Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə125/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   121   122   123   124   125   126   127   128   ...   189

Beləliklə,  XIX  yüzilliyin  70-90-cı  illərində  Şimali  Azərbaycanda  intensiv 

surətdə fəhlə sinfinin formalaşması prosesi gedir, alət və vasitələrdən məhrum olan, 

əksər  hissəsi  kənd  təsərrüfatı  ilə  əlaqələrini  kəsmiş  və  ya  bu  əlaqələri  zəiflətmiş,  iri 

müəssisələrdə cəmlənən, uzun illər boyu sənaye və nəqliyyatda çalışan sənaye fəhlə 

kadrları yaranırdı. 

 

§ 3. AZƏRBAYCAN MĠLLƏTĠNĠN TƏġƏKKÜLÜ 

 

XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısında  Şimali  Azərbaycanda  kapitalizmin  inkişafı, 



iqtisadi  və  mədəni  mərkəzlərin  yüksəlişi,  ümumi  bazarın  yaranması,  cəmiyyətin 

strukturunun  dəyişməsi,  milli  burjuaziyasının  və  fəhlə  sinfinin  formalaşması  -  bütün 

bu proseslər Azərbaycan millətinin təşəkkülünün ilkin obyektiv şərtləri oldu. 

Digər  millətlər  kimi,  insanların  sabit,  tarixi  birliyi  kimi  formalaşmış 

Azərbaycan  milləti  də  feodal  pərakəndəliyinin  ləğv  edilməsi  prosesində,  iqtisadi 

birliklə dil, ərazi, mədəniyyət, şüur və psixoloji birliyin qovuşması əsasında meydana 

gəlir və inkişaf edirdi. 

İqtisadi əlaqələrin möhkəmlənməsinin vacib şərti Azərbaycan millətinin ərazi 

birliyi  idi.  Uzun  əsrlər  boyu  Azərbaycan  xalqı  şimalda  Böyük  Qafqaz  dağlarından, 

cənubda  Xəzər  dənizindən,  qərbdən  Ermənistan  və  Gürcüstana  qədər  olan  ərazidə 

məskunlaşmışdır.  Yadelli  işğalçılara  qarşı  uzunmüddətli  mübarizənin  gedişində 

Azərbaycan xalqı öz dövlətçiliyini, öz ərazi birliyini yaratmışdı. 

Bununla  belə,  Azərbaycan  ərazisi  iki  dövlət  -  Rusiya  və  İran  arasında 

bölüşdürüldüyündən,  Azərbaycan  millətinin  təşəkkülü  prosesi  özünəməxsus  şəraitdə 

gedirdi. 

Şimali  Azərbaycanın  Rusiya  tərəfindən  istilası  ilə  ölkədəki  feodal  ara 

müharibələrinə  son  qoyulsa  da,  ərazi  bütövlüyünə,  yalnız  azərbaycanlıların  müxtəlif 

dövlət  birliklərinin  tərkibində  olması  deyil,  həm  də  Şimali  Azərbaycanın  Rusiya 

imperiyasının daxilində  müstəqil birləşdirici  təsərrüfat  -  inzibati  və siyasi  vahid  kimi 

mövcud olmaması mane olurdu. 

XIX yüzilliyin ikinci yarısı Şimali Azərbaycanda həm sənətkarlıq və sənaye, 

həm  də  kənd  təsərrüfatı  sahələrində  natural  istehsalın  ictimai  istehsala  çevrildiyi  bir 

dövr idi. Kapitalizmin inkişafı nəticəsində Şimali Azərbaycan iqtisadiyyatının dünya 

bazarına cəlb edilməsi onun iqtisadi birliyinin təşəkkülünü şərtləndirirdi. 

Bu  cəhətdən  Bakı  çox  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  Neft  və  onunla  bağlı 

digər sənaye və ticarət sahələrinin yüksəlişi, mədəniyyətin inkişafı şəhərin görkəmini 

və  orada  yaşayan  əhalinin  tərkibini  dəyişdirdi.  Bakı  çox  böyük  kapitalist  şəhəri, 

Azərbaycan millətinin təşəkkülünün başlıca mərkəzi oldu. 

Dəmir  yollarının  çəkilişi,  dəniz  nəqliyyatının  inkişafı,  rabitə  yollarının 

yaxşılaşdırılması və s. feodal münasibətlərinin dağılmasına, kənd təsərrüfatı sahələrinin 

ixtisaslaşmasına, bazar üçün istehsalın genişlənməsinə yardım göstərdi ki, bu da əmtəə 

istehsalının və kapitalist münasibətlərinin inkişafını sürətləndirdi [39]. 

 



Bu  dövrdə  iri  kapital  sahibləri  olan  azərbaycanlılar  bir  sıra  ən  mühüm 

təsərrüfat  sahələrinin  inkişafında  müəyyənedici  rol  oynayırdılar.  Xəzər  dənizi 

nəqliyyatında, ipək və tütün sənayesində, müxtəlif liflərin emalında, çəltiktəmizləmə, 

kərpic,  mexaniki  istehsalda  və  s.  sahələrdə  milli  kapitalın  xüsusi  çəkisi  yüksək  idi. 

Bundan başqa, Azərbaycan kapitalistləri torpaq sahələri əldə etməyə, yaşayış binaları 

tikintisinə xeyli vəsait sərf edirdilər. 

Formalaşmaqda  olan  Azərbaycan  millətinin  aparıcı  qüvvəsinin  əsasını 

Bakıda  və  Şimali  Azərbaycanın  digər  şəhərlərində  olan  sənaye  iri  sənətkar 

müəssisələrinin,  gəmilərin  sahibləri,  iri  ev  sahibləri,  tacirlər  ziyalılar  və  b.  təşkil 

edirdi. 


Məlum  olduğu  kimi,  Şimali  Azərbaycan  aqrar  ölkə  idi  və  onun  əhalisinin 

böyük  hissəsi  kənd  təsərrüfatı  ilə  məşğul  olurdu.  Buna  görə  də  azərbaycanlıların 

burjua  milləti  kimi  təşəkkülü  heç  də  yalnız  yeni  cəmiyyətin  əsas  siniflərinin  - 

Azərbaycan  burjuaziyası  və  fəhlələrinin  başlıca  mənbəyi  olan  Bakı  ilə  və  həmçinin 

burjua  cəmiyyətinin  təbəqələrinin  formalaşdığı  qəzalardakı  sənaye  mərkəzləri  ilə 

deyil, həm də yeni, intişar edən kənd təsərrüfatı istehsalı ilə də bağlı idi. 

XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısında  kənd  təsərrüfatı  istehsalının  inkişafındakı 

istiqamətlərin özündə burjua cəmiyyətlərinə xas olan  meyillər üzə çıxır, təsərrüfatın 

kapitalizmə qədərki formalarının kapitalist formasına keçməsi baş verir, doğulmaqda 

olan  kənd  burjuaziyası  nümayəndələrinin  fəaliyyəti  genişlənirdi.  Bu  dövrdə  Şimali 

Azərbaycanın iqtisadiyyatı üçün belə bir hal xarakterik idi ki, onun kənd təsərrüfatının 

əsas  sahələri  -  pambıqçılıq,  ipəkçilik,  tütünçülük  bütövlükdə,  taxılçılıq,  bağçılıq, 

heyvandarlıq (nisbətən) az dərəcədə kapitalist istehsalı dövriyyəsinə cəlb olunmuşdu. 

Bu sahələrin məhsullarının getdikcə qüvvətlənməkdə olan kapitalist-əmtəə xarakteri 

geniş yayılmış amilə çevrilirdi. 

Əmtəə-kapitalist  istehsalının,  ticarət  əkinçiliyinin  inkişafı  feodal 

münasibətlərini zəiflədir və qəzalar arasında sıx iqtisadi əlaqələrin yaranmasına, kənd 

təsərrüfatında  kapitalizmin  inkişafına  şərait  yaradırdı.  Bu  inkişaf  kəndlilərin 

təbəqələşməsi  ilə  müşayiət  olunur,  kəndlilərin  əsrlik  ətalətini  dağıdır,  kəndlilikdən 

çıxma ilə müşayiət edilir, kəndli kütlələrini hərəkətə gətirirdi. Yeni təbəqələrin əsas 

hissəsinin  -  qolçomaqlar,  xırda  burjua,  sələmçi-möhtəkirlər,  kənd  dükançıları,  öz 

təsərrüfatlarını  kapitalist  qaydaları  əsasında  quran  bəylər  təşkil  edən  kənd 

burjuaziyası  və  istehsal  vasitələrindən  məhrum  olmuş,  bununla  əlaqədar  qazanc 

dalınca getməyə və yaxud muzdla öz həmkəndliləri olan varlılara işləməyə məcbur 

olan  muzdurlar,  kənd  fəhlələrinin  yaranması  baş  verirdi  ki,  bu  da  əkinçilik 

kapitalizminin  göstəricisi  idi.  Azlıq  təşkil  edən  varlıların  təsərrüfatının  inkişafı, 

minlərlə  kəndlinin  müflisləşməsi  və  muzdurların  sırasına  keçməsi  -  Azərbaycan 

kəndinin kapitalist təkamülünün mahiyyəti belə idi. 

Beləliklə,  XIX  yüzilliyin  sonunda  əmtəə-pul  münasibətlərini  intensiv 

inkişafı  nəticəsində  Azərbaycan  kəndində  qapalılığın  köhnə  dayaqları  dağılır, 

daxili əlaqələr yaranır və  möhkəmlənir, kənddə keyfiyyətcə yeni təbəqələr - kənd 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   121   122   123   124   125   126   127   128   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə