Хошбяхт ялийева



Yüklə 2,89 Kb.

səhifə52/74
tarix10.11.2017
ölçüsü2,89 Kb.
1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   74

Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
178 
yirs
ən?” “Bu – mənim qızımdır”, – deyərək, peyğəmbər ca-
vab verir. “Allah! M
ənim çoxlu belə qızım var idi. Birinin 
d
ə  üzünü öpməmişəm,  hamısını  diri-diri torpağa  basdırmı-
şam”. Peyğəmbər həyəcanla: “Ay bədbəxt! – dedi, – deməli, 
Allah s
əni insan hisslərindən məhrum etmişdir”
133
.   
Folklorun  bu  janrının  özəlliklərilə  bağlı  professor 
İ.Abbaslı haqlı olaraq yazır: “Xalq rəvayətlərindən istər ilkin 
orta 
əsrlərdə, istərsə  də  sonrakı  yüzilliklərdə  Azərbaycanın 
bir  sıra  tarixçi,  etnoqraf, arxeoloq və  salnaməçiləri, həm-
çinin klassik şair və yazıçıları tarixi qaynaq kimi faydalan-
mışlar. Bu ədəbi-mədəni prosesin özü onlarla xalq rəvayət-
l
ərinin qorunmasına,  onların  əbədiləşdirilib  dövrümüzə  qə-
d
ər gəlməsinə səbəb olmuşdur”
134
.   
Son ill
ərdə  tanınmış  şəxslərlə  (şair,  yazıçı,  alim  və 
başqaları ilə) bağlı xeyli rəvayət nəşr edilmişdir. Dini rəva-
y
ətlər  sovet dövründəki  qadağalardan  fərqli olaraq, həm 
toplanaraq  ayrıca  kitablar  şəklində  nəşr  edilmiş,  həm də 
onlar orta m
əktəb dərsliklərinə də salınmışdır.   
Nağıllar  –  epik növün ən  geniş  yayılmış  janrların-
dandır.  P.N.Boratav “Yüz soruda türk xalq ədəbiyyatı” 
kitabında bu barədə yazır: “Nağıl nəsrlə söylənmiş, dini və 
cadu inanışlardan və törələdən azad, tamamilə xəyal ürünü, 
gerç
əklə əlaqəsiz və anlatdıqlarını inandırmaq iddiası olma-
yan  qısa  bir  əhvalatdır”
135
.  Nağıllarla  bağlı  ayrı-ayrı  təd-
qiqa
tçıların verdiyi tərifləri ümumiləşdirsək, belə bir nəticə-
                                                           
133
 
Əhməd Ağaoğlu. İslama görə və islamiyyətdə qadın, “Mədəniyyət 
dünyası”, XII buraxılış, Bakı: ADMİU, 2006, s.37 
134
  Az
ərbaycan ədəbiyyatı tarixi. 6 cilddə, I c., Bakı: Elm, 2004, s. 214 
135
 
Pertev  Naili  Boratav.  100  soruda  türk  halk  edebiyatı,  İstanbul: 
Gerçek Yayın Evi, 1973, s.80 
 


Folklorşünaslığa giriş   
 
 
179 
y
ə gəlmək mümkündür: 
1. Nağıllar xalq təxəyyülü əsasında formalaşan, müəy-
y
ən bir xəyal ürünüdür.   
2. Nağıl janrı əsrlərdən bəri yaranmış qəlib ifadələrlə –
formullarla (az getdi, üz getdi, d
ərə-təpə düz getdi; gəl məni 
gör, d
ərdimdən öl; qəddi-qamət minarə; adam-madam iysi 
g
əlir və s.) zəngin olur.   
3.  Nağıllarda  gerçəklikdə  olmayan qeyri-adi  varlıqlar 
(div, 
əjdəha, pəri  qızlar,  mələklər və  s.), fantastik əşyalar 
(uçan xalça, d
əyirman  daşı,  Süleyman  peyğəmbərin süfrəsi 
v
ə s.) işlənə bilər. 
4.  Bütün  nağıllarda  əsas  ideya  xeyirin  şər üzərində 
q
ələbəsi üzərində qurulur və əhvalat, demək olar ki, həmişə 
xoşbəxt sonluqla bitir. 
5.  Nağıl  qəhrəmanı  qeyri-adi güc sahibidir və  xalqın 
sevdiyi, görm
ək istədiyi ideal bir obrazdır. 
6.  Nağılların  növündən  asılı  olaraq,  müxtəlif mənfi 
obrazlar – 
şər qüvvələr (div, əjdəha, zalım padşah, ögey ana, 
paxıl qardaş və s.) iştirak edə bilər. 
Nağıl  süjetləri müxtəlif motivlər  –  üç tükün xilas 
etm
əsi, övladsızlıq, ögey qızı gizlətmə, kor gözün açılması, 
x
əstə  görünmə, gedər-gəlməz,  qanlı  köynək, hiyləli dəvət
yatağa  xəncər  qoyma,  qızı  əmanət etmə,  işıqlı  və  qaranlıq 
dünya, quş dilini anlama, qız-oğlan dəyişməsi, ağ qoç–qara 
qoç v
ə s. əsasında qurula bilər.   
Nağılların  təsnifatı  ilə  bağlı  müxtəlif fikirlər olsa da, 
onlar 
əsasən üç növə ayrılırlar : 
1. Heyvanlar haqqında nağıllar (Tülkü, tülkü, tünbəki”, 
“Qurdun nağılı” və s.); 
2.  Sehrli  nağıllar  (“Məlikməmməd”, “Göyçək Fatma” 
v
ə s.); 


Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
180 
3. M
əişət  nağılları  (“Daşdəmirin  nağılı”,  “Keçəlin 
nağılı” və s.).   
Az
ərbaycan  folklorşünaslığında  nağıllar,  onun  qəhrə-
man
ları, formulları, orada işlənən sayların simvolikası və s. 
il
ə bağlı tədqiqatlar aparılmışdır. A.Baqri, Y.V.Çəmənzmin-
li,  H.Zeynallı,  H.Əlizadə. M.H.Təhmasib,  Ə.Axundov, 
N.Seyidov, V.V
əliyev, A.Nəbiyev,  O.Əliyev,  Ə.Əsgər, 
F.Bayat v
ə  başqaları  nağılların  toplanması  və  tədqiqi sa-
h
əsində mühüm işlər görmüşlər. 
Mühacir
ətdə  “nağıl”   terminin yerinə  “hekayət” sözü 
işlədilmişdir.  M.B.Məmmədzadə,  Ə.Cəfəroğlu,  S.Rəfiq, 
X.Aslan v
ə başqaları nağıllarla bağlı tədqiqatlar aparmışlar. 
Nağıllarla  bağlı  mühacirətdə  aparılan  araşıdrmalardan 
S.R
əfiqin “Azərbaycan və Anadolu xalq hekayələrinin təhlili 
v
ə müqayisəsi” adlı əsəri qeyd edilməlidir. Bu əsər İstanbul 
şəhərində Bəyazid Dövlət kitabxanasında əlyazması şəklində 
qorunmaqda
dır.  1933-1934-cü illərdə  qələmə  alınsa  da,  bu 
əsər hələ  də  aktuallığını  itirməmişdir  və  böyük  əhəmiyyətə 
malikdir. Lakin indiy
ədək, təəssüf ki, Azərbaycanda aparılan 
araşdırmalardan kənarda qalmışdır.   
Güney Az
ərbaycanda  nağıllar  toplanmış  və  müəyyən 
q
ədər təhlilə  cəlb  edilmişdir.  Belə  ki, məşhur  Azərbaycan 
yazıçısı,  28  yaşında  Arazın  sularında  boğulmaqla  edam 
edil
ən Səməd Behrəngi (1939-1967) və onunla eyni aqibəti 
yaşayaraq,  işgəncələrlə  öldürülən Behruz Dehqani  (1939-
1971)  Güney Az
ərbaycanın  kəndlərini  dolaşaraq  folklor 
materialları toplamışlar, həmin materiallar 1975-ci ildə fars 
dilind
ə “Azərbaycan nağılları” (“Efsanehayi Azerbaycan”- 2 
cildd
ə)  adı  ilə  nəşr  edilmişdir.  Səməd Behrəngi və  Behruz 
Dehqaninin  topladığı  həmin  nağıllar  Bakıda  2014-cü ildə 
“Güney Az
ərbaycan folkloru” seriyasından  III  kitabda  nəşr 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   74


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə