M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə36/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   171

88 

 

mürәkkәb cümlәlәr tәsniflәndirmәlәri ilә davam etdirilir. Türkiyә Cümhuriyyәti tәdris sistemindә 



isә, yuxarıda göstәrildiyi kimi,  üstәlik tәrkiblәr dә budaq cümlә hesab edilir. Mürәkkәb cümlә vә 

bütövlükdә  ümumtürk  dili  sintaksisi  bu  şәkildәki  “Hind-Avropa  mәnşәli”  (Seçdirmә  bizimdir-

M.M.) mövcud sintaktik tәsniflәndirmәlәrlә tәdris olunur.  Bu isә ayrı-ayrı konkret türk dillәrinin 

istәr ana dili,  istәrsә dә xarici  dil olaraq öyrәnilmәsini çәtinlәşdirir. Çünki  ana dillәrinin tәdrisi 

zamanı  sadә  cümlәlәr,  mürәkkәb  cümlәlәr  vә  mürәkkәb  sintaktik  bütöbvlәrin  hәr  biri  ayrı-

ayrılıqda  qurucu  qrammatik  vasitәlәri  vә  sintaktik  özәlliklәri  ilә  konkret  konseptual-sintaktik 

modellәr olaraq öyrәdilmәlidir. Mәhz bütün bunlar vә mürәkkәb cümlәlәrin struktur, semantik vә 

funksional  baxımlardan  öyrәnilmәsi  ilә  bağlı  digәr  xüsuslar  M.  M.  Musayevin  yuxarıda  adı 

çәkilәn  “Türk  dillәrindә  mürәkkәb  cümlә  sintaksisi”  (2011)  adlı  kitabında  çox  geniş 

işıqlandırılmışdır.  Sözügedәn  “Dәrs  vәsaitindә  türkologiya,  türkoloji  dilçilik,  ortaq  türk  dili  vә 

türk  әdәbi  dillәri  qavramları  (konseptlәri)  yeni  bir  türkoloji-linqvistik  anlayışla  açıqlanır. 

Mürәkkәb 

cümlәnin 

subordinativ, 

koordinativ, 

korrelyativ-sintaktik 

omomodellәri 

müәyyәnlәşdirilir;  polipredikativlik,  sintaktik  omonimlik  vә  çoxmәnalılıq  anlayışlarına  açıqlıq 

gәtirilir.  Sözügedәn  omomodellәrә  görә  mürәkkәb  cümlәnin  mәnaca  növlәri  tәsniflәndirilir, 

normativ-sintaktik quruluşları, üslubi-sintaktik normaları vә variantları bir-birindәn fәrqlәndirilir. 

Çağdaş  türk  әdәbi  dillәrindә  23  konseptual-struktur  növü  müәyyәnlәşdirilәn  mürәkkәb 

cümlәlәrin  sintaktik  arxetiplәri  qәdim  türk  dilindә  tәsbit  olunur.  Hәmin  sintaktik 

konstruksiyaların  dil-danışıq  faktı  olaraq  aktual  üzvlәnmәsi  vә  mürәkkәb  cümlә  komponentli 

ümumtürk mәtninin quruluşu  da dәrs vәsaitindә öyrәnilir” (Musayev 2011: 3). 

Mәlum olduğu kimi, klassik dilçilkdә mürәkkәb cümlәlәr semantik baxımdan tәközәkli vә 

cütözәkli olmaq etibarilә, әsasәn, iki sintaktik quruluşda öyrәnilirdi: budaq cümlәsi baş cümlәnin 

konkret  bir  üzvünә  aid  olan  mürәkkәb  cümlәlәr  vә  budaq  cümlәsi  baş  cümlәnin  bütününә  aid 

olan  mürәkkәb  cümlәlәr  olaraq.  Birincilәr  subordinativ  (tәközәkli),  ikincilәr  isә  koordinativ 

(cütözәkli)  sintaktik  quruluşlar  olaraq  xarakterizә  edilirdi.  Sözügedәn  tәsniflәndirmә  mürәkkәb 

cümlәlәrin tәdrisi prosesindә özünü doğrultmurdu. Çünki elә mürәkkәb cümlә quruluşları vardır 

ki, onlarda baş vә budaq cümlәlәrin sintaktik әlaqәlәri, yuxarıda göstәrildiyi kimi, subordinadiv 

vә koordinativ tabeliliklә deyil, bәrabәr sintaktik tabelilik әlaqәsi ilә gerçәklәşir. Yәni baş cümlә 

budaq cümlәyә, budaq cümlә dә baş cümlәyә eyni sintaktik tabeliliklә, relyat-korrelyat vasitәlәrlә 

vә  ya  qarşılıqlı  olaraq  işlәnilәn  bağlayıcı  sözlәrlә  aid  olur.  Mәsәlәn,    әkәrsәn,  onu  biçәrsәn; 



Hara deyirәm,  ora  get;  Nә qәdәr istәyirsәn,  o qәdәr  al   vә s. Buna  görә dә biz sözügedәn  dәrs 


89 

 

vәsaitindә mürәkkәb cümlәlәrin komponentlәrinin tabelilik әlaqәlәrinin subordinativ, koordinativ 



vә  korrelyativ-sintaktik  omomodellәrni    müәyyәnlәşdirdik.  Nә  üçün  omonimik  modellәrini? 

Çünki  hәr  modeldә  müәyyәnlәşdirilәn  bir  mürәkkәb  cümlә  növü  digәr  bir  modeldә  dә 

gerçәklәşir.  Mәsәlәn,  zaman  mәnalı  mürәkkәb  cümlә,  keçmiş  terminologiya  ilә  ifadә  etsәk, 

zaman  budaq  cümlәlәli  tabeli  mürәkkәb  cümlә  hәr  üç  sintaktik  omomodeldә  özünü  göstәrir. 

Budaq cümlә birincilәrdә daha çox baş cümlәnin konkret bir üzvünә, ikincilәrdә isә әsasәn, baş 

cümlәnin bütününә aid olur.  Üçüncülәrdә isә baş vә budaq cümlәlәr bir-birini qarşılıqlı olaraq 

tamamlayırlar Mәsәlәn:  

–  Subordinativ-zaman  mәnalı  mürәkkәb  cümlә  (MC):  Azәrb.  Evim  o  gün  yıxıldı, 

Ağam  bir  xatun  aldı  (Bayatı);  qaqauz.  -Çıkarer  bu  gözünün  birini,  o  zaman  kardaşı  verer,  ona 

biraz tereke. ‘Çıxardır gözlәrinin birini, o zaman qardaşı ona biraz yemәk verir’ (Qaqauz folkloru 

1964:190); türkmәn. Öwez bendi bolup, Hüňkar soltanyň ýanyna getirilende, patyşa Öweziň köp 

sözlerine  düşünmedi,  Serwijanyň  bolsa  düşünmeýän  dili  ýokdy,  şonuň  üçin  Hüňkar  Serwijany 

dilmaçlyk  üçin  çagyrdy,  şonda  Serwijan  Övezi  görüp,  onuň  mertligine,  owadanlygyna  jan-dil 

bilen aşyk boldy ‘Әvәz әsir düşüb Hünkar Soltanın yanına gәtirilәndә, patışah Әvәzin çox sözünü 

başa  düşmәdi,  Sәrvicanın  isә  bilmәdiyi  bir  dil  yox  idi,  onun  üçün  Hünkar  Sәrvicanı  dilmaclıq 

üçün  çağırdı,  onda  Sәrvican  Әvәzi  görüb  onun  mәrdliyinә,  yaraşığına  cani-dildәn  aşiq 

oldu’(Görogly  1958:  384).  Qәdim  türk  dilindә  isә  subordinativ-zaman  konstruksiyalarının  әsas 

komponentindә  asılı  hissәnin  siqnalçısı  kimi  qačan  ‘haçan’  sual  әvәzliyi  özünü  göstәrir;  mәs.: 

harislïqnï  qojar  haris  er  qaçan/ölüp  jatsa  topraq  ičiŋä  kirip  “aлчный  муж  ocтaвит  aлчнocть, 

кoгдa/умрeeт  и  вoйдeт  в  зeмлю.”  ‘Tamahkar  kişi  acgözlüyündәn  o  zaman  qurtarır  ki,  ölüp 

torpaq altına girir’ (ДТC: 199). 

–Koordinativ-zaman  mәnalı  mürәkkәb  cümlә:  Azәrb.  Sәrdar  Rәşidә  tәzәcә  qәlyan 

vermişdilәr  ki,  evindәn  telefon  etdilәr  (Ordubadi  1965:  370);  O  gün  ki,  alәmә  yayıldı  şölәn, 

Dağlar öz donunu lalәdәn biçdi (Vurğun 1976: 11); türk. Eniştemle henüz bir dans bitirmişdim 

ki,  kapının  önünde  teyzem,  Tarık  da  yanında  ayakda  durmuş,  bana  yanına  gelmemi  işaretle 

bildirmişti. ‘Yeznәmlә daha bir rәqs nömrәsini oynayıb bitirmişdim ki, qapının qarşısında xalam, 

Tarık da yanında ayaqda durmuş, mәnә yanına gәlmәyimi işarәtlә bildirmişdi’ (Adıvar 1958: 13); 

Çırak,  dükkanın  yarı  inik  kepenklerini  tam  kaldırmıştı  ki,  ağa  Kooperatif  berberinin  yanındakı 

köşeden  çıktı.  ‘Şagird  dükanın  yarı  enmiş  qapılarını  tam  qaldırmışdı  ki,  ağa  Kooperativ  dәllә-

yinin yanındakı dalandan çıxdı’ (Yenә orada, s.11);  






Dostları ilə paylaş:
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə