Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu atiF İslamzadə



Yüklə 0,96 Mb.
səhifə7/12
tarix09.03.2018
ölçüsü0,96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

7. Xan Uruzın ağası
Qazan xan obrazının mifoloji strukturunun öyrənilməsi isti­qamətində “Xan Uruzın ağası” qəlib modelinin təhlili gös­tərir ki, bu ilk növbədə soy və mənsəb işarəsidir. Ali tə­si­sa­tı ifa­də edir. Bu təyinin oxunuşunda ciddi fikir ayrılıqları yox­dur. H.Araslı, Ş.Cəmşidov, M.Ergin, F.Zeynalov, S.Əli­za­də II boy­da “Xan Uruzun ağası”, III boyda “Xan Uruzun ba­ba­sı” kimi oxumuşlar (96, 31, 65; 98, 30, 62; 137, 95;144; 97, 42, 63). O.Ş.Gökyay isə hər iki boyda “Xan Uruzun babası” ki­mi oxu­muşdur (140, 16, 51). Qeyd edək ki, O.Ş.Gökyay is­tis­na ol­maq­la əlyazma oxunuşu mətnə uyğun aparılmışdır (99, 511 (110).

Yalnız bu təyinin birinci tərəfini təşkil edən “Uruz” sö­zü­nün ismin yiyəlik halı üzrə oxunuşunda F.Zeynalov, S.Əli­za­də digər alimlərdən fərqli oxunuş nümayiş etdirmiş bir hərf fər­qi ilə (u-ı) “Xan Uruzun ağası” təyinini, Xan Uruzın ağası” ki­mi oxumuşlar (97, 42). Əlyazmada “re” hərfindən sonra “u”, yaxud “ı” səsini bildirən vav, ye işarəsi olmadığı və hərə­kət­siz olduğu üçün hər iki şəkildə oxunması mümkündür (99, 586, 85 (35-36).

“Xan uruzun ağası” təyini yalnız Qazan xanın oğlunu ifa­də etmək üçün xan öyüncləri cərgəsində yer alır. Lakin Qa­zan xana məxsus olan bu təyin Bayındırı da təyinlərin şərikli tə­rəfi kimi assosiasiya edir. Çünki Bayındır xan da Xan Uru­zun babasıdır. Elə bu təyin III boyda Osmanlı türkcəsinə uy­ğun olaraq “Xan Uruzun ağası” deyil, “Xan Uruzun babası” şək­lində əlyazma nüsxəsində işlənmişdir (99, 511 (110). An­caq Azərbaycan türkcəsində oxunarsa, bu söz ata mənasında de­yil, baba mənasında da işlənə bilər. Təbiidir ki, biz bu oxu­nu­şu iddia etmirik. Mətn bu sözün Qazan xana ünvanlanan Os­manlı türkcəsinə uyğun “ata” sözünü aydın göstərir. Lakin Ba­yındır xan təyinlərin şərik tərəfi və Xan Uruzun babası ol­du­ğuna görə bu təyin sözlüklərin fərqli dil faktını situativ fak­ta çevirərək Qazanla birgə Bayındırı da göz önünə gətirir.

Bir mətndə Azərbaycan, İran və osmanlı türkcəsinə uy­ğun leksik bazanın nümayiş olunması bizə imkan verir ki, bu tə­yinin VII boyda Bayındıra da aid edilməsi və Azərbaycan türk­cəsinə uyğun olaraq Bayındırı “Xan Uruzun babası” ad­lan­dıra bilmə­yin mümkünlüyündən söhbət açaq. Ağa sözü DQK-də bir neçə anlamda diqqət çəkir. Mənsəb, ata, böyük qar­daş və s. Qazan xan Oğuz elinin başçısı olduğu üçün Oğuz bəy­ləri onu “ağam Qazan” çağırır (97, 49, 45). Uruz Qazan xa­na ata kimi “ağam Qa­zan” deyə xitab edir (97, 68). Xü­su­si­lə ataya ağa kimi mü­ra­ciət edilməsi II boyda Burla xatunun Uru­za “ağan Qazan” de­mə­sində aydın görünür (97, 47). III boy­da Beyrəyin qız qardaşı (bacısı) Beyrəyi qiyabi şəkildə də “ağam Beyrək” adlandırır ki, məhz bu ifadə də ağa müraciət for­masının və mənsəb işarəsinin hörmət, izzət anlamında ol­du­ğunu açıqlayır (97, 61).

Demək, Qazan xan “Xan Uruzın ağası“ olmaqla titul yi­yə­si və hörmət sahibi kimi həm tutduğu mövqeyə görə, həm ata olduğuna görə xan Uruzun ağasıdır. Eyni zamanda ata ol­maq soy daşıyıcılığında iştirak etmək Oğuz düşüncəsində va­cib faktordur. Dirsə, Baybican, Baybörə obrazlarında bu aktın əhə­miyyəti aydın görünür. Eyni zamanda titul baxımından da Qa­zan xan məhz bəy Uruzun deyil, xan Uruzun ağası olmaqla xan­lar xanı dərəcəsi bu ifadədə klişeləşir. Ən əsası isə bu tə­yi­nin təsadüfi olmaması, xan Uruzun Oğuz iyerarxik sistemində çox əhəmiyyətli mövqe tutması və gələcəkdə daha böyük möv­qe əldə edəcəyi, bir sözlə Qalın Oğuzda Uruz statusunun xü­susi formada mövcudluğu bütün DQK boylarında mətnüstü və mətnaltı məlumat səviyyəsində daşınır. Biz xan öyüncləri tə­yini ilə bağlı bir neçə mifologem aşkarlamışıq. Lakin bu tə­yin­lə bağlı aşkarlanacaq süjet altındakı süjet DQK süjetinin alt laylarında başqa süjetlərin mövcudluğundan xəbər verir. Biz qeyd etmişdik ki, bütün DQK boyları boyunca strukturda möv­cud olan ziddiyyət – Uçoq-Bozoq qarşıdurması açıq və giz­li, ifadə və kod səviyyəsində davam etməkdədir. Məhz bu qar­şıdurmanın ən şiddətli tərəfi kimi Qazan-Uruz-Aruz müna­si­bətləri epik səviyyələrdə aşkarlanır. Uruz Qazan xanın varisi ola­raq siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizənin faktiki tərəfi ki­mi səciyyələnir. Uruzun gələcəkdə Qalın Oğuzun şəriksiz baş­çı­sı olacağı Qalın Oğuzda ikili hakimiyyət strukturunun bir şəxsin əlində cəmləşəcəyi mətn strukturunda işarələnir. Bir boy səviyyəsində boy-boy sonluğun reallaşmasının Qa­zan-Uruz iddiaçı tərəfi kimi, Aruz və s. obrazlar isə bu təh­lü­kə­nin qarşısının alınmasına can atan antiqüvvə olaraq diqqət çə­kir. Əsərin son boyundakı İç Oğuz (Uçoq) Dış Oğuz (Bo­zoq) savaşında Qazan xanın qalib, Aruz bəyin isə məğlub ol­ma­sı müxtəlif səviyyələri ifadə etməklə bərabər bir mətnaltı sü­jeti aşkara çıxarır. Dastanın Qazanın qələbəsi ilə sona çat­ma­sı kitabdan sonrakı dövrdə Uruz xanın Bayındır və Qazan xa­nı əvəzləyib Oğuz qövmünün (Qalın Oğuzun) xan-xaqan sta­tusunu, iyerarxik strukturun ən uca pilləsini əldə edəcəyinə işa­rədir. Məhz gələcək diqtəsi XI, XII boylarda dinamik sə­viy­yədə özünü göstərir. XI boyda bütün alpları yenən Qazan Uru­za məğlub olur, aman diləyib onu Alp Uruz, Aslan Uruz ad­landırır (97, 121). Bu situasiyada üç səviyyə işarələnir:

1. Uruz alplar alpıdır. Qazan xanın qazilik funksiyasını xa­qan olduqda da davam etdirəcək;

2. Uruz aslandır, xaqan olacağına işarə edilir;

3. Uruz Qazan üzərində qalibdir.

Bu məğlubiyyət deyil, əvəzlənmənin dialektik nə­ti­cə­si­dir. Əvəzləyənin özündən əvvəlkindən daha keyfiyyətli olma­sı­nı göstərir. Qocalığın və gəncliyin qarşılaşmasında gənclik za­manının labüd qələbəsini inikas edir. Bu həyatın qanunu, cə­miyyətin inkişafı, gələcəkdəki Oğuz qövmünün daha uğurlu su­rəti, modelidir. Atalar və oğullar motivi bütün dünya xalq­la­rının mifologiyasında, folklor və yazılı örnəklərində bu an­la­mları ifadə edir. DQK-də isə bu motiv az qala bütün boyları əha­tələyib struktur təşkil etməklə müxtəlif modellərdə pro­yeksiyalanır. DQK boylarının ad semantemi atalar və oğul­la­rın obraz ansamblında aydın nəzərə çarpır. “Dirsə xan oğlı Bu­ğac” (I boy), “Qambörənin oğlı Bamsı Beyrək” (III boy), Qa­zan bəg oğlı Uruz bəg” (IV boy), Duxa Qoca oğlı Dəli Dom­rul” ( V boy), “Qanlı Qoca oğlı Qanturalı” ( VI boy), “Qa­zılıq Qoca oğlu Yegnək” (VII boy) Bəkil oğlı Əmran” (IX boy), “Uşun Qoca oğlı Səgrək” (X boy) kimi boy adla­rı­nın başlanğıc hissələri bunu aydın şəkildə göstərir ( 97).

Bundan əlavə Basatın XII boyda “Aruz oğlı Basat” ad­lan­ması, bəylərin boy sonlarında kafər məkanında Qazana ye­tiş­məsi sonluğunda xüsusi olaraq adları ilə sadalanan Oğuz ərən­lərindən “Qıyan Səlcük oğlı Dəli Dondaz”, “Qaragünə oğ­lı Qarabudaq”, “Ğəflət oğlı Şir Şəmsəddin”, “İlək Qoca oğ­lı Alb Ərən” (97, 49, 50, 77, 125) və s. alp ərənlərin ataları ilə bir­gə adlanması, xüsusilə də atalara nisbətən oğulların daha pa­foslu epitetlərlə diqqət çəkməsi bu motivin eposda xüsusi ağır­lıq təşkil etməsindən xəbər verir.



Uruzun qələbəsi yalnız Qazan üzərində deyil, bütün Oğuz ərənləri üzərində olmaqla ali statusu müəyyən edir. Das­tanın müqəddiməsində qeyd etdiyimiz kimi, Dədə Qor­qu­dun “Axır zəmanda xanlıq gerü – Qayıya dəgə, kimsənə əl­lə­rin­dən almıya” (97, 31) deməsi kitabdan sonra yenə də Bozoq bo­yundan olan Qayı tayfasının qalın Oğuza hakim ola bil­mə­yə­cəyindən narahatlıq keçirməsini göstərir. Aruzun Bayındır xan­dan sonra xaqanlığı almağa meylli şəxs olması strukturda işa­rə səviyyəsində saxlanır. Aruzun oğlu Basata “xan” olaraq mü­raciət olunması (97, 100) anasının Qağan aslan olaraq bi­lin­məsi, yalnız Qağan ifadəsinin bu söz birləşməsində üzə çıx­ması Aruzun da ali pillədə bəy statusundan yuxarıda da­yan­maq iddiasının təsadüfi olmadığını göstərir. Aruz-Qazan ara­sındakı mübarizə əsərin əvvəlində şüuraltı dinamikanın giz­li simtomlarını daşıyırsa, sonunda artıq bu qarşıdurma şək­lin­də üzə çıxır. Situasiyada bəhanə gizli enerji əksliyini aş­ka­ra çıxaran fakta çevrilir. Diqqət edin, II boyda ov ovlamağa çı­xan Qazandan Aruz “ordun (un) üstünə kimi qo(yu)rsan?” so­ruşmaqla gizli hakimiyyət hərisliyinin qığılcımvari işar­tı­la­rı­nı ortaya çıxarırsa, Qazan xan “Oğlum Uruz” deməklə söz­süz danışdıqda öz qəti cavabını verir (97, 42). İndiki siyasi ter­minlə bildirməli olsaq tərəflər arasında diplomatik dialoq baş verir. Diqqət edilsə, bu yerdə Aruz bəy Uruz Qoca ad­la­nır. Əlyazma nüsxəsində də bu yerdə məhz Aruz deyil, Uruz ya­zılır (99, 584 (37). Halbuki başqa yerdə, xüsusilə də başı kə­siləndə o, Uruz kimi deyil, Aruz kimi əlyazma yazılışı ilə diq­qət çəkir (99, 318 (303). Uruza qarşı etimadsızlıq nümayiş et­dirən Aruzun Qoca Uruz adlandırılması mənfi-müsbət an­la­yı­şında müsbətin qələbəsi, fəlsəfi zaman anlayışında tə­zə­lən­mə­nin labüdlüyünü binar oppozisiyada üzə çıxarır. Bundan əla­və Uruz qocanın atağuzlu, Uruz xanın isə “Aslan Uruz” ad­lanması zoomorfist simvolikada Aruzun xtonikliyini, Uru­zun isə xaqanlığını zooanaloji şəkildə diqqətə çatdırır. Aslan üzə­rində qələbə çalıb aslan olan Uruz arxasını Qağan Aslan qa­ğanlığına söykəyən Aruzun gizli ambisiyalarına cavab ve­rir, aslan statusunun özünəməxsusluğunu təsdiq edir. Uruz bu dav­ranış kompleksi ilə Aruzun ümumi qanunauyğunluğa zidd, affektiv-emosional qıcığına effektiv reaksiya verir. Ref­leks­lərin dinamikası ifadəsiz mübarizədən get-gedə şüurlu pro­sesin rasional ifadəsinə, iradi fəaliyyətin qarşıdurmasına çev­rilir. Bu qarşıdurma bütün boylar boyu gizli, son boyda isə aş­kar şəkildə cərəyan edir. Uruzun Qazandan və Aruzdan üs­tün­lüyü gələcəyi işarələdiyi kimi Aruz ən az halda Qoca Uruz ola­raq Cavan Uruza məğlub göründüyü üçün eyni situasiya Aruz oğlu üzərinə köçürülə bilər. Çünki məhz Bozoq-Uçoq mü­barizəsinin xrono­top qarşılaşmasında gənc Uruzla gənc Ba­satın üz-üzə gəlməsi labüddür. Elə buna görə də II boyda Aruz­la müqayisə edilən Uruz, XII boyda Basatla qar­şı­laş­dı­rı­lır. İki oğul arasında diakritik işarələnmə Uruzun Basatdan üs­tünlüyünü səciyyələndirir. Özü də bu üstünlük namus sə­viy­yəsində Beyrəyin Qazana vəsiyyətində təsdiqlənir:

Ağca yüzlü görklimi Aruz oğlı Basat gəlüb almadın,

Elüm, günim çapmadın,

Qazan mana yetişsün,

Mənim qanım Aruza qomasun,

Ağca yüzlü görklümi oğlına alı versün (97, 125).

Elə eyni yerdə Beyrək görklüsünü Aruz oğlu Basatın zor­la ala bilməsindən qorxu keçirir. Basatın zorakılığı (xto­nik­liyi), Uruzun isə namusluluğu (sakrallığı) onu Basatdan üs­tün səviyyəyə qaldırır. Ümumiyyətlə, Uruz eposda ağlın (xa­qanlığın) qüvvətin (alplığın) və namusun (əxlaqın) tə­cəs­sü­mü kimi işarələnir. Qazanın IV boyda baş kəsib, qan tök­mə­yən oğluna qınağına Uruz:

A bəg baba!

Dəvəcə böyümişsən, köşəkcə əqlin yoq!

Dəpəcə böyimişsən, tarıca beynin yoq!

Hünəri oğul atadanmı görər, ögrənər,

Yoxsa atalar oğuldanmı ögrənür?

Qaçan sən məni alub kafər sərhəddinə çıqardın,

Qılıc çalub, baş kəsdin,

Mən səndən nə gördüm, nə ögrənim? –

de­məsilə Qazanı fakt qarşısında təslim edir (97, 69). Ata-oğul dav­ranışına uyğun gəlməyən bu kobud ifadə (türkün sözü) sö­zün düzünün türk əxlaqında hər şeydən üstün olmasına işarə vur­maqla bərabər Uruz-Qazan qarşılaşmasında – Uruz (gənc­lik) Qazan (qocalıq) kimi eyni anlamları ifadə edən təkrar an­la­yışları, fərqli situasiyaları ortaya çıxarır, Uruzun üs­tün­lü­yü­nü şərtləndirir. Eyni mahiyyətdə olan qarşılaşma həmin boyun so­nunda daha kövrək notlarla davam edir. Oğul sevgisindən kor-koranə düşmən üstünə tək gələn Qazana oğlu Uruz geri qa­yıtmağı məsləhət görür. Uruz:

Qayıduban, baba, gerü döngil!

Altun ban evinə sürüb varğıl!

Qarıcıq olmuş anama umud olğıl!

Qara gözlü qız qartaşumı aglatmağıl!

Qarıcıq olmuş anamı sızlatmağıl!

Oğul içün ata ölmək eyb olur,

Yaradan haqqı içün, baba,

Qayıda döngil, evə varğıl! (97, 74,75) –

de­yir və hətta Allaha and verməklə Qazan xana təsir edib onun geri qayıt­masına nail olmaq istəyir. Bunun nəticəsi ol­ma­dıqda Qazanın qəlbindəki atalıq mehrini zəiflədib onu xi­las etməyə çalışır, vəziyyəti düzgün qiymətlən­dirməyə ça­ğı­rır:

Bəg ərənlər əsən olsa oğlı toğar,

Sən əsən ol, anam əsən olsun,

Məndən yegrək Qadir sizə oğul verər” (97, 75).

Atalıq duyğusundan gözü tutulan Qazan bu kor-ko­ra­nə­li­yinə gözünə dəyən qılıncla əvəz alır. “Gözi qapağına qılıc to­qındı. Qara qanı şorladı, gözünə endi” (97, 76). Qara qanın gö­zünə dolması oğul sevgisindən qüvvəsini hesablaya bil­mə­yən Qazanın məğlub olmasına işarədir. Məhz Oğuz ərən­lə­ri­nin ənənəvi yetişməsi Qazana – Uruzun hesabladığı kimi məğ­lubiyyət acısından qurtulmağa yardım edir, eyni zamanda onun yalnız oğul atası deyil, həmçinin elat xanı olduğunu, Uru­zun çağırdığı soyuqqanlı mühakiməyə ehtiyacı olduğunu nə­zərə çatdırır. Əgər Qazan bu vəziyyətdə yalnız ata fə­da­kar­lı­ğı göstərirsə, Uruz həm ağıl nümayiş etdirir, həm də oğul fə­da­karlığı göstərir. Bu fədakarlığı Uruz hələ II boyda Burla xa­tun­la söyləşməsində (qarşılaşmasında) başqa bir vəziyyətdə ifa­də edir. Bu boyda namusunu qurtarmağa çalışan Uruzun ağıl və fədakarlığı namusun ana-oğul duyğusundan (mehrin­dən) üstün olduğunu nümayiş etdirirsə (97, 47), sonrakı boyda (IV boy) atanın oğuldan üstün olduğunun görüntüsünü ya­ra­dır. Hər iki halda qurban oğuldur. Burada II boyda ana, IV boy­da ata namus səviyyəsinə qaldırılır.

II boyda ətinin çəngələ çəkilməsinə, qara qovurma edil­mə­sinə dəyanət göstərən Uruz “Anlar bir yedigində sən iki ye­gil! Səni kafərlər bilməsinlər, tuy­masınlar” (97, 47) – de­mək­lə ananı oğul ətindən yeməyə, lakin namusunu saxla­mağa ça­ğırırsa, “Oğul içün ata ölmək eyb olur” deməklə atanı na­mus inancı hesab edib bu inancı qorumağa çalışır. Təsadüfi de­yil ki, yuxarıda göstərdiyimiz soylamada (97, 74,75) Uruz Qa­zan xana ananın və bacının (qız qardaşın) qorunmasını xa­tır­ladır və bunun üçün özünü qurban verməyə hazır olduğunu bə­yan edir. Beləliklə Uruz heç bir obrazın bu səviyyədə özü ki­mi namus mücəssəməsi olmadığını sübut edir. Elə bu sə­bəb­dən də Beyrək görklüsünün Uruza getməsini vəsiyyət edir. XI boyda Uruzun Qazan üzərində qələbəsi (97, 21) onun yal­nız ağlın və namusun deyil, həmçinin güc-qüvvənin təmsilçisi ol­duğunu modelləşdirir. Qeyd etdiyimiz kimi, bu keyfiyyətlər Uru­zu gələcək xaqan kimi işarələyir. Ağlı ilə Oğuz dövlətinin ida­rə olunması, gücü ilə Oğuz soyunun namus və şərəfinin qo­runması, namusu ilə daxili münasibətlərdə əmin-amanlıq ya­radılması və yaxud yaradılacağı işarələnir.

Boylardakı gizli informasiya Uruzu xaqan (alp, ərən) ki­mi işarələməklə onu əlimizdəki dastan variantindan sonraki dövr­də taxta sahib çıxacaq şəxs kimi xarakterizə edir. Ayrı-ay­rı işarələr səviyyəsində xaqan olaraq işarələnən Uruz sü­jet­al­tı süjet səviyyəsində də eyni anlamda iştirak edir. Qeyd et­di­yi­miz kimi, II boyda Aruz ordunun üstünə kimin qoyulmasını so­ruşanda Qazan xan ona “oğlum Uruz” deməklə, özündən son­ra başçı olaraq Uruzu gördüyünü söyləyir. Təsadüfi deyil ki, bu gizli qarşıdurma “Salur Qazanın evinin yağmalandığı bo­yı bəyan edər” başlığı altında olan II boyda baş verirsə, məhz aşkar qarşıdurma da sonuncu boyda “Qazan xanın evini yağ­malatması, Aruzu (Bozoqu) bu yağmalatmaya ça­ğır­ma­ma­sı” bəhanəsi zəminində baş verir (97, 123). Bu bir tərəfdən Aruz üçün bəhanədirsə, digər tərəfdən bu bəhanəyə əsas ve­rə­cək səbəbin olması ortaya çıxır. Artıq hər iki tərəf sözsüz da­nı­şıqla aşkar mübarizəyə hazırlaşır.

Qazan xan IV boyda (Uruzun dustaq olduğu boy) gə­lə­cək hakimiyyət üçün narahatlığını üzə çıxarır ki, sətir altında ye­nə də Aruzun həris baxışları nəzərə çarpır. Bu boyda Qazan xan oğlu Uruza, “Yarınkı gün zəman dönib, bən ölib sən qa­lı­caq, tacım-taxtım sana vermiyələr, – deyü sonımı andım, ağ­la­dım oğul!” – (97, 69) deməklə az qala bu mübarizədə məğlub ola­cağını, ümidsizliyini ifadə edir. Qazan xanın narahatlığına sə­bəb olan təəssürat oğlu Uruzun baş kəsib, qan tökməməsi, yə­ni igidlik göstərməməsidir. Elə bu yerdə Qazan xan Uruzu qar­daşı Qaragünə və dayısı Aruz ilə müqayisə edir. “Oğlı Uruz qarşusında yay söykənib turardı. Sağ yanında qardaşı Qa­ragünə otırmışdı. Sol yanında tayısı Uruz otırmışdı. Qazan sağına bax­dı, qas-qas güldi. Solına baqdı çoq sevindi. Qarşusına baqdı, oğlancığını – Uruzı gördi. Əlin əlinə çaldı, ağladı” (97, 68). Çünki baş kəsməyib qan tökməyən Uruz ilə baş kəsib qan tö­kən ərənlərin qarşılaşması məqamında Uru­zun məğlub olaca­ğın­dan narahatlıq keçirir. Toplumun min ill­lər boyu formalaşan mentalitetindəki qanunları nəzərə alma­maq toplumun seçimin­dəki məğlubiyyət zərurətini ortaya çı­xa­rır. Çünki toplum qəh­rəmana, xana, xaqana hər şeyi ba­ğış­la­ya bilər, şüuraltı düşün­cədən gələn yazılmamış qanunların adət səviyyəsində olan davranış normalarının pozulmasını isə ba­ğışlaya bilməz. Elə buna görə də baş kəsib qan tökməyən, yə­ni bunu diqqətdən qa­çıran Uruz üçün atası Qazan xan çox na­rahatdır.

Bu məğlubiyyət ehtimalında iki əsas real şəxs kimi qə­lə­bə imkanlarının mümkünlüyü nəzərə çarpan rəqiblərdən birin­cisi Qaragünə ikinci şəxsə, – Aruza qarşı Qazan xanın tərə­fin­də­dir. Əksinə, siyasi baxışların təmin olunması üçün iki rəqib bir­ləşib daha güclü rəqibi aradan götürməli, sonra bir-biri ilə mü­barizədə taxta sahib çıxmaq üçün çarpışmalı idilər. Lakin Qa­ragünənin siyasi hakimiyyət şansından imtina edib Qazana gü­zəşt etməsi Aruz bəyi bu mübarizədə tək qoyur. Elə buna gö­rə də sonuncu boy Qazan xanın qələbəsi, Aruz bəyin məğ­lu­biyyəti ilə sona çatır. Qazan xanın məğlub etdiyi Aruzun ba­şını Qaragünəyə kəsdirməsi bir tərəfdən real namizədlərin və onların pərdə arxasındakı qüvvələrinin (sosial bazasının) gə­ləcək ittifaqının mümkünlüyünə bir dəfəlik son qoyursa, di­gər tərəfdən Qaragünənin Qazan xanın “qılıncı” olduğunu pər­də arxası oyunlarda fəallaşmağa meylli olan qüvvələrə nü­mayiş etdirir. Qaragünəni siyasi rəhbər seçməyə çalışa biləcək Aruz­suz qalan güclərə Aruzun başını Qaragünəyə kəsdir­mək­lə Qazan xan mənəvi-psixoloji baryer yaradır. Qazan xanın sağ və sol yanında oturan, Uruz ilə müqayisə edilən və on­la­rın hesabına Uruzun taxt-taca yiyələnə bilməyəcəyindən nara­hat­lıq keçirib ağlayan Qazan son nəticədə Qaragünənin və Aru­zun müxtəlif davranışlarla meydandan çıxmasıyla Uruz üzə­rindəki qələbə ehtimalını sıfıra endirir.

IV boyda Qazan xanın şübhələrini puç edib alnıaçıq çı­xan Uruz nəinki onun etimadını doğruldur, XI boyda Qazan xa­nın özünə qalib gəlməklə xan (xaqan) statusuna ən layiqli şəxs olduğunu aşkara çıxarır. Lakin buna baxmayaraq Qazan xa­nın narahatlığı kitab boyu davam edir. Bu narahatlığa yal­nız bir az qabaq qeyd etdiyimiz kimi, Aruzun başı kəsildikdən son­ra son qoyulur. Əgər II boyda Qazan xanın evinin yağ­ma­lan­masında Aruz bəyin “ordun (un) üstünə kimi qo(yu)rsan” ifa­dəsindəki hakimiyyət hərisliyi özünü göstərirsə, “Oğlum Uruz” cavabında onun meydana çıxa biləcək ambisiyalarının ən­gəllənməsinə qabaqlayıcı çeviklik nümayiş olunursa, məhz Qa­zan xanın evinin yağmalan­masında Uruzun buna mane ola bil­məməsi Qazan xandan işarəvi formada gələn “taxta hazır şəxs” iddiasını kölgə altında qoyur. Elə Qazan xanın IV boy­da­kı narahatlığının səbəblərindən biri kimi II boyda baş verən bu hadisə ciddi rol oynayır. XI boyda isə Qazan xan üzərində Uru­zun qələbəsi hakimiyyətə hazır olmasını təsdiq edir. Məhz bu yəqinlikdə Aruzun gizli mübarizəsi aşkar mübarizəyə çev­rilir. Qazan xanın özü tərəfindən evinin yağmalanmasına Aru­zun çağrılmaması Qazan xanın evinin düşmən tərəfindən yağ­ma­lanmasında “taxta varis şəxs” üzərində Aruzun qalib gö­rün­məsindən şüurda fakta çevrilən psixoloji-ekspressivliyin təs­diqlənməsi ilə bərabər, bu yağmanın Qazan xanın özü tə­rə­fin­dən edilməsi artıq hafizədəki yağmalanma məğlubiyyətinin mən­fi çalarını müsbət anlama çevirmək cəhdidir. Bu psixoloji gər­ginliyin götürülməsi üçün bu cəhd ümumi rəyə çevirmək niyyəti ilə həmişə olduğu kimi adət-ənənə çərçivəsində (“Qa­zan evin yağmaladardı”) edilir. Bu yağmalatma ritual olsa da, məq­sədlərin həyata keçməsi üçün vaxtına düşən bəhanə olur. Ümu­miyyətlə, hər siyasi davranışın bir neçə hadisə, mü­na­sibət, pərdəarxası münaqişədən doğan mübarizə nəticəsi olur ki, bütün bu məqsədlər ümumi-kütləvi planda həyata ke­çi­rilir. Mərasim, tədbir və s. həm də öz vaxtında zahiri ün­sür­lə­rini mey­dana çıxarmaqla bərabər gizli məqsədlər üçün va­si­tə­yə çevrilir. Yəni baş verən hər situasiyadan bəhrələnmə im­kan­ları geniş olur və bu heç kəsdə zahiri məna görün­tü­lə­rin­dən əla­və şübhə doğurmur. Hətta doğursa belə, sabit fikrə çev­rilə bilmir. Çünki emosiyaların qızışması təhliledici fikri (in­tellektuallığı) zəiflədir. O.Ş.Gökyay F.Köprülüyə istinadən ya­­zır ki, o, yağmalanma gələnəyinin “reisin hakimiyyetini ber­­kiten başlıca vasıta olduğunu söylemekdedir” (140, CCC XIII).

Qazanın Uruza, Aruzun Qazana məğlubiyyəti gələcək se­çimi müəyyənləş­dirir. Mətndəki sətraltı informasiyalar, as­so­siativ bilgilər sonda Uruzun xaqan­lığı əvəzləyəcəyini bil­di­rir. Biz qeyd etmişdik ki, sağda durmaq, sağda oturmaq ha­ki­miy­yət təmsilçiliyini ifadə edir. Sağ yerin Bozoqlardan alınıb Uçoq­lara veril­məsi, əksinə Uçoqların sol yerinin Bozoqlara ötü­rülməsi dastanda ciddi qarşıdur­ma yaratmaqdadır. Məhz das­tanda Uruz bəyin Bayındır xanın sağ yanında yer tutması onun Bayındır xandan sonra xaqanlığı əvəzləyəcəyinə daha bir işarədir. “Bayındır xanın...sağ yanında Qazan oğlı Uruz tur­mış idi” (97, 52).

“Sağ yanın” hakimiyyət mövqeyi kimi divan quruluşuna aid iyerarxik pillə olduğu aydın olduğu üçün dastanda yalnız üç şəxsin sağ və sol tərəfində dayanmaq imtiyazı mövcuddur. Təbi­idir ki, bu Qalın Oğuzun siyasi təşkilat quruluşunun əsa­sını təşkil edən mənsəb səviyyəsi olduğu üçün bu üç şəxs Oğuz elinin hakimləridir. Bu üç şəxsin ikisinin – Bayındır və Qa­zanın iki ali idarəçilik sisteminin idarəçiləri olduğu mə­lum­dur. Bəs üçüncü şəxs olan Uruz xanın sağında dayanmaq şə­rəfi nəyi ifadə edir. O ki, mövcud situasiyada hakim de­yil­dir. Xan titulunda olması və sağ yanında yüksək dərəcə alan igid­lərin yerləşdirilməsi məhz Uruz bəyin gələcək xaqanlığını gös­tərir. Məhz Bayındırın sağında olduğuna görə Bayındırdan son­ra sağ olaraq hakim pilləni tutacaq. Uruzun sağ tərəfində yer­ləşən ərən də gələcək ali idarə üsulunda Uruzun indiki sta­tu­sunda olacaqdır. Dastanda aydın görünür ki, Bəkil oğlu Əm­ranın yüksək dərəcə qazanması və mükafatlandırılması onun Uruzun sağ yanında yer almasıdır. “Padşah Qazan oğlı Uru­zın sağ yanına ana yer göstərdi” (97, 109). Çox maraqlıdır ki, DQK-də sağ tərəfin hakimlik pilləsi Uçoqların xeyrinə mə­nimsənilmiş, lakin əsgəri cinah, döyüşçü-alp mövqeyi Oğuz əhdinə uyğun şəkildə saxlanmışdır. Bütün döyüşlərdə sağ tərəf Bozoqların, sol tərəf Uçoqlarındır: “Daş Oğuz bəg­lə­ri­lə Dəli Tondaz sağdan dəpdi. Cilasun yigitlərlə Qaragünə oğ­lı Dəli Budaq soldan dəpdi” (97, 50, 77).

Görünür, hakimiyyət elitasında sağ yerin götürülməsinin əvə­zinə ordu struk­turunda sağ yerin Bozoqlarda saxlanması si­yasi stabilliyin qorunmasını təmin etməkdən ötrüdür. Elə “Oğuz Kağan” dastanında sağ və sol yerlərin böyük orduda mü­əy­yən­ləşdirilməsi yazılır (110, 33). F.Rəşidəddin də yer­lər­in və rütbələrin təyin olunmasını Oğuz xanın “Orduda öz yerlərini və rütbələrini bilməlidirlər” yasası ilə aydınlaşdırır (115, 37). Qəzavatçılıq və alpçılıq fütuhatı ilə tarixdə görünən atüs­tü türk qövmləri iyerarxik strukturu məhz ordu intizamı üzə­rində qur­muşdur. Sanki Uçoqlar tərəfindən orduda sağ yer­lərin Bozoq­lara verilməsi bir tərəfdən Oğuz yasasının to­xu­nulmazlığını və buna qarşı siyasi təcavüzün baş ver­mə­mə­si­ni göstərmək üçün, digər tərəfdən isə orduya da nəzarət edən faktiki hakim idarə­çilikdə sağ yerin Uçoqlara ve­ril­məsinin Oğuz əhdi ilə ziddiyyət təşkil etmədiyinə diqqət çək­mək məqsədindən irəli gəlir. Lakin ordunun özünə də tam nə­za­rət Bozoqlara verilmir, bu aldadıcı taktiki addım kimi mü­əy­yənləşdirilir. Elə bu səbəbdən də Aruz Qazana “Ordun (un) üstü­nə kimi qo (yu) rsan?” sualını ver­dikdə Qazan oğlum Uruz deməklə orduda sağ yerin Bozoqlara verildiyi halda “or­du üstü mərtəbədə” Uçoq nəzarəti olduğuna diqqət çəkir. Ey­ni boyda Bozoqlar sağ, Uçoqlar sol tərəfdə savaşdığı halda mər­kəzdə Qazanın döyüşdüyü görünür. “Qazan dopa dəpdi” (97, 50, 77). Dopun izahlı lüğətdə mərkəz anlamı verdiyi açıq­lanır (99, 148). Əgər eyni yerdə Dış Oğuzun yalnız sağda dö­yüş­düyü görünürsə, iç Oğuzun Qaragünə oğlu Qara­budaq tə­msilçiliyi ilə həm solda, həm də Qazan xanla birlikdə mər­kəzdə döyüşdüyünə nəzər yetirilir. “ İç Oğuz bəglərilə Qazan dopa dəpdi” (97, 50).

Onu da qeyd edək ki, Uruzun dastan boyu taxta varis ki­mi səciyyələnməsi müqabilində taxta iddialı şəxs kimi səciy­yə­lənən Aruz praqmatik anlamda məğlubiyyətə məhkumdur. Çün­ki siyasi baxışları mənəvi davranışları ilə ziddiy­yət təşkil edir. Aruzun məğlubiyyətinin əsas səbəbi də elə siyasi əxlaq nü­mayiş etdirə bilməməsidir. Bamsı Beyrəyin öldürülməsi Aru­zun hakimiyyət uğrunda mübarizədə bütün vasitələrdən isti­fadə etməyin mümkünlüyünə əsaslanan baxış­larının eybə­cər­liyini ifşa edir və mənəvi silahını (yağmaya çağırılmaması) əlin­dən alır. Məhz işarələnən situasiya bu gizli və aşkar qar­şıdurmada Qazan (gələcəkdə Uruz) qələbəsinin ədalətli, xan­lı­ğının (xaqanlığının) uğurlu olmasını şərtləndirir.



Beləliklə, Qazan xanın “Xan Uruzın ağası” təyini xaqan Ba­yındırdan sonra xaqan olacaq Uruzun atası olaraq xan Qa­zanın yüksək statusunu göstərir. Bu anlamda bu öyünc xan öyün­cü cərgəsinə daxil olur, “Xan Uruzın ağası” xaqan atası an­laminda işlənir və xan Uruzun ağası olmaq xüsusi bir də­rə­cəni müəyyən etdiyi üçün xan təyinləri arasında yer alır. Oğuz mi­finin paradiqmatik təzahürü olaraq bu təyin kosmoloji-etno­qonik Oğuz strukturunun soy aktı üzərində dayanma­sın­dan qaynaqlanır.


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə