M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə64/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   60   61   62   63   64   65   66   67   ...   171

154 

 

211-217).  Dәrsliyin  III  hissәsindә  ikincilәrdәn  sinxronik  müqyisәli-açıqlamalı  lüğәt  örnәklәri 



olaraq әtrafı bәhs olunur.  

 2.2.3.3.3.  Frazeologiya  tәsviri-açıqlamalı  vә  müqayisәli-tәsviri  frazeoloji  lüğәtlәri  ilә 

birlikdә  bir  türkoloji  dilçilik  şöbәsi  vә  ya  fәnni  olaraq  XX  yüzildә  formalaşmışdır  (Musaoğlu 

2002:  211-217).  Ancaq  hәlәlik  türk  frazeologiyasının  ümumi  linqvistik  prinsiplәri  vә 

frazeologizmlәrin  digәr  hәmhüdud  dil  vahihlәri  ilә  konkret  sәrhәdlәri  türkoloji  dilçilikdә  dәqiq 

olaraq  göstәrilmәmişdir.  Halbuki  frazeologizmlәşmәnin  qovuşma  (фразеологические 

сращения),  uyuşma  (фразеологические  единства)  vә  ya  bütövlükdә  idiom  vә  birlәşmә  adlı 

semantik  dәrәcәlәri  dilçilikdә  çoxdan  müәyyәnlәşdirilmişdir  (Винoгрaдoв  1977:118-161). 

Hәmin  semantik-frazeoloji  dәrәcәlәrә  görә  frazeologizmlәrin  konseptual-linqvistik  tәsviri  işi 

türkoloji  dilçilikdә  qәnaәtbәxş  sәviyyәdә  aparılmamış,  türk  dillәrinin  müqayisәli-açıqlamalı 

frazeoloji lüğәtlәrinin tәrtib olunmasına isә başlanılmamışdır. Belә bir vәziyyәt frazeologizmlәrin 

türk  dilinin  digәr  şöbәlәri  ilә  müqayisәdә  xarici  türkoloqlar  vә  ya  dilçilәr  tәrәfindәn  lazımi 

sәviyyәdә öyrәnilmәmәsinә bağlı olaraq da izah edilә bilәr.  

Bu hadisә, hәr şeydәn öncә, bütövlükdә bir dilin frazeologiyasının vә ya onun frazeoloji 

tәbәqәlәrinin yalnız hәmin dilin daşıyıcısı tәrәfindәn hәrtәrәfli olaraq öyrәnilә bilmәsi gerçәkliyi 

ilә  şәrtlәnmәkdәdir.  Çünki  frazeologizmlәrin  әmәlә  gәlmәsi,  istәr  dil  sistemindә,  istәrsә  dә 

interaktiv  danışıq  әsnasında  gerçәkliyin  dillә  ifadәsinә  görә  ilkin  olan  vә  universal-tipoloji 

fenomen  olaraq  da  sadәcә  sözlәrlә  diferensiallaşan  adi  bir  simmetrik  adlandırma  hadisәsi 

deyildir. Sözügedәn hadisә  dil sistemindә milli dәrk etmә, şüur vә tәfәkkürün ümumi inkişafına 

bilavasitә 

bağlı 

olan 


kommunikativ 

xarakkterli 

simmetrik-asimmetrik 

sәciyyәli 

frazeologizmlәşmә prosesidir. Başqa bir sözlә, hәmin linqvistik hadisә sözlәrlә, söz birlәşmәlәri 

vә frazeologizmlәşmiş cümlәlәrlә mәcazi olaraq gerçәklәşәn ikinci bir dil vasitәsilә dәrk etmә vә 

adlandırılma  sәviyyәsidir.  Buna  görә  dә  frazeologiyanın  vә  yuxarıda  göstәrilәn  semantik 

dәrәcәlәrinә  görә  frazeoloji  vahidlәrin  türkoloji  dilçilikdә  lazımi  konseptual-linqvstik  tәhlili 

yalnız sözügedәn dilllәrin daşıyıcıları olan dilçi-türkoloqlar tәrәfindәn istәnilәn sәviyyәdә yerinә 

yetirilә bilәr.  



2.2.3.4.  Dialektologiyaya  dair  türkoloji  dilçilikdә  aparılan  linqvistik-dialektoloji 

araşdırmalar әsasәn XX yüzilin ilk qәrinәsindәn etibarәn başlanılmışdır. XX  yüzilin axırlarında 

isә  hәmin  işlәr  akademik  bir  filoloji-linqvistik  vә  areal  sәviyyәyә  gәlib  çatmışdır.  Sözügedәn 

araşdırmalarda vә konkret dialektoloji işlәrdә  yazısı olan vә olmayan vә ya әdәbi dili XX yüzildә 




155 

 

formalaşan bütün türk dialektlәri vә şivәlәrinin fonetik quruluşu, sintaktik özәlliklәri vә morfoloji 



kateqoriyalarını  tәşkil  edәn  linqvistik  göstәricilәr  tәsvir  olunmuşdur.  Türkoloji  dilçilkdә 

dialektoloji işlәrin aparılması XX yüzil boyunca getdikcә sürәtlәnmişdir. Bunun nәticәsindә bir-

birilә  qohum  vә  yaxın  vә  әn  yaxın  qohum  olan  türk  dillәri  dialektlәrinin  vә  şivәlәrinin  bir 

çoxunun ayrı-ayrı dialektoloji lüğәtlәri tәrtib olunmuşdur. Bulqar, oğuz, karluq, qıpçaq, uyğur vә 

s. etnik-linqvistik dil-dialekt qruplarının vә şivәlәrinin regional sәciyyәli dialektoloji vә tipolopji 

dil  özәlliklәrini  ehtiva  edәn  vә  tәfәrrüatlı  olaraq  göstәrәn  dil  xәritәlәri  hazırlanmışdır. 

Türkologiyada ilk dialektoloji dil xәritәlәri örnәklәrindәn biri Azәrbaycanda hazırlanmışdır. Bu 

xәritә  Azәrbaycan  dialektlәrinin  atlasından  ibarәtdir  Hәmin  atlas  mәşhur  tütkoloq,  dialektoloq, 

akademik  M.  Ş.  Şirәliyevin  rәhbәrliyi  ilә  tәrtib  olunmuşdur.  Müxtәlif  dialekt  faktlarını  vә 

hadisәlәri  ifadә  edәn  fonetik,  morfoloji  vә  leksik  özәlliklәr  ayrı-ayrı  regional  xarakterli  türk 

dillәri  dialektoloji  dil  xәritәlәrindә  konkret  olaraq  tәsbit  olunmuşdur.  Dialektoloji  biliklәrdәn, 

mәlumatlardan  vә  bütövlükdә  sözügedәn  istiqamәtdә  aparılan  linqvistik  işlәrdәn,  hәr  şeydәn 

öncә,  ümumtürk  dili  tarixinin  konseptual  olaraq  öyrәnilmәsindә  faydalanılmışdır.  Bununla 

bәrabәr, hәmin işlәrdәn bir-birilә qohum vә yaxın vә әn yaxın qohum olan türk әdәbi dillәrinin 

tarixlәrinin  araşdırılmasında  vә  ya  türk  dillәrinә  aid  müxtәlif  dil  tarixi  dövrlәşdirmәlәrinin 

müәyyәnlәşdirilmәsindә geniş istifadә olunmuşdur. Belәliklә, türkcә  regional xarakterli fonetik, 

fonoloji,  qrammatik  vә  leksik  göstәricilәri  tarixi-coğrafi  özәlliklәri  ilә  xәritәlәşdirәn  vә  XX 

yüzilin  axırlarında  isә  türkoloji  dilçilikdә  dә  getdikcә  coğrafi  vә  ya  regional  linqvistika  olaraq 

diferensiallaşan  bir  fәnn  dә  bu  gün  böyük  bir  ölçüdә  dialektoloji  işlәrin  nәticәlәrinә 

dayanmaqdadır  (Кoнoнoв.,  Тeнишeв.,  Фaзылoв  1981:7-8;  Aшнин.,  Бacкaкoв.,  Гaджиeвa., 

Кoрмушин., Лeвитcкaя., Муcaeв., Пoцeлуeвcкий., Тeнишeв., Чeчeнoв 1982:12-13).   

 

2.2.3.5. Türkoloji dilçilikdә dil tarixi vә әdәbi dil tarixi anlayışları  

Ümumtürk  dilinin  tarixi  keçmiş  zamanlardan  bәri  inkişaf  edib  gәlәn  vә  dәyişәn  dil, 

dialekt  vә  şivә  özәlliklәrinә,  etnik-coğrafi  vә  sosiolinqvstik  xarakterli  dil-danışıq  işlәnilmә 

bölgәlәrinә görә araşdırılır. Buna bağlı olaraq ümumtürkcә şifahi xalq әdәbiyyatının yayılması vә 

bölgәlәrarası  şәhәr  danışıq  dillәri  proseslәri  müәyyәnlәşdirilir.  Müxtәlif  yazı  sistemlәri 

kontekstlәrindә  qәdim  vә  yeni  әdәbi  dillәrin  fonetik,  fonoloji,  morfoloji,  sintaktik,  leksik, 

leksikoqrafik,  tekstoloji  vә  mәtnlinqvistik  özәlliklәri  öyrәnilir.  Bu  baxımdan  müqayisәli-tarixi 

dilçilik  ilk  türk  vә  ana  türk  mәrhәlәsi  dönәmlәrinin  fonetik,  fonoloji,  qrammatik  vә  leksik 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   60   61   62   63   64   65   66   67   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə