KitabxanaşÜnasliq



Yüklə 3,72 Kb.

səhifə57/88
tarix08.03.2018
ölçüsü3,72 Kb.
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   ...   88

128 
 
Tam m
ətnli, video və audio, vizual və s. resursların texnki hazırlanmsı 
skanir
ə, format, sistem və s. məsələlər nəzərdə tutulur (buraya metaverilənləri 
d
ə aid etmək lazımdır) 
E-
resursların  sənəd  halına  gətirilməsi (qeydiyyat məlumatlarının 
hazırlanması) 
E-s
ənədlərin yerləşdiyi  virtual  məkan,  miqrasiya və  ləğv  edilməsi 
m
əsələlərinin müəyyənləşdirilməsi. 
İstifadəçilərin  formalaşdırılmış  e-sənədlərdən istifadə  imkanlarının, 
hüquqi m
əsələlərin müəyyənləşdirilməsi 
E-
resursların anazlizi 
Tip v
ə növlərinin müəyyənləşdirilməsi 
Predmet göst
əricilərinin tərtib edilməsi 
Analitik sintez, münd
əricat, referat, annotasiyanın tərtib edilməsi və s. 
e-resursun mövzusunu t
əsvir edən proseslərin aparılması 
İnformasiyanın təsnifləşdirilməsi metodlarının işlənilməsi  
Elektron s
ənədlərin qiymətləndirilməsi 
Qeyd  edil
ənləri sadə formada praktiki müşahidə etmək üçün müxtəlif 
texnoloji imkanları nəzərədn keçirdək və buna nümunə olaraq OCR (Optical 
Character  Recognation)  Obrazların  Avtomatik  Tanınması  və  Hipermətn 
texnologiyalarına diqqət yetirək. 
OCR (Optical Character Recognation) texnologiyalar 
əsasında  
Obrazların  avtomatlaşdırılmış  tanınma  proseslərinin OCR sistemlərdə 
realiz
ə  edilməsi  intellektual  informasiya  texnologiyalarının    ən  əhəmiyyətli 
hiss
ələrindəndir.  Adı  çəkilən abreviatura (Optical Character Recognation) 
m
ətnlərin  avtomatlaşdırılmış  oxunmasını  və  simvoların  optik  tanınması  kimi 
q
əbul  edilir.  Başqa  sözlə  çap və  əlyazma məlumatların      xüsusi  intellektual 
texnologiyalar vasit
əsi ilə  elektron emal və  analiz etmək  imkanları  nəzərdə 
tutulur.  
OCR sisteml
ərinin aşağıdakı xüsusiyyətlərinə nəzər salaq: 
Simvolların şrift və ölçü fərqləri 
Simvolların  təsvirində  dəyişikliklər  (şəkildə  ölçü dəyişikliyi  zamanı 
simvolların yerdəyiºikliyi, itməsi və s.) 
Skanir
ə proselərində əyriliklərin müəyyənləºdirilməsi 
Müxt
əlif dilli mətnlərin olması 
Simvolların müxtəliflikləri. Burada oxşar, xüsusi simvollar. Misal üçün 
Az
ərbaycan dilində bu “ə, ü, ö, ö, ç” spesifik hərfləri göstərmək olar. 
Obrazların  tanınması.  Yüksək meqapikselli foto aparatlar vasitəsi ilə, 
müxt
əlif skanirə  prosesləri ilə  elektron sənədlərin  yaradılmasıdır.  Vizual  və 
m
ətn sənədlərin  elektron  emalı  prosesi  qeydiyyat  məlumatlarının 
elektronlaşdırılması  texnlologiyaları  və  ümumilikdə  elektron  kitabxanaların 
yaradılamasında geniş istifadə edilə bilər.  


129 
 
Aparıcı OCR sistemlər: 
Fine Reader (Fayn Rider), Fine Reader 
əlyazma və  Form Reader 
ABBYY Software House t
ərəfindən  istehsal  edilmişdir  və  çap,  əlyazma 
m
ətnlərin, təsviri formların oxunmasında istifadə olunan mükəmməl proqram 
t
əminatlarındandır. 
CuneiForm, Cognitive 
Technologies  firması  tərəfindən istehsal 
edilmişdir. 
Fine Reader kimi sistemin işləmə texnologiyası özündə iki mərhələni 
c
əmləşdirir.  
Qrafiki t
əsvirlərin analizizi 
C
ədvəl və şəkillərin seçilməsi 
Tanınma bölmələrinin müəyyənləşdirilməsi 
S
ətir, simvolların ayrılması 
Ayrılmış simvolların tanınması. Bununda daxili bölmələrini klassifator 
kimi realiz
ə etmək olar. 
Şablon 
Əlamətlər 
Struktur  
Çoxsaylı  araçdırmalar  göstərmişdir  ki,  belə  mürəkkəb  prosedurların 
aparılması üçün “intellektual tanınma” texnikası tətbiq edilməlidir. 
Ən mükəmməl OCR sistemlərdə  insana  xas  tanınma  texnologiyaları 
t
ətbiq edilir. Nəzərə alsaq ki, insanda bu çox pilləlidir aşağldakı misala nəzər 
salaq: 
 

Kontekstin emalı 
Dağlıq ərazi. Zirvələrdə ağ rənglər görünür 

Əlamətlərin ilkin seçilməsi 
Ağ rəngin kompakt obyekti 

Proqnozun verilm
əsi 
İlkin versiya olaraq həmin obyektin qar olması 

Obyektin hiss
ələrinin seçilməsi 
Zirv
ədə  olan  qarın  spesifik  forması,  harada 
yerl
əşməsi. 

Hiss
ələrin düzgün strukturu 
R
əngi, həcmi 

Proqnozların təsdiq edilməsi 
Dağın ətəyində ağ qarın olması 
 
3 prinsip var ki, OCR sistem onu üz
ərində qurulub. 
T
əsvirin tamlığı prinsipi 
Istiqam
ətliliyi prinsipi 
Adaptasiya prinsipi 
Simvolun  qrafiki  obrazı  skanerdən  çıxdığı  anda  nöqtələrdən ibarət 
matris  formasında  müşahidə  edilir. Misal olaraq ”ə” hərfi  bu əlifbada “a” 
simvolu il
ə  oxşarlıq  təşkil  edir.  Məlum  olduğu  kimi  simvolların  düzgün 
oxunması mətndə olan fikir dəqiqliyini bildirmək üçün vacib elementlərdəndir. 
Bu  zaman  artıq  intellektual  analiz  prosesi  baş  verir və  ilkin olaraq söz üzrə 
analiz aparılır. Bunu misalda izləyək: “*laqə” ulduzla işarələnmiş yerə “a” və 


130 
 
ya  “
ə” simvolunun uyğun olması avtomatik sistemdə olan lüğətlə yoxlanılır. 
N
əticədə bazada “alaqa” yox “əlaqə” sözünün olduğu və qrammatik cəhətdən  
“alaqa” 
sözünün  düzgün  olmadığı  müəyyənləşdirilir.  Digər bir misal: ”*y” 
simvolları göstərilir, bu həm ay və həm də əy sözü ola bilər. Artıq bu halda 
bütün cüml
ə analiz edilir, mənası aşkarlanır və hansı simvolun əlavə olunacağı 

əyyənləşir [7 s. 35]. 
Hiperm
ətn informasiya texnologiyaları 
Hiperm
ətn  semantik  informasiyanın  təşkil  edilməsi  formasıdır.  Misal 
üçün ensiklopediyayaların əsas elementi kimi, məqalələr və terminlər arasında 
assosiativ 
əlaqənin  qurulmasıdır.    Müasir  anlamda  hipermətn müxtəlif 
m
əqsədlər üçün nəzərdə  tutulmuş  elektron  informasiya  fondudur,  xarakterik 
xüsusiyy
ətləri tematik, formativ sənədlərin əlaqələndirilməsi kimi qəbul etmək 
olar. 
Hiperm
ətinin  əsasını  informasiyanı  təşkil  edən semantik əlaqəli 
fraqmentl
ər təşkil edir ki, bir biri ilə əlaqəli məlumatlara keçid əldə edilməsini 
t
əmin edir və buda intellektual informasiya axtarışının özül hissəsi kimi qəbul 
etm
ək olar. 
Hiperm
ətn informasiya texnologiyalarının tətbiq sahələri: 
Informasiya resursları və Internet texnologiyaları; 
Hiperm
ətn informasiya-axtarış sistemləri; 
İqtisadi sistemlər üçün hipermətn informasiya modelləri; 
Hiperm
ətn əsaslı verilənlər bazaları; 
T
əhsil, distant təhsil sistemlərində hipermətn informasiya modelləri 
v
ə  sözsüz bu siyahıya elektron kitabxanalarıda daxil etmək məqsədə 
uyğun olardı [7 s. 42]. 
Bildiyimiz  kimi  elektron  kitabxananın  özül  strukturunu  İnternetdə 
informasiya  resursları  təşkil  edir  və  bu məlumatlar müxtəif növlü, dinamik 
olur. Hiperm
ətn  texnologiyalarının  İnternet  məkanında  tətbiqi 1993-cü ildən 
WWW (Wo
rld  Wide  Web)  “dünya  hörmüşək  toru”  texnologiyaları 
ç
ərçivəsində  tətbiq edilir. Bu HTTP (Hyper Text Transport Protocol) 
protokolu vasit
əsilə HTML (Hyper Text Markup Language) dilində maşınlar 
arası informasiya mübadiləsini təşkil edir, çox zaman biz “veb səhifə” və ya 
“HTML s
əhifə” kimi terminlərə rast gələ bilərik. Qeyd edilən HTML səhifə 
özünd
ə  sənədin strukturunun təsvirini təqdim edir və  bu tip reusrsa URL 
(Uniform Resource Locator) ünvan vasit
əsi ilə  daxil olunur. Növbəti 
m
ərhələdə  bir neçə  HTML səhifənin  qarşılıqlı  əlaqəsi və  bir  sistem  halında 
birl
əşməsi  veb  saytın  strukturunu  yaradır.  Texniki  tərfdən də  nəzər  salsaq 
HTML dilind
ə təqdim edilən hipermətn sənədi nəinki mətn, həmçinin cədvəl, 
skript, müxt
əlif rəqəmli obyektlərə  edilən  hiperistinadları  (şəkil, audion və 
video material v
ə s.) dəstəkləyir ki, bu da informasiya resurslarının semantik 
əlaqəliliyini təmin edir [1 s. 200]. 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   ...   88


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə