MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə104/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   100   101   102   103   104   105   106   107   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



77 

77 


77 

77 


77 

77 


77 

77 


77 

kimi qiymətləndirilməsi dilin idraki fəaliyyəti ilə bağlıdır. Dil 

ünsiyyət prosesində fikrin ifadə vasitəsi kimi həm də qarĢılıqlı 

anlama  üçün  vasitədir.  Dilin  fikri  ifadə  etmək,  ünsiyyəti 

yaratmaq, inikas vasitəsi, ətrafda baĢ verən hadisələri, Ģeylərin 

əlamət və xassələrini əks etdirmək keyfiyyəti vardır. 

Eksperimental  tədqiqatlara  görə  orta  məktəbi  bitirən 

Ģagird  80  minə  qədər  söz  bilir,  bu  orta  hesabla  hər  ilə  5000, 

gündəlik  isə  13  sözün  mənimsənilməsi  deməkdir.  Sintaksisin 

qanunauyğunluqlarını  çətinliklə  izah  etmək  mümkün  olsa  da, 

uĢaq  dili  çox  asanlıqla  baĢa  düĢür  və  insanın  dilə  qabiliyyəti 

çoxlu suallar doğurur. 

UĢaqlarda  dilin  inkiĢafı  onun  strukturu  ilə  bağlıdır. 

Körpə  dilə  yiyələnməyib  (in  fautis  –  danıĢmayan  deməkdir), 

lakin  4  aylıq  uĢaq  ananın  dodaqlarından  onun  nə  demək 

istədiyini  seçir  və  səsləri  tanımağa  baĢlayır.  UĢaq  sifətə 

baxmaqla,  tələffüz  edilən  səsləri  ayırd  etməyə  çalıĢır  və 

səslərin tələffüzü zamanı dodaqların vəziyyəti uĢaq üçün həm 

də ona qarĢı davranıĢ tərzi kimi anlanılır. 

3-4  aylıq  uĢağın  qığıltıları,  müxtəlif  səslərlə  müĢayiət 

olunur  və    ilk  dövrlərdə  o,  dillə  bağlı  deyil.  UĢağın  dilə 

yiyələnməsi  bir  neçə  mərhələ  keçir.  Bir    sözlü  mərhələ  1 

yaĢdan  2  yaĢa  qədər  olan  dövrdür.  Cüttərkibli  mərhələ  isə  2 

yaĢdan sonra baĢlayır, əsasən uĢaq iki sözdən ibarət cümlələr 

ifadə  etməyə  baĢlayır.  Universal  qrammatika  artıq  ifadə 

olunmağa baĢlayır. 

UĢaqların  dilə  yiyələnməsində  səs  və  intonasiyanın 

ailədəki  mərhələsi  çərçivəsində  baĢ  verir.  10  aylıq  uĢağın 

qığıltıları ana üçün artıq aydın səs rolunu oynayır. Ana dilinin 

fonem  səslərinə  uyğun  olmayan  səslər  yoxa  çıxır,  uĢaq 

eĢitmədiyi səslərin fərqləndirmək qabiliyyətinə malik olmur. 

Səsli dil fonemdüzəldən tərkibə malikdir, əl hərəkət və 

formaları  ilə  müəyyənləĢir,  uĢaq  qığıltılarında  nitq  səsləri 

ayrılmağa baĢlayır (4 aylıq), 10 aylığında ana dili səsləri və s. 

inkiĢaf edir. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

78 



78 

Dilə  yiyələnmə  anadangəlmə  və  yaratma  olmaqla 

aĢağıdakı  mərhələlərdən  ibarətdir,  irsi  amil,  nitqin 

anlanılmasına  cavab  verən  mexanizmlərin  quruluĢuna,  dil 

mühiti inkiĢafına davranıĢ isə ana dilini mənimsəməyə kömək 

edir. 


Təfəkkür  və  nitq.  Nitq  fikrin  mövcudluq  formasıdır. 

Nitq  və  təfəkkür  arasında  vahidlik  var.  Lakin  bu  vahidlikdir, 

eyniyyət  deyil,  çünki  fikrin  ilkin  formaları  qrammatik 

xarakterə  malik  olduğundan  nitq  müvafiq  sayda  sözlərin 

köməyi  ilə  onu  dəqiq,  düzgün,  tam  bütöv  Ģəkildə  ifadə  edə 

bilmir.  Ona  görə  də  nitqlə  təfəkkür  arasında  bərabərlik 

qoymaq mümkün deyil. 

Nitq  o  zaman  nitq  forması  alır  ki,  onun  dərk  edilmiĢ 

mənası olsun. Söz, əyani obrazlar kimi səslə və ya görmə, öz-

özlüyündə nitqi təĢkil etmir. Nitqi yaradan hərəkətlər sistemi, 

bütöv nitq prosesi söz və məna arsındakı anlam münasibətləri 

ilə  tənzim  olunur.  Nitq  intellektual  əməliyyatdır.  Təfəkkürü 

nitqlə  eyniləĢdirmək  və  onlar  arasında  bərabərlik  iĢarəsi 

qoymaq  olmaz,  ona  görə  ki,  nitqin  nitq  kimi  mövcud  olması 

onun təfəkkürə münasibəti ilə bağlıdır. 

Lakin  təfəkkürü  və  nitqi  bir-birindən  ayırmaq  olmaz. 

Nitq  –  fikrin  xarici  görkəmi  deyil,  onu  dəyiĢməklə  fikri 

dəyiĢmək  olmaz.  Nitqlə  fikir  formalaĢır,  lakin  fikri 

formalaĢdıraraq,  onun  özü  də  formalaĢır.  Bu  ideya    Moskva 

psixoloqları  tərəfindən  və  müasir  rus  psixolinqvistləri 

tərəfindən  geniĢ  iĢıqlandırılmıĢdır.  Nitq  fikrin  xarici 

vasitəsidir,  söz  təfəkkür  proseslərinə  forma  kimi,  onun 

məzmunu  ilə  bağlı  olan  bir  hadisə  kimi  daxil  olur.  Nitq 

formasını yaradaraq təfəkkür özü formalaĢır. Təfəkkür və nitq 

eyniləĢdirilməyərək 

eyni 


prosesin 

vahidliyinin 

təminatçısıdırlar. Təfəkkür nitqdə nəinki ifadə olunur, həm də 

onda təkmilləĢir, tamamlanır, icra olunur. 

Təfəkkürdə icra olunan obrazlar, nitq funksiyası daĢıyır 

və bu obrazlar təfəkkürdə anlamın məzmununun hissi əsasını 

təĢkil edir. Nitq formasını yaradan təfəkkürün özü formalaĢır. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



79 

79 


79 

79 


79 

79 


79 

79 


79 

Təfəkkürdə obrazlar nitqin funksiyasını yerinə yetirirlər. 

Obrazların  hissi  məzmunu  təfəkkürdə  anlamın  məzmununun 

daĢıyıcıları kimi çıxıĢ edir.  

Nitqin  strukturu  təfəkkürün  strukturuna  uyğun  gəlmir, 

qrammatika  nitqin  strukturunu  ifadə  edir,  məntiq  isə 

təfəkkürün  strukturunu  ifadə  edir.  Nitq  fikirdən  arxaikdir  və 

arxaik formaları təbiətinə uyğun olaraq saxlayır. 

 

 

IV.11.3. Təfəkkür prosesləri və ya fikri əməliyyatlar 



 

Təfəkkür  proseslərinin  psixoloji  təbiəti.  Hər  hansı 

fikri  proses  özünün  hərəkət  və  ya  fəaliyyət  aktının  daxili 

quruluĢuna  görə  müəyyən  məsələnin  həllinə  yönəlib.  Məsələ 

özündə  fərdin  fəaliyyəti  üçün  Ģəraitə  uyğun  məqsədi  ehtiva 

edir. Bu və ya digər məqsədə yönələn müəyyən məsələ həllinə 

istiqamətlənən  fikri  akt  subyektin  hər  hansı  motivlərindən 

çıxıĢ edir. Fikri proseslərin baĢlanğıc məqamı adətən problem 

situasiya  ilə  bağlıdır.  Ġnsan  nəyi  isə  anlayanda  fikirləĢməyə 

baĢlayır.  Təfəkkür  adətən  sual,  problemdə  əkslik  və 

təəccübdən  baĢlanır.  Bu  problem  situasiya  Ģəxsiyyətin  fikri 

proseslərə  cəlb  edilməsi  ilə  müəyyənləĢir,  O  həmiĢə  nəyinsə 

həllinə istiqamətlənib. Bütün təfəkkür prosesləri Ģüurlu tənzim 

edilən əməliyyatlar xarakteri daĢıyır. 

ġüurlu  məqsədyönlü  istiqamətlənmə  fikri  prosesləri 

xarakterizə edir. Təfəkkür qarĢısında dayanan məsələ həllinin 

dərki fikri  proseslərin  axarını müəyyən edir. Təfəkkür Ģüurlu 

tənzim olunan intellektual əməliyyatlar kimi icra olunur. Dü-

Ģünmə  prosesində  yaranan  hər  hansı  fikri  təfəkkür 

uyğunlaĢdırır, 

müqayisə 

edir 

və 


fikri 

prosesləri 

istiqamətləndirir.  Beləliklə,  yoxlama,  tənqid,  nəzarət 

təfəkkürü  Ģüurlu  proses  kimi  xarakterizə  edir.  Fikrin  bu 

Ģüurluluğu onun xüsusi üstünlüyündə müəyyən olunur. Ancaq 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   100   101   102   103   104   105   106   107   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə