MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə135/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   131   132   133   134   135   136   137   138   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



173 

173 


173 

173 


173 

173 


173 

173 


173 

V 16.5. Xarakterin formalaĢmasının Ģərtləri 

 

        Ġnsanın  xarakteri  adətən  sosial  amillərin  təsiri 

altında  formalaĢır.  Xarakterin  formalaĢması  problemini 

nəzərdən  keçirərkən  onun  eyni  zamanda  həm  sabit,  həm  də 

dəyiĢkən  olması  prinsipini  tətbiq  etmək  lazımdır.  Bundan 

baĢqa,  Ģəxsiyyətin  ən  vacib  xüsusiyyətlərindən    biri  olan 

xarakter – ictimai tarixi bir  kateqoriyadır, ona görə də insanın 

xarakterinin  formalaĢmasından  danıĢarkən  həmiĢə  sosial 

Ģərtlərin təsirini nəzərdə tutmaq lazımdır. Ġnsanın xarakterinin 

formalaĢmasına sosial mühitin təsiri hər Ģeydən əvvəl müxtəlif 

ictimai formasiyalarda tipik xarakterlərin müqayisəsi ilə sübut 

edilir.  Kiçik  qrupların  psixologiyası  onun  üzvlərinin 

xarakterlərinin 

formalaĢmasında 

böyük 

rol 


oynayır.             

Xarakterin  formalaĢmasına    eyni  zamanda  bioloji  Ģərtlər  də 

təsir  edir.  Ancaq,  xarakterin  formalaĢmasına  irsi  təsirin 

əhəmiyyətli  roluna  isnad  edərkən  çox    ehtiyatlı  olmaq 

lazımdır.  A.N.Leontyevin  sözlərilə  desək,  bioloji  irsilik 

əhəmiyyətsiz  sayılmır,  ancaq  mənimsəmə  prosesi  ilə 

müqayisədə o asılı vəziyyətdə olur. 

        Xarakterin  əlamətlərində    cinsi    və  psixi  fərqlərin  prob-

leminin həlli üçün bir çox tədqiqatlar  aparılmıĢ, hətta kiĢilik-

qadınlığın  müəyyənləĢdirilməsi  üçün xüsusi testlər də iĢlənib 

hazırlanmıĢdır.  ġəxsiyyətin  xüsusiyyətlərində  cinsi    fərqlər 

ortaya  çıxıb.  Məsələn,  kiĢilər  daha  özünə  güvənən,  aqressiv, 

inadkar və cəsarətlidirlər, xasiyyət, danıĢıq və hisslərində daha 

çox    kobuddurlar.  Qadınlar  isə  daha  çox  həssas,  utancaq, 

xeyirxah və emosionaldırlar. 

        Xarakterin  formalaĢmasının  bioloji  Ģərtlərindən  danı-

Ģarkən  fiziki  tərbiyənin  böyük  əhəmiyyətini  qeyd  etmək 

lazımdır. 

Ġdmançıların 

xarakterində 

iradəlilik 

xüsusiyyətlərinin  tərbiyəsinə  həsr  olunmuĢ  bir  çox  əsərlər 

mövcuddur.  Daha  ümumiləĢdirilmiĢ  formada  bu  problem 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

174 



174 

P.A.Rudik,  A.Ç.Puni,  O.A.Çernikova  tərəfindən  təhlil 

edilmiĢdir. 

       Həyat  öz  müxtəlifliyi    ilə  tərbiyə  edir,  ancaq  xarakterin 

formalaĢmasının  əsas  amili  ailə  və  məktəbdir.  UĢaqların 

xarakterinin  bir  çox  qüsurları  ailədə  düzgün  olmayan  tərbi-

yənin nəticəsidir, məsələn, ərköyünlik, inadkarlıq, Ģıltaqlıq və 

eqoizm  yaradır,  fiziki  cəza  isə  uĢaqları  kobud,  sərt  bəzən  isə 

qorxaq,  yalançı,  aciz  edir.  Ancaq  heç  də  həmiĢə  uĢaqların 

xarakterinin  qüsurlarını  ailə  tərbiyəsinin  səhv  olması  ilə  izah 

etmək  düzgün    olmaz.  Bəzən  xarakterin  yaranmıĢ  xüsusiy-

yətlərini  uĢaqlar  “küçənin”,  pis  məktəb  yoldaĢlarının  və  s. 

təsiri altında qazanırlar. 

       Məktəblilərin  xarakterinin  formalaĢdırılması  məktəbdə 

təlim və tərbiyənin əsas vəzifələrindən biridir. 

        Xarakterin  formalaĢmasının  əsas  Ģərtlərinin  siyahısına 

özünü tərbiyəni də əlavə edirlər. 

        Məlumdur ki, xarakterin formalaĢmasına ətraf mühit təsir 

edir.  Bioloji  Ģərtlər  də  əhəmiyyətli  rol  oynayır.  Bu  Ģərtlər 

xarakterin  formalaĢmasına  fatalist  təsir  etmir,  onlar  həmiĢə 

müxtəlif  və  öz  qanunauyğunluqları  olan  daxili  Ģərtlər 

vasitəsilə dəyiĢir. 

        Xarakterin  formalaĢmasında  kompensasiya  hadisəsi  də 

böyük  rol  oynayır.  Xarakterin  bir  əlaməti  zəiflədikdə  bu 

çatıĢmazlığın əvəzinə  baĢqa əlamət daha yaxĢı inkiĢaf edir. 

Xarakterin  formalaĢması  daxili  vəziyyətdən  də  asılı 

olur. L.S.Vıqotski uĢaq üzərində hər hansı bir təsir onu uĢağın 

hiss etməsi nöqteyi-nəzərindən ona subyektiv münasibətindən 

keçməsi anlayıĢını  inkiĢaf etdirmiĢdir.  ĠnkiĢafın  uĢağın daxili 

vəziyyətindən  asılılığı  prinsipi  daha    sonra  A.N.Leontyev 

tərəfindən  inkiĢaf  etdirilmiĢ  və  L.Ġ.Bojoviç  və  onun  əmək-

daĢlarının 

tədqiqatlarında 

xüsusi 


sübutlarla 

təsdiq 


olunmuĢdur. Bojoviç daxili  vəziyyəti uĢağın  Ģəxsi  ehtiyacları 

və arzularının sistemi kimi müəyyən edir. Daxili vəziyyət həm 

də    yaĢlı  insanların  xarakterinin  dinamikliyində  az  rol 

oynamır,  məsələn,  inadkar  adamın  yenidən  tərbiyə 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



175 

175 


175 

175 


175 

175 


175 

175 


175 

edilməsinin çətinliyi onun daha çox bu xüsusiyyətlə mübarizə 

aparmağa ehtiyac hiss  etməməsindən və onu pis əlamət kimi 

hesab  etməməsindən  ibarətdir.  Ġnsanın  psixi  vəziyyətinin 

öyrənilməsi  prosesində  daha  bir  zəruri    qanunauyğunluq 

meydana çıxır: xarakterin dinamikliyi, onun xüsusiyyətlərinin 

əldə 

edilməsi, 



dəyiĢməsi 

psixi 


vəziyyətin 

keçid 


mərhələsindən,  daha  dəqiq  desək  insanın  öz  hərəkətlərinə 

münasibətindən  keçir. 

        ġəxsi nümunə də tərbiyənin və özünütərbiyənin ən güclü  

vasitəsidir.   

        Məktəblilərin 

xarakterinin 

formalaĢmasına 

Ģəxsi 


nümunənin təsiri haqqında aparılmıĢ tədqiqatlarda nümunənin 

seçilməsi  yolları  məsələsinə  böyük  yer  verilmiĢdir. 

Nümunələrin  seçilməsi  yolları    müxtəlifdir.  Belə  yollardan 

biri 


Ģagirdlərin 

etiraf 


etdikləri 

bəzi 


qüsurların 

təkmilləĢdirilməsi  üçün  nümunənin  seçimidir.  Belə  ki,  qeyri-

mütəĢəkkil  bir  Ģagird  çox  intizamlı  və  mütəĢəkkil  yoldaĢına 

oxĢamaq  istəyir.  Nümunənin  seçilməsinin  ikinci  yolu-

oxĢarlığa görədir. Nümunənin seçiminin baĢqa bir yolu mənalı 

həyatı hadisələrin maraqlı, cəlbedici axarına əsaslanır. 

        Nəhayət  nümunə  seçiminin  daha  bir  yolu,  N.Levitovun 

Ģərti olaraq emosional adlandırdığı yoldur. O, Ģagirdin  müəy-

yən  bir  adama  əvvəlcə    rəğbət  hissi  keçirdiyindən  və  daha 

sonra  isə  nümunə  kimi  bu  adamın  arxasınca  getməsindən 

ibarətdir. Nümunənin seçilməsi prosesində həm obyektiv, həm 

də subyektiv amillər rol oynaya bilər. 

        Hansı Ģagirdlərə və onların xarakterlərinin hansı xüsusiy-

yətlərinə  nümunə  daha  yaxĢı  təsir  edir.  Bu  baxımdan 

Ģagirdləri iki qrupa  ayırırlar: 

a)

 

Xarakterin  xüsusi  plastikliyi  və  yüngüllüyü  ilə  seçi-

lənlər; 

b)

 

YaĢadıqları  əqidələrin  konkret  daĢıyıcıları  olan 

insanları Ģüurlu  surətdə axtaranlar.  

          Fərdi  psixoloji  Ģərtlərlə  yanaĢı  təsəvvürün,  maraqların 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   131   132   133   134   135   136   137   138   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə