MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə106/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   102   103   104   105   106   107   108   109   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



83 

83 


83 

83 


83 

83 


83 

83 


83 

hərəkət  planında  doğulur.  Mücərrədə  gedən  yol  konkret 

əĢyalara  olan  münasibətlərdən  keçir,  fikir  konkretdən 

ayrılmayaraq,  daim  və  zəruri  olaraq  ona  qayıdır.  Konkretə, 

Ģeyə, hadisəyə, qayıdıĢ fikrin mücərrəd yolundan keçir. Bu hal 

həmiĢə  idrakın  zənginləĢməsi  ilə  baĢa  çatır.  Konkretdən 

aralanan fikri proses və ona abstrakt vasitəsi ilə qayıdan, idrak 

konkret  olanı  fikrən  yenidən  qurur  və  məzmunu 

zənginləĢdirir.  MücərrədləĢmə  konkretdən  keçir  və  konkret 

mücərrəd vasitəsi ilə dərk olunur, idrak prosesləri ikiqat fikri 

hərəkətlər vasitəsi ilə baĢ verir. 

ÜmumiləĢdirmə  fikri  proseslərin  daha  mürəkkəb 

əməliyyatlarındandır. 

ÜmumiləĢmə  hərəkət  planında  doğulur,  fərd  eyni 

ümumiləĢdirmə  hərəkəti  ilə  bir  neçə  müxtəlif  oyadıcılara 

cavab  verir,  onları  müxtəlif  situasiyalarda  ümumilik 

xüsusiyyətləri  əsasında  yaradır.  Müxtəlif  situasiyalarda  eyni 

hərəkət  müxtəlif  hərəkətlərin  vasitəsi  ilə  tez-tez  icra  oluna 

bilər  və  bütün  hallarda  eyni,  ümumi  hərəkət  sxemlərini 

saxlayır. ÜmumiləĢdirmə mücərrədləĢmiĢ mahiyyət xarakterli 

əlamətləri  ona  aid  olan  predmetlər  sinfi  və  hadisələrlə 

birləĢdirir. AnlayıĢ fikri ümumiləĢmə formalarından biridir. 

KonkretləĢdirmə  –  ümumiləĢməyə  əks  istiqamətli 

hərəkətdir.  KonkretləĢdirmə  anlayıĢların  müəyyənləĢməsində 

tək-tək  Ģeylərin  və  hadisələrin  müəyyən  sinfə  aidliyini 

göstərir.  KonkretləĢdirmə  ümumi  vəziyyətə  və  ya  hər  hansı 

anlayıĢa  müvafiq  olan  tək  haqqında  təsəvvürdür.  Konkret 

təsəvvürlərdə hadisə və predmetlərin  müxtəlif əlamətlərindən 

azaltmalar  baĢ  vermir,  əksinə  bu  predmetlər  özünün 

çoxobrazlılığı  ilə  əlamət  və  xüsusiyyətləri  ilə,  bir  əlamət 

digəri  ilə  əlaqədə  konkret  ifadə  edilir.  Ümumi  anlayıĢları 

konkretləĢdirərək  biz  onu  daha  yaxĢı  baĢa  düĢürük.  «Stol» 

anlayıĢını  konkretləĢdirərək  biz  onu  «yazı  masası»,  «yemək 

masası», «iĢ stolu» kimi ifadə edirik. 

 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

84 



84 

IV.11.4.   Təfəkkürün əsas növləri 

 

Təfəkkürün  növləri  idraki  əhəmiyyətinə  görə  biri-

digərindən  fərqlənir.  Hafizədən  mahiyyətə  ümumiləĢdirmə 

səviyyəsinə 

görə 

müxtəlif 



səviyyəli 

fikirlərin 

fərqləndirilməsinə görə təfəkkür, praktik anlayıĢlar təfəkkürü, 

obrazlı təfəkkür, praktik – əyani obrazlı, əyani əməli ola bilir. 



Nəzəri təfəkkür, öz predmetinin  qanunauyğunluqlarını 

açan  yüksək  təfəkkür  növüdür.  Ġnsan  məsələ  həlli  zamanı 

anlayıĢlara  müraciət  edir,  hərəkətləri  əqlində  yerinə  yetirir, 

birbaĢa  təcrübəyə  müraciət  etmir.  O  məsələnin  həllini 

əvvəldən axıra   hazır biliklərin hesabına fikrən yerinə yetirir. 

Bu hazır bilik formaları anlayıĢlar, hökmlər, əqli nəticələrdir. 

Nəzəri  anlayıĢlar  təfəkkürü  elmi  nəzəri  tədqiqatlar  üçün 

xarakterikdir.  Əyani  təfəkkür  və  nəzəri  təfəkkür  çoxobrazlı 

üsullarla biri digərinə keçir. Onlar arasında fərq nisbidir. 

Nəzəri  obrazlı  təfəkkür  –  anlayıĢlar  təfəkküründən 

obrazların istifadəsi ilə fərqlənir. Hər hansı təfəkkür az və çox 

dərəcədə əyani – hissi obrazlarla qarıĢır. AnlayıĢlar və obraz- 

təsəvvürlər  bu  təfəkkür  növündə  ayrılmazdır.  Ġnsan 

təsəvvürlərsiz  ancaq  anlayıĢlarla  hissi  əyanilikdən  uzaq 

fikirləĢə  bilməz,  o,  həmçinin  təkcə  hissi-əyani  obrazlarla, 

anlayıĢlarsız fikirləĢə bilməz. Ona görə də əyani və anlayıĢlar 

təfəkkürünü xarici əksliklər kimi qəbul etmək olmaz. Lakin  

 

 

 



Təfəkkürün növləri 

 

 

 

 

 

Formasına görə 

 

əyani əməli 

əyani-obrazlı 

mücərrəd-məntiqi 

 

 

 

Xarakterinə görə 

 

Nəzəri 

Praktik 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



85 

85 


85 

85 


85 

85 


85 

85 


85 

 

 

 

GeniĢlənməsinə 

görə 

 

Diskursiv 

Ġntuitiv 

 

 

 

Yeniliyinə görə 

 

Reproduktiv 

Produktiv 

                       

 ġəkil  

 

15 

 

 

Təfəkkürün əsas növləri 

 

unutmaq  olmaz  ki,  təsəvvür  və  anlayıĢlar  nəinki  bir-biri  ilə 



bağlıdır,  həmçinin  bir-birindən  fərqlidir,  vahid  təfəkkür 

daxilində  bir  tərəfdən  əyani,  digər  tərəfdən  abstrakt  –  nəzəri 

təfəkkürü fərqləndirirlər. 

 

Nəzəri  və  obrazlı  təfəkkür  idrakın  müxtəlif  pillələri 



kimi  vahid  prosesin  müxtəlif  tərəflərdir  və  eyni  adekvat 

üsullarla  obyektiv  reallığın  dərkinə  yönəlib.  Mücərrəd 

təfəkkürün  anlayıĢları  ümumini  inikas  etdirir.  Lakin  ümumi 

xüsusi və təkcənin elementlərindən xali deyil. Təkcə obrazda 

əks  olunur.  Obraz  təfəkkürün  həm  aĢağı,  həm  də  yuxarı 

pilləsində  təkcənin  inikasıdır.  Əyani  –obrazlı  təfəkkür  və 

nəzəri-mücərrəd  təfəkkür  təkcə  iki  səviyyə  deyil,  vahid 

təfəkkürün  iki  növü  və  ya  iki  aspektidir,  təkcə  anlayıĢ  deyil, 

həm  də  obraz  ən  yüksək  təfəkkür  səviyyəsində  fəaliyyət 

göstərir. 

Obrazın  fikri  zənginləĢdirdiyini    hər  hansı  metaforanın 

misalında görmək olar. Hər hansı metafora ümumi fikri ifadə 

edir,  metaforanın  anlanılması  obrazlı  formada  onun  ümumi 

anlam  məzmununun  aydınlaĢdırılmasını  tələb  edir.  Metaforik 

ifadələri  iĢlədərkən  elə  obrazları  axtarıb  tapmaq  tələb  olunur 

ki, bu obraz ümumi fikri adekvat ifadə edə bilsin. 

Nəzəri  obrazlar  ya  hafizədən  əldə  edilir,  ya  da  təxəy-





Dostları ilə paylaş:
1   ...   102   103   104   105   106   107   108   109   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə