MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə99/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   95   96   97   98   99   100   101   102   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



61 

61 


61 

61 


61 

61 


61 

61 


61 

6.  Məntiqi  əlaqəsi  və  bir-birilə  sıx  bağlı  olan  fakt  və 

hadisələr  daha  asan  yadda  saxlanılır.  Çünki  bu  zaman 

assosiativ  təəssürat  daha  asan  və  sistemli  olur.  Burada  sanki 

əĢya və hadisənin elementlərinin yadda saxlanması bir-biri ilə 

sıx bağlanır. 

QarĢıya 

qoyulan 


məqsəddən 

asılı 


olaraq 

yaddasaxlamanın  qeyri-ixtiyari  və  ixtiyari  növlərini  qeyd 

edirlər.  Qeyri-ixtiyari  yaddasaxlama  qarşıya  məqsəd 

qoymadan  duyub-qavradıqlarımızın  yadda  saxlanmasıdır. 

Çox  vaxt  bizə  emosional  təsir  bağıĢlayan  material  qeyri 

ixtiyari  olaraq  yadımızda  qalır.  Ġxtiyari  yaddasaxlama  isə 

qarĢıya qoyduğumuz məqsədlə bağlı olur. Ona görə də ixtiyari 

yaddasaxlamanı  xüsusi  mnemik  iĢ  kimi  xarakterizə  edirlər. 

Ġxtiyari  yaddasaxlamanın  müvəffəqiyyəti,  məhsuldarlığı 

mnemik  məqsədin  xüsusiyyətindən  asılı  olur.  Ġxtiyari 

yaddasaxlamanın məhsuldarlığı üçün mühüm Ģərt kimi yadda 

saxlanılacaq materialın planını tutmaq, qarĢıya yaddasaxlama, 

uzun  müddətdə  yaddasaxlama  məqsədi  qoymaq,  materialı 

təsnif  etmək,  sistemləĢdirmək,  öyrəndiklərini  təxəyyüldə 

canlandırmaq və s. zəruridir. 

Prinsipcə  hər  bir  insanın  hafizəsi,  xüsusilə,  qeyri-

ixtiyari  yaddasaxlamanın  seçiciliyi  baxımından  fərqlənir. 

Ġxtiyari  yaddasaxlamanın  müvəffəqiyyəti  isə  qavranılan 

informasiyanın xarakteri ilə bağlıdır. Məsələn, tanıĢları və ya 

qohumlarında  keçirilən  qonaqlığın  yada  salınmasına  diqqət  

yetirək. Bəziləri (xüsusilə qadınlar) kimin və necə geyindiyini

digərləri  kimin  nə  və  necə  yediyini,  üçüncülər  isə  (yeri 

gəlmiĢkən  çox  az  qismi)  məclisin  ümumi  təsvirini  və 

söhbətlərin məzmununu xatırlayacaqdır. 

Yaddasaxlamanın 

davamlılığından 

asılı 


olaraq 

qısamüddətli və uzunmüddətli növləri də vardır. Qısamüddətli 

yaddasaxlama 

saniyə 


və 

dəqiqələrlə, 

uzunmüddətli 

yaddasaxlama isə saatlarla, günlər, aylar, illərlə ölçülür. 

Yaddasaxlamanın bir növü kimi süni yolla assosiasiya 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

62 



62 

yaradaraq  yaddasaxlamanı  da  qeyd  edirlər.  Bu  cür 

yaddasaxlama  mnemonik  yaddasaxlama  adlanır.  Məsələn, 

20.07  rəqəmini  yaddasaxlamaq  üçün  2007-ci  ili  yada  salmaq 

kifayətdir.  Yaxud  yeni  tanıĢ  olduğumuz  adamın  adını  həmin 

adda olan yaxın adamımızın adı ilə eyni olduğuna görə yadda 

saxlayırıq. 

Yadasalma 

əvvəllər 

psixikada 

möhkəmlənmiĢ 

məzmunun  uzunmüddətli  hafizədən  operativ  hafizəyə 

gətirilməsi  nəticəsində  aktuallaĢdırılması,  xatırlanmasından 

ibarət  olan hafizə prosesidir. Yadasalma da ixtiyari və qeyri-

ixtiyari olur. 

Beyində  hifz  olunanların  qısa  müddətdən  sonra 

yenidən  yada  salınması  xeyli  çətin  baĢ  verir,  əsasən,  2-4 

gündən sonra daha aydın və əhatəli yada salınır.  

Yadasalmada  hadisələrin  hansı  konteksdə  baĢ  verdiyi 

mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, köhnə əĢyalar, kitablar

ev, uĢaqlığın keçdiyi yerlər və onlarla bağlı olanlar daha güclü 

təsir edir. Bu mənada Zeyqarnik effekti maraq kəsb edir. Təbii 

sonluğu  olmayan  vəziyyətləri,  tamamlanmayan  hərəkətləri 

insanlar  daha  yaxĢı  yadda  saxlayır.  Əgər  biz  yeməyi,  içməyi 

sona  çatdıra  bilmir,  arzu  etdiyinə  çata  bilməyə  az  qalmıĢ, 

amma  çatmadıqda  bu  daha  uzun  müddət  yadda  saxlanılır, 

nəinki asanlıqla əldə edilən. Hafizənin bu xüsusiyyəti onunla 

bağlıdır  ki,  tamamlanmamıĢ  hərəkətlər  mənfi  emosiyaların 

mənbəyi olduğundan müsbət emosiyalara nisbətən daha güclü 

təsirə malikdir. Məhz buna görə də adamlar uğursuz sevgini, 

bədbəxt  hadisələri,  xəstəliyi,  əzablarını,  həyəcanlarını  daha 

dəqiq və aydın yadda saxlayırlar.  

Tanımaya  gəldikdə  o,  hər  hansı  bir  obyekti  yenidən 

qavrama  zamanı  yada  salmaqdan  ibarətdir.  Tanıma 

olmasaydı  biz  cisimləri  artıq  bizə  tanıĢ  olan  kimi  deyil,  yeni 

cisim kimi qavrayardıq.  

          Unutma. Hafizə ilə bağlı çətinliklər yadasalmadan daha 

çox  xatırlama  ilə  əlaqədardır.  Müasir  psixologiyanın  bir  çox 

tədqiqatları sübut edir ki, sağlam beyində informasiyalar uzun 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



63 

63 


63 

63 


63 

63 


63 

63 


63 

müddət hifz olunsa da onların çox hissəsi istifadə olunmamıĢ 

qalır.  Praktiki  olaraq  böyük  əksəriyyəti  «əlçatmaz»  olur, 

«unudulur», amma deyirlər ki,  onlar bunu bilirdi, oxumuĢdu, 

eĢitmiĢdi  və  s.  Psixoloqlar  bunu  unutma  adlandırırlar.  Yəni 

psixikada olan informasiyalar dəqiqliyini, aydınlığını itirir və 

ya  azalır.  Q.Ebbinhauzun  təcrübəsi  bu  baxımdan  maraqlıdır. 

O,  sübut  edir  ki,  öyrənilən  materialın  40  faizi  yarım  saat 

sonra, 66 faizi bir gündən sonra, 75 faizi üç gündən sonra, 79 

faizi  bir  aydan  sonra  unudulur.  Əlbəttə,  burada  fərdi 

xüsusiyyətlər, materialın mənalılığı, əhəmiyyətliliyi də böyük 

rol oynayır.  

Göründüyü  kimi,  unutmada  baĢlıca  yeri  vaxt  tutur. 

Lakin psixika üçün paradoksal hallar da xasdır. Məsələn, yaĢlı 

adamlar  indicə,  az  müddət  əvvəl  eĢitdiklərini  asanlıqla 

unutduqları halda, uzaq keçmiĢdə baĢ verənləri çox da çətinlik 

çəkmədən və aydın xatırlayırlar. Bu fonomen «Ribo qanunu» 

adlanır.  Unutmanın  ikinci  mühüm  amili  adətən  mövcud 

informasiyadan  aktiv  istifadə  olunmasıdır.  O  Ģeylər  daha  tez 

unudulur  ki,  ona  az  tələbat  olur  və  ya  ehtiyac  olmur.  YaĢlı 

adamlarda  verbal  hafizə  daha  tez  unutqanlıqla  əvəz  olunur. 

UĢaqlığın  təəssüratı,  xatirələri,  hərəkət  vərdiĢləri  (velosiped 

sürmək,  gitara  çalmaq,  üzgüçülük,  futbol  oynamaq  və  s.) 

hafizədə  daha  davamlı,  bəzən  on  illərlə  heç  də  çox  iradi  səy 

göstərmədən  yada  salınır.  Belə  faktlar  da  məlumdur  ki,  üç  il 

həbsxanada  «oturmuĢ»  adam  nəinki  qalstuk  bağlamağı,  hətta 

ayaqqabı bağlamağı belə unudur.  

Unutma  eyni  zamanda,  psixikanın  özünümüdafiə 

mexanizmidir.  Unutma  Ģüur  və    Ģüuraltı  sahələri  sarsıntı  və 

pozulmalardan  qoruyur.  Ġnsana  xüsusilə  kəskin  təsir  etmiĢ 

hadisələrin uzun müddət həmin Ģiddətlə davam etməsinə təbii 

ki,  orqanizm  davam  gətirməz.  Vaxt  keçdikcə  onun  təsiri 

azalır,  tədricən  unudulur.  Ümumiyyətlə,  o  Ģeylər  "unudulur" 

ki, psixoloji tarazlığı pozur, davamlı neqativ gərginlik yaradır. 

Hafizə 

insanın 


daha 

asan 


pozulan 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   95   96   97   98   99   100   101   102   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə