M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə34/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   171

83 

 

onların  inkişaf  mәrhәlәlәri  tarixi  zamanlara  görә  müәyyәnlәşdirilirkәn  bütün  uyğun  qrammatik 



şәkillәrin qrammatika kitabında yer almasına ciddi sәy göstәrilmişdir. Sadәcә çatı kateqoriyasının 

morfoloji göstәricilәri (şәkilçilәri) vә ya onların tarixi inkişaf mәrhәlәri kitabda yer alamamışdır. 

Bir  neçә  konkret  şәkilçinin  inkişaf  mәrhәlәlәri  vә  rekonstruksiyası  isә  kitabda  bütövlükdә 

verilmәkdәdir.  

Burada  mәnsubiyyәt  şәkilçilәri  vә  şәxs  әvәzliklәrinin  yiyәlik  halın  şәkillәrinә  vә  söz 

sonunda işlәnilmәsinә bağlı olduğu, üçüncü şәxs әmr şәklinin -γın (-sın) şәkilçisinin -ğın feli sifәt 

morfoloji  әlamәti  ilә  eynilәşdiyi  göstәrilir.  Bu,  kiabdakı  әn  çox  mübahisә  doğuran  linqvistik 

açıqlanmalardandır.  Kitabda  müqyisәli-tarixi  yöntәmlә  bәrabәr,  yetәrincә  olmasa  belә,  digәr 

linqvistik metodlardan da yeri gәldikcә istifadә edilmişdir. Mәsәlәn:  

1. Müqayisәli-tәsviri vә ya -tutuşdurmalı (sifәtlәr tәsvir olunarkәn); 

2. Tipoloji (mәnsubiyyәt kateqoriyası vә digәr kateqoriyalar tәsvir olunarkәn);  

3. Regional-tipoloji (tәsriflәnmә sistemi açıqlanarkәn vә örnәklәri ilә tәsvir olunarkәn); 

4.  Semantik-funksional  (feli  sifәtlәr,  feli  bağlamalar,  zaman,  şәkil,  növ  kateqoriyaları 

tәsvir olunarkәn).  

Dәrslikdә  sözügedәn  böyük  әsәrin  ikinci  cildinin  mәzmunu  vә  hәmin  cilddә  istifadә 

edilәn  linqvistik  yöntәmlәrin  işlәnilmәsi  haqqında  nisbәtәn  daha  geniş  vә  qismәn  dә  mübahisә 

doğuran bir kontekstdә qısaca mәlumat verdik. Belә bir mәlumat mübahisә doğuran bir diskursda 

sözügedәn әsәrin digәr cildlәri haqqında da aşağıda yeri gәldikcә verilmәkdәdir.    

 

2.1.3. Sintaksis 

“Sintaksis” leksik vahidi bir termin olaraq mәnşәcә yunan dilindәki “sýntaxis”sözündәn 

alınmış olub “quruluş, sıra” demәkdir. Sintaksis anlayışını bir linqvistik elm sahәsi sәviyyәsindә 

әsas metodik vә praktik parametrlәri ilә aşağıdakı kimi sәciyyәlәndirmәk olar: 1) Konkret dillәrә 

xas  olan  vә  nitq  vahidlәrini  tәşkil  edәn  qayda  vә  vasitәlәrin  bütünü;  2)  Qrammatikanın  nitq 

törәmәsi vә  ya  yaranması  proseslәrini öyrәnәn  bir bölümüdür. Burada, hәr şeydәn öncә, cümlә 

içәrisindә  sözlәrin  bir-birini  izlәmәsi  vә  uyğunluğu  işıqlandırılır.  Bundan  başqa,  söylәm  olaraq 

mәtnin  hissәsi,  dilin  isә  müstәqil  vahidi  sәviyyәsindә  cümlәnin  ümumi  özәlliklәri  dә  hәmin 

bölmәdә öyrәnilir (ЛЭC 1990: 448). 

Sintaksis  bәhsinsdә  dilin  sintaktik  vahidlәr  sistemi  işıqlaqndırılır.  Bu  bölmәyә,  hәr 

şeydәn öncә, söz birlәşmәlәri, kәlmә qrupları, sadә cümlәlәr, mürәkkәb cümlәlәr, son zamanlarda 




84 

 

da  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәr



16

  daxil  edilir.  Burada  sintaktik  vahidlәrin  quruluş  qaydaları  vә 

onları  bir-birinә  bağlayan  müxtәliv  dil-nitq  vasitәlәri  öyrәnilir.  Әslindә  sintaksis  mahiyyәt 

etibarilә  iki  böyük  bölmәdәn  tәşkil  olunur:  söz  birlәşmәlәri  vә  cümlәlәr.  Türk  dillәrindә  söz 

birlәşmәlәrinin başından bәri, әsasәn, iki növü öyrәnilir:  

– İsmi birlәşmәlәr; 

– Feli birlәşmәlәr.  

Feli sifәt, feli bağlama, mәsdәr tәrkiblәri vә qoşmalı birlәşmәlәr dә söz qrupları olaraq 

söz birlәşmәlәrinin içәrisindә öyrәnilir.  

 

2.1.3.1.

 

Müqayisәli türkoloji dilçilikdә sintaksisә dair araşdırmalar 

Müxtәlif  sistemli  dillәrin  vә  ya  böyük  vә  kiçik  dil  ailәlәrinin  sintaktik  quruluşu 

müqayisәli-tarixi  dilçilikdә  bütün  parametrlәri  ilә  hәlәlik  geniş  öyrәnilmәmişdir.  Bunun 

nәticәsindә  müqayisәli  türkoloji  dilçilikdә  dә  sintaksis  mövzusunun  bütövlükdә  ümumtürk 

dilinin,  ayrılıqda  isә  müxtәlif  türk  dillәrinin  materiallarına  görә  müqayisәli  olaraq 

araşdırdırılmasının çox da yayğın olmadığı müşahidә olunur. XX yüz il boyunca qrammatikanın 

sözügedәn sahәsinә aid yazılmış әsәrlәrdәn yalnız aşağıdakı fundamental kitabların adlarını özәl 

olaraq  çәkmәk  mümkündür  (Aшмaрин  1903;  Исследования  по  сравнительной  грамматике 

тюркских  языков  1962;  Гaджиeвa  1973;  Пoкрoвcкaя  1978;  Oğuz  qrupu  türk  dillәrinin 

müqayisәli qrammatikası 2002). 

Bununla  bәrabәr,  ümumtürk  dilinin  “Türk  dillәrinin  müqayisәli-tarixi  qrammatikası” 

(1984; 1986; 1988; 1997; 2002; 2006) adlı kitabının ayrıca bir cildini dә N. Z. Hacıyevanın vә B. 

A. Serebrennikovun  yazdığı “Sintaksis” (1988) adlı әsәr tәşkil edir. Sözügedәn әsәr türk dillәri 

sintaksisinin müqayisәli olaraq öyrәnilmәsindә çox mühüm әhәmiyyәt kәsb edir.  

Türkoloji  dilçilikdә  indiyә  qәdәr  sintaksisin  әn  çox  aşağda  göstәrilәn  mövzuları  tarixi-

müqayisәli vә ya müqayisәli-tarixi yöntәmlә öyrәnilmişdir:  

–Türk  dillәrinin  müqayisәli-tarixi  sintaksisi  sözügedәn  dillәrin  tarixi  morfologiyası  ilә 

birlikdә işıqlandırılmışdır. Bu baxımdan türk dillәrinin tarixi-müqayisәli vә ya müqayisәli-tarixi 

                                                 

16

  Dәrs  vәsaitinin  müasir  türkoloji  dilçiliyin  aktual  problemlәrinә  hәsr  edilәn  ikinci  hissәsindә  mürәkkәb  sintaktik 



bütövlәrdәn, o sradan mәtn sintaksisi vә  mәtn dilçiliyi qavramlarından çağdaş türkoloji dilçiliyin aktual  mәsәlәlәri 

olaraq daha geniş bәhs olunacaqdır. 

 



85 

 

sintaksisindә  sintaktik  vahidlәrin  arxetiplәri



17

  bir  tipoloji  model  olaraq  dilin  semantikası  vә 

sintaktik  sırası  ilә  birlikdә  konkret  morfoloji  modellәrә  söykәnilәrәk  müәyyәnlәşdirilmişdir. 

Mәsәlәn, “sifәt+isim”, “feli sifәt+isim” vә s. birlәşmә modellәr kimi. Altı cildlik “Türk dillәrinin 

müqayisәli-tarixi  qrammatikası”  (1984;  1986;  1988;  1997;  2002;  2006)  kitabının  yuxarıda  adı 

keçәn “Sintaksis” (1988) adlı cildi isә quruluşu vә mәzmunu etibarilә, әsasәn,  alman sintaksisti 

V.  Delbryukun  fikirlәrinә  әsaslanılaraq  hazırlanmışdır.  Sözügedәn  qrammatika  kitabının 

“Sintaksis”  bölümündә  ismi  vә  feli  söz  birlәşmәlәri,  sadә  vә  mürәkkәb,  ismi  vә  feli  cümlәlәr 

mövzuları işlәnilmişdir. Burada ümumtürk dilinin sintaktik arxetiplәri vә onların tәşәkkülü ismi 

vә  feli  söz  birlәşmәlәri  ilә  bütövlükdә  cümlәyә  aid  olan  inkişaf  meyllәri  vә  dәyişmәlәrә  görә 

müәyyәnlәşdirlmişdir. Belәliklә, sözügedәn  әsәrdә   istәr söz birlәşmәlәrinin, istәrsә dә müxtәlif 

cümlә  tiplәrinin  qәdim  türk  dilindәn  bәri  çox  vaxt  morfoloji  göstәricilәrә  görә  gerçәklәşәn 

transformasiyası konkret dil materiğalları ilә tәsvir olunmuşdur.   

–Türk dillәrinin inkişafının ilk dönәmlәrindә tabe edәn-tabe olan (atributiv) sıralanmalı 

söz  birlәşmәlәrinin  sintaktik  quruluşun  inkişafında  ilkin  mәrhәlәni  tәşkil  etdiyi  fikri  irәli 

sürülmüşdür.  Bu  fikir  sintaksisdә  nominativ  quruluşdan  predikativ  quruluşa  doğru  inkişaf 

nәzәriyyәsinin  әsasını  tәşkil  etmişdir.  Hәmin  fikrә  görә,  qaraqalpaq  dilindәki  “Meniñ  atam 

awulga barğan” ‘Mәnim atam kәndә getdi’ cümlәsi ilk dönәmdә “Meniñ atam awulga barğan 

ol”  ‘Mәnim  atam  kәndә  gedәn  odur’  birlәşmәsindәn  ibarәt  olmuşdur.  Ancaq  “nominativ 

quruluşun  türk  dillәrindә  birinci  olduğu  mülahizәsi”  (Бacкaкoв  1975)  türkoloji  dilçilikdә  çox 

geniş mübahisә doğurmuş vә J. Deni, (1921;1941), O. Böhtlinqk (1851), Qrönbex (1936) kimi bir 

çox türkoloq tәrәfindәn әsas bir elmi-metodik istiqamәt olaraq qәbul edilmәmişdir. Bunun kimi 

feli  tәrkiblәrin  transformasiyaya  uğrayaraq,  tabesiz  mürәkkәb  cümlә  komponentlәrinin  isә 

müstәqilliyini  itirmәsi  nәticәsindә  tabeli  mürәkkәb  cümlәlәrә  çevrilmәsi  fikri  dә  artıq  türkoloji 

dilçilikdә  çox  ciddi  tәnqid  edilmәkdәdir  (Musayev  2011:  85-87).  Çünki,  çağdaş  türk  dillәri 

diferensiallaşana qәdәr polipredikativ vahidlәrin bütün tiplәri, istәr “mürәkkәblәşmiş” sadә geniş 

                                                 

17

 



Arxetip” bir filoloji termin olaraq yunan dilindәn alınmışdır. Hәmin termin mәnşәcә  “archétypon”sözündәndir 

vә  lüğәvi  mәnası  “proobraz,  praforma,  prototip”  demәkdir.  Bir  dil  işarәsi  olaraq  konseptual  mәzmunu  vә 

semasioloji-leksik  adlandırması  isә  әcdad  dilin,  mәsәlәn  pra-  vә  prototürkün  ilk  şәkli,  modeli  vә  ya  müxtәlif 

sәviyyәlәrinin  formaları  vә  modellәri  anlamına  gәlir.  Bunlar  fonetik  arxetiplәr,  morfoloji  arxetiplәr,  sintaktik 

arxetiplәr, leksik arxetiplәr vә s.  olaraq bilinir. Bәdii әdәbiyatda vә әdәbiyyatşünaslıq elmindә isә arxetipik obrazlar, 

miflәr,  qavramlar  vә  digәr  özәl  mәtnqurucu  işarәlәr  işlәnilir.  Belәliklә,  sözügedәn  arxetiplәr  müqayisәli-tarixi 

dilçilikdә hәr hansı bir dilin vә ya qohum dillәrin müxtәlif dil sәviyyәlәrinin ilkin tәşәkküllәri vә ya formaları olaraq 

öyrәnilir (ЛЭC 1990: 47). 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə