Cavad heyət bu əsəri türk olmadığına baxmayaraq, saatlarca yalnız lığa dözən və mənim rahatlıqla bu kitabı ərsəyə gətirməyimə imkan yaradan sev­ gili həyat yoldaşım Fəridə xanıma ithaf edirəm. TÜRk diLLƏRİ



Yüklə 38,18 Kb.

səhifə16/48
tarix09.03.2018
ölçüsü38,18 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   48

A ynca  şərq  ləhcələri,  ümumiyyətlə,  Azərbaycan  türkcəsinə 
qərb ləhcəsindən (Bocnurd) daha yaxındır.
Əlinizdəki  kitabın  müəllifinə  görə,  bir  azərbaycanlı  olaraq 
birinci  şəxs  şəkilçilərindən  əlavə  fellərin  təsnifındə  başqa  ciddi  bir 
fərq yoxdur.
Aşağıdakı cədvəldə m üxtəlif qruplara aid  şivələrdə  işlənən  in­
diki  zaman  şəkilçiləri,  Azərbaycan,  özbək və  türkmən  türkcələri  ilə 
müqayisə edilərək nəql edilmişdir:
T ü r k c ə l ə r
X o r a s a n
(D
A z ə r b a y c a n
X o r a s a n
(2)
Ö z b ə k
T ü r k m ə n
I   şə x s  t ə k
ə m
ə m
m a n ,  m ə n
m a n
d ı r a m ,   in
I I   şə x s  t ə k
a n g ,  ə n g
s a n
s a n , s ə n
s a n
d i r i n g ,
s in g
I I I  şə x s  t ə k
d ı
d ı,  d u
d ı
d ı( r )
d ı r
I   şə x s  c ə m
ə k
u k
m is ,  b is
m iz
d i r i s ,  ik
I I   şə x s  c ə m
ə n g iz
siz ,  s in iz
siz
siz
d i r i n g i z ,
s in g iz
I I I   şə x s  c ə m
d ilə n , 
d i l ə r ,  d ilə
d ı l a r ,  d u l a r
d i l ə r
d i l ə r
d i l ə r
Yuxarıdakı  cədvəldə  Xorasan  türkcəsinin  türkməncədən  fərqi 
açıq  bir  şəkildə  görünür.  Nümunə  olaraq  “gəlmək”  felini  m üxtəlif 
ləhcələrdə  hallandınnq.  Bildiyiniz  kimi,  Azərbaycan  türkcəsində 
indiki zaman və keçmiş zaman şəkilçiləri bir-birindən fərqlidir.  An­
caq Xorasan türkcəsində  farscada olduğu kimidir.  Azərbaycan türk­
cəsində “gəlirəm” və “gələrəm” şəklində olur.
X o r a s a n   T ü r k c ə s i
X o r a s a n   T ü r k c ə s i
( i   q r u p )
( I I   q r u p )
B o c n u r d
İ s f ə r a y in -
S ə f la b a d - B a m
C o ğ a t a y
( S ə b z iv a r )
D ə r g ə z
g ə liy ə m
g ə lir ə m
g ə lir ə m
g ə lə m ə n
“ g ə lm ə k ”
g ə liy ə n g
g ə lir ə n g
g ə lir e y
g ə lə s ə n
i n d i k i   z.
g ə liy ə
E əliy
g ə lir e
g ə lə d i
g ə liy ə y
g ə lir ə k
g ə l ir ik
g ə lə m iz
g ə liy ə n g iz
g ə lir ə n g is
g ə lir is
g ə lə siz
g ə liy ə llə n
g ə lilə n
g ə lillə n
g ə lə llə r -
g ə l ə d ilə r
54


X o r a s a n   T ü r k c ə s i 
(I  q r u p )
X o r a s a n   T ü r k c ə s i  
( I I   q r u p )
“ g ə l m ə k ”  
ş ü h u d i  
k e ç m iş   z.
B o c n u r d
İ s f ə r a y in
C o ğ a t a y
D ə r g ə z
g ə ld e m ,
g ə ld ü m
g ə ld im
g ə ld ü m
g ə ld im
g ə ld in g
g ə ld e n g
g ə ld i
g ə ld in g ,  in
g ə ld e
g ə ld e
g ə ld e
g ə ld e
g ə ld e y
g ə ld ik
g ə ld ik
g ə ld iy ə y
g ə ld e n g iz
g ə ld e n g is
g ə ld is
g ə ld iy iz
g ə ld e lə n
g ə ld ilə n
g ə ld e lə n
g ə ld ilə n
X o r a s a n   T ii r k c ə s i (I  q r u p )
X o r a s a n  T ü r k c ə s i   ( I I   q r u p )
“ g ə l m ə k ”  
n ə q l i 
k e ç m iş   z.
B o c n u r d
İ s f ə r a y in
C o ğ a t a y
D ə rg ə z
g ə l e d d e r ə m
g ə lib d ir ə m
g ə l ib d ir ə m
g e lib m ə n
g ə l e d d e r ə n g
g ə lib d ir ə n g
g ə l ib d ir i
g ə lib s ə n
g ə le d d e
g ə lib d i
g ə lib d e y
g ə lib d i
g ə l e d d e r i
g ə l ib d ir ə k
g ə l ib d ir i k
g ə lib b iz
g ə l id d e r e n g iz
g ə lib d ir e n g is
g ə lib te r is
g ə lib s iz
g ə le d d e lə n
g ə lib d ilə n
g ə lib ( d e r is ) d ile n
g ə lib d ilə n
X o r a s a n   T ü r k c ə s i 
( I   q r u p )
X o r a s a n   T ü r k c ə s i
___________ ( Д q r “ p )
“ g ə l m ə k ”  
d a v a m lı  
k e ç m iş   z.
B o c n u r d
İ s f ə r a y in
C o ğ a t a y
D ə r g ə z
g ə l e r d e m
g ə lir d im
g e le r d im
g ə l e r d im
g ə le r d e n g
g ə lir d in g
g ə l e r d i
g ə l e r d i
g ə l e r d e
g ə l ir d i
g ə l ir d e
g ə l e r d e
g e lə r d ə y
g ə l ir d ik
g ə l e r d i k
g ə le r d e y
g ə le r d e n g iz
g ə lir d in g is
g ə l e r d is
g ə l e r d iz
g ə l e r d e lə n
g ə le r d e lə n
g ə l e r d e lə n
g ə l e r d ilə n
55


X o r a s a n   T ü r k c ə s i 
(I  q r u p )
X o r a s a n  
(11  q
T ü r k c ə s i
[ru p )
“ g ə lm ə k ”  
g ə lə c ə k  z.
B o c n u r d
İ s f ə r a y in
C o ğ a t a y
D ə r g ə z
g ə lə r ə m
g ə lə r ə m
g ə llə m ,
g ə lə r ə m
g ə l ə r m ə n
g ə lə r ə n g
g ə lə r ə n g
g ə llə y
g ə lə r s ə n
g ə lə r
g ə lə r
g ə lə y
g ə l ə r
g ə lə rə y
g ə lə r ə k
g ə llik
g ə l ə r m iz
g ə lə rə n g ə z
g ə lə r ə n g is
g ə llis
g ə lə r s e z
g ə lə r lə n
g ə lə r lə n
g ə le llə n
g ə lə r lə n
X o r a s a n   T ü r k c ə s i 
(I  q r u p )
X o r a s a n   T ü r k c ə s i  
( I I   q r u p )
“ g ə lm ə k ” 
u z a q  
k e ç m iş  z.
B o c n u r d
İ s f ə r a y in
C o ğ a t a y
D ə r g ə z
g ə lu d e m ,
g ə ld u d e m
g ə l ib d ir d i m
g ə l i b d i r d i m
g ə l u v d u m
g ə lu d e n g
g ə l ib d ir d i n g
g ə l i b d i r d i
g ə lu v d i
g ə lu d e
g ə l ib d i r d i
g ə l i b d i r d e
g ə l u v d e
[4 5 2 ]g ə lu d e y ,
g ə lu d im iz
g ə l i b d i r d i k
g ə l i b d i r d i k
g ə l u d i
g ə lu d e n g iz
g ə lib d ir d ig is
g ə l i b d i r d i s
g ə lu v d iy iz
g ə lu d e lə n
g ə l ib d ir d i lə n
g ə l i b d i r d e l ə n ,
g ə l i n t e r d i l ə n
g ə l u v d ilə n
Bəzi  hallarda  (Xərvi-ülya  və  Çarumda)  qeyri-şühudi  keçmiş 
zaman və uzaq keçmiş  zaman Azərbaycan  türkcəsində  olduğu  kimi 
/-miş/ şəkilçisi ilə düzəlir (-mişəy, -miştum,  -mişərdim).
Arzu  şəkilçiləri  ilə  əmr  şəkilçiləri  bir-birinə  bənzəyir  və  bun­
lardan ibarətdir:
Arzu  kipi:  Təklik:  /-əm,  -əng,  -əsən,  -a,  -ə/.  Cəm:  /-ək,  -ak/ 
(nadirən  -amıs),  -anız,  -asız,  -alar  və  nadir  olaraq  da  -gaylar.  M ə­
sələn:  “gələm”,  “gələng”,  “gələ”,  “gələk”  və  ya  “gələmiş”,  “gələ- 
niz” və ya “gələsiz”, “gələlər” .
Əmr  kipi:  Birinci  şəxs  tək  üçün  /-im/,  /-i/  və  nadir  olaraq 
/-ayım/;  ikinci  şəxs  təkin  şəkilçisi  yoxdur.  Üçüncü  şəxs  tək  üçün 
/-sin/.  Birinci  şəxs  cəm  üçün  /-ik/,  /-ayıl/  və  bəzi  hallarda  /-alım/ 
(Türkiyə  türkcəsində  olduğu  kimi);  ikinci  şəxs  cəm  üçün  /-ing/  və 
bəzi hallarda /-ingiz/; üçüncü şəxs cəm üçün /-sınlar/, /-sinlər/.
56




Dostları ilə paylaş:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   48


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə