Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə181/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   177   178   179   180   181   182   183   184   ...   232

369 

 

gəliri  müvafıq  olaraq azalırdı. Məh z vəziyyətin belə Ģəkil alması Ģahı  məcbur etdi 



ki,  1710-cu  ildə  qaçqın  kəndlilə rin  zorla  geri  qay-tarılması  barədə  fərman  versin. 

Fərman  12  il  müddətində  feodallara  "öz"  kəndlilərini  tapıb  geri  qaytarmağa  icazə 

verird i.  ġah  Su ltan  Hüseynin  fərmanında  deyilirdi  k i,  12  il  müddətində  baĢqa 

maha lla ra  qaçmıĢ  və  özlərinə  yeni  yer  seçmiĢ,  la kin  dövlətə  vergi  verməyən 

kəndlilər  geri  qaytarılıb  ö z  sabiq  torpaqlarında  oturdulmalıdırlar.  Kəndlin in 

köçməsindən 12 ildən ço x vaxt keçərsə, heç kəs onu yeni mahaldan qaytara bilməz.  

Nadir  Ģah  çalıĢırdı  ki,  əhalin in  vergi  verən  qis mi  torpaqdan  ayrılıb  qaça 

bilməsin.  Gö rülən  tədbirlərə  əsasən  kəndlilər  təbii  fəla kətlər,  hətta  yoluxucu 

xəstəliklərin  baĢ  alıb  getdiyi  zaman larda  belə  ö z  doğ ma  yurdların ı  tərk  edə 

bilmirdilər.  1737-ci  ildə  Qarabağ  və  Gəncəyə  qaçan  bir  ço x  kəndliləri  Ģah 

məmu rları  zorla  öz  torpaqlarına  qaytarmıĢdılar.  Qaçqın lıq  bəzi  hallarda  açıq 

mübarizəyə çevrilir, kəndlilər silaha əl atmalı olurdular. 

1709-cu  ildə  Ģama xılılarla  iranlılar  a rasında  ça xnaĢma  baĢ  vermiĢdir. 

Onlar  b ir  neçə  kəndi  yandırmıĢ  və  qarət  etmiĢdilər.  Həmin  ildə  ġirvan  bəylərbəyi 

Həsənəli  xan  silah lan mıĢ  kəndli  dəstələri  ilə  toqquĢmalı  olmuĢdur.  Üsyançıla r 

məğ lub olduqdan sonra ona baĢ çılıq edən Lütfəli bəy qaçmıĢdır. 

1711-c i  ildə Təbrizdə üsyan baĢ vermiĢdir.  Katolik  missioneri Joze f Mari 

Təbrizdən  vətəninə  göndərdiyi  məktubunda  yazırdı  ki,  bu  üsyan  zaman ı  3000 

təbrizli qubernatorun (bəylərbəyinin) sarayına basqın etmiĢdir. 

A.P.Vo lınskinin  səfarət  "Jurnalı"nda  qeyd  edilmiĢdir  ki,  ağır  vergilər 

üzündən  üsyan  hər  tərəfı  bürü müĢdür.  O  göstərirdi  ki,  "Ģərəfsiz  hakimlər  vergi 

toplayarkən ilk əvvəl dövlətdən çox ö z mənafe lərini güdürdülər". 

XVIII  əsrin  20-ci  illərində  kəndli  üsyanının  alovları  ġimal-ġərqi 

Azərbaycanın  da  Ģəhər  və  kəndlərini  bürüdü.  Lakin  burada  sinfı  mübarizə  xalq 

azadlıq hərəkatı ilə birləĢib Ġranın və yerli feodalların əleyhinə çevrildi. 

1724-cü  il Ġstanbul müqaviləsinə əsasən, Azərbaycan ərazisinin böyük bir 

hissəsi  Osmanlı  Türkiyəsinin  ixt iyarına  keçdikdən  sonra  da  ölkədə  xa lq  a zadlıq 

hərəkatı,  yerli  feodalların  zü lmünə  qarĢı  mübarizə  səngimədi.  Osmanlı  qoĢunları 

Təbriz,  Gəncə, Xoy, Naxçıvan, Ərdəbil, Mərənd və s. Ģəhərləri  iĢğal edərkən Ģəhər 

camaatın ın, yo xsulla rın və sənətkarların ciddi müqavimətinə rast gəldilə r.  

1732-c i  il  RəĢt  və  1735-ci  il  Gəncə  müqavilələ ri  əsasında Azərbaycanda 

Ġran  hakimiyyəti  bərpa  olunduqdan sonra  da ölkə  daxilində  Ģəhər  yoxsulların ın  və 

kəndlilərin  mübarizəsi  davam  etdi.  XVIII  əsrin  birinci  yarısında  ən  güclü  kəndli 

üsyanlarından biri 1743-cü ildə ġirvanda baĢ vermiĢdir. 




370 

 

1743-cü  ildə  ġəkidə  də  Ġran  ə leyhinə  ciddi  mübarizə  baĢlandı. 



Azərbaycanda  yerli  və  yadelli  feodallar  əleyhinə  qalxan  üsyanlar  nəticədə  Ġran 

hakimiyyətinin əsaslarını sarsıtdı. 

 

 

XIII FƏSĠL 



 

AZƏRBAYCAN XVIII ƏSRĠN ĠKĠNCĠ YARIS INDA 

 

Azərbaycanda  xanlıqların  yaranması.  Azərbaycanın  XVIII  əsrin  ikinci 

yarısındakı  tarixi  əslində  müstəqil  və  yarımasılı  dövlət  qurumlarının  -  xanlıqların 

tarixindən ibarətdir. Azərbaycan ərazisində xanlıqlar baĢlıca olaraq Ġran hökmranlığı 

ilə  mübarizədə  yarandığından  onların  meydana  gəlməsi  ilə  sosial-iqtisadi  və  siyasi 

Ģərtləri  ümu mi  xarakter  daĢıyırdı.  Lakin  xanlıqların  yaranması  formaea  bir-birindən 

fərqlənirdi. 

Azərbaycan ərazisində ilk   müstəqil  xanlıqların yaran ması  XVIII əsrin 40-

cı  illərinə  aiddir.  Əgər  onlardan  bəzisi  Nadir  Ģah  dövlətinin  süqutundan  sonra 

meydana gəlmiĢdisə, digərləri hələ  Nadir Ģahın hökmranlığı dövründə Ġran əleyhinə 

mübarizə nəticəsində formalaĢmağa baĢlamıĢdı. Xanlıq ların bəzisi isə öz baĢlanğıcını 

hələ  Səfəvilər  dövlətinin  tərkibində  yarımmüstəqil  in zibati  varlıq  kimi  mövcud 

olduğu dövrdən götürür. 

Şəki xanlığı XVIII əsrin 40-cı illərinin sonlarına yaxın güclü siyasi qüvvəyə 

çevrildi.  Qəbələ və QutqaĢın sultanları ġəki  xanının hakimiyyətini tanımağa məcbur 

oldular.  1751-ci  ildə  ġəki  xanı  müəyyən  müddətə  Qazax  və  Borçalı  mahallarını  da 

özünə tabe etdi. 

Hacı Çələbinin hakimiyyəti dövründə ġəki xanlığı yeni torpaqlar ələ keçirmək 

uğrunda Kartli-Kaxeti çarlığı ilə fasiləsiz  müharibələr aparırdı. Tərəflərin növbə ilə 

qələbə  çaldığı  bu  müharibələr  hər  iki  ölkənin  məhsuldar  qüvvələrinin  vəziyyətinə 

dağıdıcı  təsir  göstərirdi.  Hacı  Çələb inin  ölü mündən  sonra  (1755)  hakimiyyət  oğlu 

AğakiĢi bəyə, onun ölümündən sonra isə Hüseyn xana keçdi.  Bu dövrdə ġəki  xanlığı 

artıq xey li zəifləmiĢdi. 

1768-ci  ildə  bir-birilə  ittifaq  bağlayan  ġəki  və  Quba  xanları  ġa ma xı 

xanlığına  hücum  edib,  onu  Öz  aralarında  bölüĢdürdülər.  Bir  neçə  ildən  sonra  ġəki 

xanla rının  qohumları  arasında  baĢ  verən  çəkiĢmələ r  ona  gətirib  çıxard ı  ki,  1779-cu 

ildə  Hüseyn  xanın  ölü mündən  sonra  hakimiyyət  Əbdülqədirə,  1781-ci  ildə 

Məhəmmədhəsən xana, 1795-ci ilin dekabrında isə Səlim xana keçdi. 



371 

 

Azərbaycanın  digər  xanlıqlarında  olduğu  kimi,  ġəki  xanlığında  da  kənd 



təsərrüfatının aparıcı sahəsi əkinçilik və maldarlıq idi. Ġqtisadiyyatda ipəkçilik  mühüm 

yer  tuturdu.  Demək  olar  ki,  hər  bir  həyətdə tut  ağacları  vardı.  Kəndlərin  əhalisi  ipək 

salımaqla  məĢğul olurdu. ġəki ipəyi Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da məĢhur 

olub, Rusiya, Ġtaliya, Türkiyə və Ġrana ixrac edilirdi. 

Kənd  təsərrüfatı  ilə  bərabər  sənətkarlıq  və  ticarət  də  inkiĢaf  etmiĢdi. 

Sənətkarlığın baĢlıca növləri xanlığın paytaxtı ġəki Ģəhərində cəmləĢmiĢdi.  Burada ipək 

parçalar,  mis qablar, silah, kənd təsərrüfatı alətləri,  məiĢət əĢyaları və s. hazırlanırdı. 

Müxtəlif sex təĢkilatlarında - əsnaflarda dəmirçilər,  misgərlər, to xucular, dulusçular, 

boyaqçılar,  dabbağlar,  bənnalar,  dülgərlər,  pinəçilər,  sabunbiĢirənlər,  dərzilər, 

zərgərlər,  silahsazlar  və  b.  birləĢirdi.  Sənətkarlıq  istehsalı  bəzi  kəndlərdə  də  inkiĢaf 

etmiĢdi.  Bütün  sənətkarlıq  məhsullarına  vergilər  qoyulurdu.  ġəhər  sənətkarlığ ının 

səciyyəvi cəhətlərindən biri məhsulun istehsalçının özü tərəfındən satılması idi. 

ġəki  xanlığı qonĢu Azərbaycan xanlıqları, Gürcüstan, Dağıstan, Ġran və digər 

dövlətlərlə geniĢ ticarət aparırd ı.  Bu dövrdə Rusiya ilə ticarət durmadan artırdı. ġəki 

xanlığı  Rusiya  ilə  iki  yolla  -  Dərbənd  vasitəsilə  quru  yolla  və  Bakı  vasitəsilə  Xəzər 

dənizi ilə ticarət əlaqələri saxlayırdı. 

Ço xsaylı  gömrük  növləri  ticarətin  inkiĢafına böyük əngəl  törədirdi.  Xanlığa 

gətirilən  və  oradan  aparılan  bütün  mallardan  gömrük  toplanırdı.  ġəkili 

Məhəmmədhəsən xanın dövründə xanlıqda vergilərin toplanmasını hüquqi cəhətdən 

möhkəmləndirən  və  hakim  sinfın  mənafelərini  təmin  edən  "Dəsrur  ül-amal" 

("Qanunlar  məcmuəsi") hazırlanmıĢdı.  Ġltiza m  sistemi,  pul,  ölçü  və  çəki  vahidlərinin 

mü xtəlifliyi, gömrük  maneələri, həmçinin natural təsərrüfatın  hökmranlığı ticarət və 

sənətkarlığın ın inkiĢafına mane olur, əmtəə-pul münasibətlərin in artımın ı ləngidirdi. 

ġəki  xanlığında  aĢağıdakı  torpaq  mülkiyyəti  formaları  -  dövlət  torpaqları, 



mülklər, məhsul və icma torpaqları mövcud idi. ġəki xanlığının sosial əsasını feodallar 

və  kəndlilər  təĢkil  edirdilər.  Bundan  əlavə,  ġəki  Ģəhərində  tacirlər  və  sənətkarlar  da 

yaĢayırdılar. 

ġəki  Ģəhəri  xanlığın  mədəni  mərkəzi  idi.  ġəhərdə  feodal  uĢaqlarının  

oxuduqları  məktəblər  –  mədrəsələr  fəaliyyət  göstərirdi.  A zərbaycan  ədəbiyyatında 

realist  istiqamət  daha  da  inkiĢaf  edirdi.  Yaradıcılığını  Ģifahi  xalq  ədəbiyyatından 

götürən  Ģairlər  -  Nəbi  Süleyman,  Razi  poeziyanın  görkəmli  nümayəndələri 

sayılırd ılar. ġəki Ģairləri arasında Ģəkililərin Nadir Ģaha qarĢı qəhrəmanlıq mübarizəsini 

tərənnüm edən Nəbi önəmli yer tuturdu. 

Tətbiqi ineəsənət və memarlıq yüksək səviyyəyə çatmıĢdı. Ağac üzərində bədii 

oyma,  qızıl,  gümüĢ  və  misdən  hazırlanmıĢ  məmulat,  tikmələr  sənətkarların 

yaradıcılığ mda  mühüm  yer  tuturdu.  XVIII  əsrdə  Azərbaycanın  qiymətli  memarlıq 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   177   178   179   180   181   182   183   184   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə