MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə130/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   126   127   128   129   130   131   132   133   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



159 

159 


159 

159 


159 

159 


159 

159 


159 

formalaĢmasında  tərbiyə  və  özünütərbiyənin  rolu.  Xarakterin 

formalaĢmasında mühitin, kollektivin, nümunənin rolu. 

 

 



V.16.1. Xarakter haqqında anlayıĢ 

  

        Xarakterin  tərifi.  Ġnsanları  bir-birlərindən  fərqləndirən 

Ģəxsiyyətin  davamlı  fərdi  psixi  xassələrindən  biri  də  xarak-

terdir.  Adətən,  insanları  bir-birlərindən  fərqləndirərkən  

onların  xasiyyətini,  xarakterini  ön  plana    çəkirlər.  Bu 

baxımdan  yunanca  “xarakter”  “möhür”,  “naxıĢ”  mənasini 

bildirir.  Xarakter  bir  növ  insanın    yalnız  özünəməxsus 

davranıĢ formasını əks etdirir. Onun ən mühüm cəhəti ondan 

ibarətdir  ki,  xarakter  Ģəxsiyyətin  hər  cür    xüsusiyyətlərini 

deyil, mühüm və davamlı fərdi xüsusiyyətlərinin  məcmuunu 

özündə əks etdirir.  Digər tərəfdən  xarakteri bir psixi fenomen 

kimi  fərqləndirən  baĢlıca  cəhət  ondan    ibarətdir  ki,  o  həmiĢə 

fəaliyyət  və  ünsiyyət  prosesində,  insanın  onu  əhatə  edən 

gerçək aləmə və insanlara münasibətdə təzahür edir. Xarakter 

həyatda    qazanılmıĢ  davranıĢ  formasıdır.  Heç  kim  anadan  

tənbəl  və  ya  iĢgüzar,  gobud  və  ya  mehriban,  qəddar  və  ya 

humanist,  səliqəli  və  ya  pinti,  təvazökar  və  ya  xüdbin 

doğulmur.  Bu  kimi  keyfiyətləri  həyat  prosesində,  tipik 

Ģəraitin,  təlim  və  tərbiyəsinin  təsiri  altında  əldə  edir.  Həmin 

əlamətlər  həmin  insanın    xarakterini  təĢkil  edən  tipik 

əlamətlər  kimi  formalaĢır  və  tipik  Ģəraitdə  dərhal  özünü 

göstərməyə baĢlayır. 

          Bütün  bunlarla  yanaĢı  olaraq  insan  xarakteri  onun  

dünyagörüĢ və əqidəsilə də sıx bağlıdır. Ġnsanın  münasibətlər 

sistemini  təĢkil  edən  dünyagörüĢü  və  əqidəsi  istər-istəməz 

onun  xarakter    əlamətlərinin  formalaĢmasına  zəmin  yaradır. 

Adətən,  xarakter  formalaĢdıqdan  sonra  bu  və  ya  digər 

davranıĢ tərzini həyata keçirməyə təhrik edir. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

160 



160 

        Yuxarıda  qeyd  edilənlərə  əsasən  xarakterə  belə  tərif 

vermək olar: 

        Konkret  şəsiyyət  üçün  tipik  olan  fəaliyət  və  ünsiyyət 

prosesində  formalaşan  və  təzahür  edən,  tipik  şəraitdə  üzə 

çıxan  və  şəxsiyyyətin  bu  şəraitə    olan  münasibəti  ilə 

müəyyən 

edilən 

özünəməxsus 

fərdi 

psixoloji 

xüsusiyyətlərinin məcmusuna  xarakter deyilir. 

        Psixoloqların apardıqları tədqiqatlar belə bir qənaətə gəl-

məyə  imkan  vermiĢdir  ki,  Ģəxsiyyətin  münasibətləri  xarakter 

əlamətlərinin  fərdi  özünə  məxsusluğunu    iki  cəhətdən  müəy-

yənləĢdirir.  Birinci,  insanın  düĢdüyü  hər  bir  tipik  Ģəraitdə 

emosional  həyəcanların  fərdi  özünəməxsusluğu  Ģəxsiyyətin 

münasibətlərindən  asılıdır.  Həyati  faktlar  xarakterin  hər  bir 

xüsusiyyətinin  məhz  bu  cür  tipik  Ģəraitdə  özünü  büruzə 

verdiyini  göstərir.  Ġkincisi,  hər  bir  tipik  Ģəraitdə  Ģəxsiyyətin  

təzahür edən davranıĢ fomasının özünəməxsus fərdi  xüsusiy-

yətləri də onun münasibətindən asılıdır. 

 

V.16.2. Xarakterin quruluĢu 



 

Xarakter  əlamətlərinin  qarĢılıqlı  əlaqəsi.  Həyati 

faktlardan  göründüyü  kimi,  insan  xarakteri  çoxcəhətli 

xüsusiyyətə 

malikdir. 

Ġnsan 

xarakterində 



müxtəlif 

özünəməxsus  əlamətləri  müĢahidə  etmək  mümkündür.  Bu 

əlamətlər  bir-birindən  ayrı,  təcrid  olunmuĢ  Ģəkildə  deyil, 

vəhdət halında birləĢərək xarakterin vahid strukturunu yaradır.  

Xarakterin  strukturunda  olan  əlamətlər  bir-biri  ilə 

qanunauyğun Ģəkildə bağlıdır. Təcrübə göstərir ki, əgər insan 



qorxaqdırsa o düĢünməyə belə bir əsas verir ki, həmin adam 

təĢəbbüskarlıq,  qətiyyətlilik  və  müstəqillik,  əliaçıqlıq 

keyfiyyətlərinə  malik  ola  bilməz.  Bununla  belə  xaraktercə 

qorxaq olan adamda mütləq sünilik və yaltaqlıq, konformluq, 

acgözlük,  xəsislik,  satqınlığa  hazır  olmaq,  inamsızlıq  və  s. 

əlamətlər  özünü  göstərəcəkdir.  Lakin  bu  zaman  həmin 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



161 

161 


161 

161 


161 

161 


161 

161 


161 

əlamətlər arasında qorxaqlıq üstünlük təĢkil edəcəkdir. 

Xarakter  əlamətləri  içərisində  bəziləri  əsas,  aparıcı 

əlamət  kimi  özünü  göstərəcək  və  bütün  kompleksin 

təzahürünün  inkiĢafına  istiqamət  verəcəkdir.  Bunlarla  yanaĢı 

olaraq xarakterdə ikinci dərəcəli əlamətlər də mövcud olur ki, 

onlar  bir  halda  əsas  əlamətlərə  tabe  olur,  onlarla  Ģərtlənir, 

digər halda əsas əlamətlərlə uyğunlaĢa bilmir. 



Xarakter  əlamətləri  və  Ģəxsiyyətin  münasibətləri. 

Xarakter  əlamətləri  Ģəxsiyyətin  müxtəlif  münasibətləri  ilə 

müəyyən edilən xassələr sisteminə malikdir. Bu münasibətlər 

eyni  zamanda  xarakterin  mühüm  əlamətlərini  təsnif  etmək 

üçün əsas rol oynayır. Bu baxımdan Ģəxsiyyətin münasibətlər 

sistemini  və  xarakter  əlamətlərini  aĢağıdakı  Ģəkildə 

qruplaĢdırmaq olar:   

       1.  Ġnsanın  baĢqa  adamlara:  doğma  və  yaxın  adamlara, 

təhsil  və  iĢ  yoldaĢlarına,  tanıdığı  və  az  tanıdığı  adamlara 

münasibətdə  ifadə  olunan  xarakter  əlamətləri.  Bunlara 

sədaqətlilik,  prinsipiallıq  və  prinsipialsızlıq,  ünsiyyətlilik  və 

qapalılıq,  doğruçuluq  və  yalançılıq,  mərifətlilik  və  kobudluq, 

qayğıkeĢlik və laqeydlik və s. aid etmək olar. 

        2.  Ġnsanın  özünün  özünə  münasibətini  bildirən  xarakter 

əlamətləri. Bunlara heysiyyət, öz gücünə inam və inamsızlıq, 

Ģöhrətpərəstlik,  lovğalıq,  təvazökarlıq,  özü  haqqında  yüksək 

fikirdə olmaq və s. aid etmək olar.  

        3.  Əməyə  münasibətdə  özünü  göstərən  xarakter 

əlamətləri.  Bunlalara  vicdanlılıq,  əməksevərlik,  tənbəllik, 

təĢəbbüskarlıq,  iĢə  məsuliyyətli  və  məsuliyyətsiz    münasibət, 

ciddilik və s. aid etmək olar. 

        4.  Ġnsanın  əĢyalara  münasibətini  ifadə  edən  xarakter 

əlamətləri.  Bunlara  səliqəlilik  və  ya  pintilik,  əĢyalara  qayğılı 

və qayğısız münasibət və s. aid etmək olar. 

 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   126   127   128   129   130   131   132   133   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə