M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə56/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   ...   171

137 

 

gәtirilir.  Mәsәlәn,  “akil  bir  adam  gördüm”  yerinә  “kördüm  bir  uslu  är”  (1931:  179)  cümlә 



konstruksiyasının  türk  dilindә  işlәnilmәsi  normal  hesab  edilir.  Sifәtin  cümlәdәki  sintaktik 

funksiyası  ilә  әlaqәdar  olaraq  “Pederi  gidici  olan  adam  kalktı”  yerindә    “turdı  bir  er  kim  atası 

kitmiştir” (1931: 179) cümlәsinin işlәnilmәsinin mümkün olduğu göstәrilmişdir. Hәmin sintaktik 

konstruksiya isә әslindә korrelyativ-tәyin mәnalı mürәkkәb cümlәdәn vә ya klassik terminologiya 

ilә ifadә etsәk tәyin budaq cümlәli tabeli mürәkkәb cümlәdәn ibarәtdir. 

 Klassik  türkologiyada  şәrt  dövrü  olaraq  adı  keçәn  şәrt  kateqoriyasından  vә  onun  sa



 

şәklindә  ifadә  olunan  morfoloji-sintaktik  әlamәtindәn  sözügedәn  kitabda  ayrıca  olaraq  bәhs 



olunmuşdur  (1931:  183-185).  Morfologiyada  felin  şәrt  şәkli  olaraq  öyrәnilәn  kateqoriya 

sintaksisdә  әsas  etibarilә  şәrt-güzәşt  mәnalı  mürәkkәb  cümlәlәrin  budaq  cümlәsinin  predikativ 

mәrkәzlәrinin  formalaşmasında  özünü  göstәrir.  Maraqlıdır  ki,  kitabda  sa

-dan  bir  şәrt  hәrfi 

olaraq bәhs edәn müәllifin sözügedәn mövzuya dair gәtirdiyi örnәklәrin çoxu elә koordinativ-şәrt 

mәnalı mürәkkәb cümlәlәrdir vә ya kassik terminologiya ilә ifadә etsәk, şәrt budaq cümlәli tabeli 

mürәkkәb cümlәlәrdir. Mәsәlәn: “Sencer turmuş olsa idi Sokur turmuş idi” (1931: 184). 

 Әbu  Hәyyanın  “Kitâb  al-İdrak  li-lisân  al-Atrâk”  adlı  kitabında  fonemlәr  hәrflәr,  söz 

birlәşmәlәri  vә  cümlәlәr  isә  isim  vә  feil  morfoloji  әlamtlәrinin  işlәnildiyi  örnәklәr  olaraq 

işıqlandırılmışdır.  Başqa  bir  sözlә,  fonetika  vә  sintaksis  mövzuları  morfologiya  bәhsinin 

içәrisindә öyrәnilmişdir. Bu isә XI-XVIII yüzillәrdә әrәb dilçilik mәktәbi әnәlәrinә görә әrәb vә 

türk dillәrindә yazılan qrammatika kitablarının әsas elmi-metodiki özәlliklәrindәn biri olmuşdur.

 

 

2.2.1.4.  Molla  Sâlihin  “Eş-Şüzûr-üz-Zehebiyye  vel-Kıtai’l-Ahmediyye  fil-Lûgat-it-

Türkiyye” adlı әsәri 

Sözügedәn  kitabı  Besim  Atalay  әrәb  dilindәn  türk  dilinә  çevirmiş  vә  1949-cu  ildә 

İstanbulda  yayınlatmışdır.  Kitab  orta  әsrlәrdә,  Misir  vә  Şimali  Afrika  torpaqları  Osmanlı 

dövlәtinin  әlinә  keçdikdәn  sonra  yazılmışdır.  Kitabın  әlimizdә  iki  nüsxәsi  vardır.  Birinci 

nüsxәnin  surәti  Misirdә  hicri  tarixi  ilә  1047-ci  ildә  çıxarılmışdır.  Әsәrin  müәllifi  Molla  Salih 

Misirdә Әşrәfiyyә mәdrәsәsindә müdәrris, yәni müәllim olmuşdur. Bu kitab әrәblәrә vә daha çox 

o  vaxt  Misiirin  qazisi  olan  şәxsin  Әhmәd  adındakı  oğluna  türk  dilini  öyrәtmәk  mәqsәdilә 

yazılmışdır.  Kitab  dörd  böyük  bölmәdәn  ibarәtdir.  Birimci  bölmәdә  feillәrdәn,  ikinci  bölmәdә 

isimlәrdәn,  üçüncü  bölmәdә  әvәzliklәrdәn,  dördüncü  bölmәdә  әrәb  dilindәn  türk  dilinә  keçmiş 

ortaq  sözlәrdәn  bәhs  edilir.  Kitabın  sonunda  isә  türk  dilindә  danışıq  mәtnlәri  vә  cümlә  qurma 




138 

 

örnәklәri verilmişdir ki, bu da o vaxta qәdәr hәr hansı bir qrammatika vә ya dәrs kitabında yer 



almamışdır (Molla Salih 1949: 3-6). 

 

 

2.2.1.5.  “Ettuhfet-üz-Zekiyye  fil-Lûgat-it-Türkiyye”  (Türk  dilinә  zәrif  hәdiyyә)  adlı 

әsәr 

Sözügedәn  әsәrin  yazıldığı  tarix  vә  müәllifi  mәlum  deyildir.  Qeyd  etmәk  lazımdır  ki, 



“Ettuhfet-üz-Zekiyye  fil-Lûgat-it-Türkiyye”  adlı  әsәrin  yeganә  nüsxәsi  İstanbulda  Bәyazıt 

camisinin  yanındakı  Vәliddin  Әfәndi  Kitabxanasında  3092  nömrә  ilә  mühafizә  olunur.  Hәmin 

әsәr XIII-XV yüzillәrdә Şimali Afrikada, Suriyada vә Fәlәstindә geniş yayılmış vә tәxminәn 250 

il  hökmranlıq  sürmüş  Mәmlük  Sultanlığı  vә  ya  başqa  bir  adı  ilә  Kölәmәnlәr  sülalәsinin  vә 

ardıcıllarının rәsmi dövlәt dilinin qrammatikası haqqındadır. Hәmin dil isә, mәlum olduğu kimi, 

Qıpçaq türkcәsi olmuşdur. Әsәr әrәblәrin türkcә öyrәnmәsi mәqsәdilә vә әrәb dilindә yazılmışdır. 

Bu qrammatika kitabı haqqına elm alәminә ilk mәlumatı Fuat  Köprülü  1922-ci  ilin  iyun ayında 

bir Macar jurnalına yazdığı mәqalәsindә vermişdir (Atalay 1945: 11). Bundan sonra hәmin kitab 

türkoloqların  diqqәtini  özünә  cәlb  etmişdir.  Sözügedәn  qrammatika  kitabı  Besim  Atalay 

tәrәfindәn  1945-ci  ildә  türk  dilinә      tәrcümә  olunmuş  vә  1945-ci  ildә  yayınlanmışdır.  Kitabı 

sonralar  E.  İ.  Fazılov  vә  M.  T  Ziyaeva  әrәb  dilindәn  “Изысканный  дар  тюркскому  языку” 

(1978)  adı  ilә  rus  dilinә  tәrcümә  etmişlәr.  Әsәr  әsas  etibarilә  iki  hissәdәn  tәşkil  olunur.  Birinci 

hissә  78  sәhifәlik  bir  lüğәtdәn  ibarәtdir.  İkinci  hissә  isә  türk  dilinin  vә  ya  qıpçaq  türkcәsinin 

qrammatikası  haqqındadır  (Atalay  1945:  15).  Birinci  hissәdә  “Әsirgәyәn,  yarğılayan  Tanrının 

adıyla!  Tanrım  yardım  et!”  başlığı  altında  öncә  bu  әsәrin  hansı  mәqsәdlә  yazıldığı,  qıpçaq 

dialektindә hәrflәrin sayı vә әrәb әlifbası ilә yazılışı göstәrilir. Sonra isә isimlәr vә feillәr olaraq 

qığçaq dialektindәki sözlәrin müxtәlif tematik mövzulardakı lüğәti verilir (Atlay 1945: 5-44).  

Kitabın  qrammatika  hissәsi  Besim  Atalayın  tәrcümәsindә  57  sәhifәlik  bir  yer  tutur. 

Burada, hәr şeydәn öncә, müәyyәnlik vә qeyri-müәyyәnlik anlayışları dövrün qrammatik diskurs 

ortamında izah edilir vә müxtәlif qrammatik kateqoriyaları bir-birindәn ayıran fәrqlәr dә “ayrım 

vә  ya  ayırma,  ayrılma”  adı  altında  göstәrilir.  Kitabın  qrammatika  hissәsindә  әn  çox  tatar 

diyalektindәn  vә  bәzәn  dә  türkmәncәdәn  konkret  örnәklәr  gәtirilir.  Hәmin  örnәklәrә  әsasәn 

qarışıq  xarakterli  linqvistik-filoloji  açıqlanmalar  verilir.  Hәmin  açıqlanmalar  da  әsasәn  aşağıda 

göstәrilәn nitq hissәlәri vә müәyyәn qrammatik kateqoriyalar haqqında olur:  






Dostları ilə paylaş:
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə