrüfatını yaratdı və kənd kapitalistlərinə çevrildi. 

Bəylərlə  yanaşı,  xüsusi  torpaq  mülkiyyətçiləri  içərisində  kəndlilər  də  var 

idi. 1886-cı il ərəfəsində kəndlilərin mülkiyyətində həyətyanı bağ, bostan, əkin vo 

örüş sahələrindən ibarət təxminən cəmisi 16-18 min desyatin torpaq var idi [3]. 

Şimali  Azərbaycanın  vəqf  torpaqları  kiçik  torpaq  mülkiyyətinə  malik 

olub,  burada  torpaq  sahibkarları  -  feodal  kimi  çıxış  edən  üç  dini  müəssisəyə 

nıəxsus idi: erməni-qriqorian kilsəsi, müsəlman məscidi və pravoslav kilsəsi [4]. 

Sayı 988916 nəfərə çatan dövlət kəndliləri bütün kənd əhalisinin 60%-ni, 

yəni  maddi  nemətlər  istehsalçılarının  böyük  əksəriyyətini  təşkil  etsələr  də,  bütün 

xəzinə torpaqlarının cəmisi 39% pay torpağı kimi onların istifadəsində idi. Torpaq 

kəndli  həyətləri  arasında  qeyri-bərabər  bölüşdürülmüşdü.  XIX  yüzilliyin  80-ci 

illərin  ortalarında  hər  birinə  cəmisi  2  desyatinədək  pay  torpağı  düşən  kəndlilərin 

sayı 394 min nəfərdən çox olub, bütün dövlət kəndlilərinin 50-ni təşkil edirdi. Bu, 

Rusiyanın mərkəzi quberniyalarındakına nisbətən 2-3 dəfə az idi. 

Kəndlilərin  istifadəsindəki  əkin  torpaqlarının  sahəsi  daha  az  idi.  Bütün 

dövlət  kəndlilərinin  yarısının  istifadəsində  cəmisi  269  min  əkin  torpağı  var  idi. 

Orta  hesabla  hər  bir  nəfərə  düşən  əkin  torpaqlarının  sahəsi  isə  çox  cüzi  idi: 

Naxçıvan  qəzasında  0,33  dcsyatin  Cəbrayıl  qəzasında  0,38  desyatin  Cavad 

qəzasında 0,44 desyatin Lənkəran qəzasında 0,71 desyatin və s. 1,15 min nəfər ən 

yoxsul  kəndlinin  hər  birinə  düşən  əkin  sahəsi  isə  həddən  artıq  kiçik  olub,  0,015 

desyatindən 0,49 desyatinədək tərəddüd edirdi. 

Hər  birinə  2  desyatindən  5  desyatinədək  pay  torpağı  düşənlər  kəndlilərin 

orta qrupunu təşkil edirdilər. Onların sayı 325 min nəfərə çatırdı. 

Bütün pay əkin torpaqlarının yarısından çoxu (474 min des.) və ya 53%-i 

bütün  orta  qrup  kəndlilərinin  41%-nin  əlində  cəmlənmişdi.  Burada  adambaşına 

düşən pay əkin torpaqlarının sahəsi 1 -22 desyatin arasında tərəddüd edirdi. 

Əkin torpaqlarından başqa, ortababların istifadəsində 20 min des. bağ və 

521 min desyatin örüş-otlaq sahəsi vardı. 

Kəndlilərin  adambaşına  5  des.-dən  çox  pay  torpağı  düşən  varlı  yuxarı 

təbəqəsi sayca kiçik bir qrupu təşkil edirdi. Sayı təxminən 67,5 min nəfərə çatan bu 

təbəqə bütün dövlət kəndlilərinin 9%-nə bərabər idi. 523 min desyatin torpaq və ya 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   102   103   104   105   106   107   108   109   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə